Bạn có thể tự làm câu đố cho con chỉ bằng một tờ giấy kẻ ô, bút chì và cục tẩy: vẽ mê cung theo ô vở, kẻ lưới số bốn ô bằng cách điền đầy trước rồi xoá bớt, soạn ô chữ từ tên người trong nhà, viết thư bằng mật mã thay chữ bằng số. Mỗi bài mất năm đến mười lăm phút để làm, và điều quý nhất là bạn chỉnh được độ khó ngay trước mặt con.
Bài này đi từng dạng một, có cách làm từng bước và mẹo để bài bạn soạn chắc chắn giải được — điều mà người mới tự làm hay vấp nhất. Phần cuối bàn chuyện giữ lại những bài đã làm và mời con thành người soạn bài, bước mà nhiều gia đình thấy con hào hứng hơn cả lúc giải.
Vì sao bài tự làm thường hợp với con hơn bài in sẵn
Sách bài in sẵn được soạn cho một đứa trẻ trung bình không có thật. Có trang con thấy quá dễ, có trang quá khó, và chỉ một hai trang vừa vặn. Bài tự làm thì được may đo: bạn biết con đang thạo lưới bốn ô có nhiều gợi ý, nên bài hôm nay xoá thêm một ô. Bạn biết con đang mê khủng long, nên mê cung hôm nay là đường cho chú khủng long về tổ.
Lý do thứ hai là tốc độ phản hồi. Khi con kẹt ở bài in sẵn, bạn chỉ có thể gợi ý. Khi con kẹt ở bài tự làm, bạn có thể cầm bút thêm một ô gợi ý ngay tại chỗ, hoặc xoá một ngõ cụt quá dài. Bài không còn là thứ cố định mà là một cuộc trao đổi giữa hai người.
Lý do thứ ba ít ai nghĩ tới: con thấy bố mẹ ngồi soạn bài cho mình. Trẻ nhìn thấy người lớn cũng nghĩ, cũng tẩy xoá, cũng phải thử lại khi bài mình soạn có lỗi. Đó là bài học về sự kiên nhẫn mà không cần giảng một câu nào.
Cuối cùng, tự làm gần như không tốn gì. Giấy vở cũ, mặt sau tờ lịch, bìa hộp bánh đều dùng được. Không cần mua, nên cũng không cần tiếc khi con vẽ lung tung lên bài hay làm rách.
Bộ đồ nghề tối thiểu trong một chiếc hộp
Gom sẵn vào một hộp để lúc nào hứng lên là làm được ngay, không mất mười phút đi tìm bút:
- Giấy kẻ ô vở học sinh — ô vuông đều giúp vẽ mê cung và kẻ lưới thẳng mà không cần thước.
- Giấy trắng khổ lớn hoặc mặt sau tờ lịch cũ, cho trẻ nhỏ cần nét to và đường rộng.
- Bút chì mềm và tẩy tốt — cả người soạn lẫn người giải đều sẽ xoá rất nhiều. Bút mực khiến con ngại thử sai.
- Bút màu hoặc bút sáp để tô đường đi, đánh dấu ô chắc chắn, hay thay chữ số bằng màu cho trẻ chưa biết số.
- Bìa cứng từ hộp bánh, hộp giày để cắt mảnh tangram hay làm thẻ ghép. Việc cắt bìa là việc của người lớn; con chỉ cắt giấy mỏng bằng kéo đầu tròn.
- Một tập kẹp giấy hoặc bìa hồ sơ để giữ lại những bài đã làm, gọi là sổ bài của con.
- Một tờ giấy ghi chú để bố mẹ ghi lại dạng bài con thích và mức con đang làm, giúp lần sau soạn bài trúng hơn.
Không có gì trong hộp cần mua mới. Nếu nhà có máy in, in lưới trống sẵn vài tờ cũng tiện, nhưng kẻ tay vẫn có cái duyên riêng của nó.
Vẽ mê cung trên giấy kẻ ô: cách làm để luôn có lối ra
Mê cung tự vẽ hay mắc một lỗi: vẽ xong mới phát hiện không có đường ra, hoặc đường ra quá lộ. Cách sau đây tránh được cả hai:
- Đánh dấu điểm xuất phát và điểm đích trên giấy kẻ ô, thường ở hai góc đối nhau.
- Vẽ trước đường đi đúng bằng bút chì thật nhạt, uốn lượn qua nhiều ô, không đi thẳng.
- Từ đường đi đúng, rẽ ra các nhánh phụ dẫn vào ngõ cụt. Nhánh phụ nên có độ dài khác nhau, có nhánh dài trông rất hứa hẹn.
- Kẻ tường bằng bút đậm dọc theo hai bên mọi lối đi, cả đường đúng lẫn nhánh phụ. Những ô còn trống thì lấp kín hoặc biến thành nhánh cụt nhỏ.
- Tẩy nét nhạt của đường đúng. Tự đi thử một lần bằng ngón tay trước khi đưa cho con.
Muốn tăng độ khó, thêm nhánh phụ gần điểm xuất phát — những ngã rẽ đầu tiên làm người giải phân vân nhất. Muốn giảm, rút ngắn nhánh phụ và làm lối đi rộng hai ô. Với trẻ thích câu chuyện, vẽ thêm vài đồ vật dọc đường đúng để con phải "nhặt" trên đường về.
Lưới số bốn ô: điền đầy trước, xoá sau
Cách chắc chắn nhất để soạn lưới số mà không bị lỗi là đi ngược: điền một lưới đầy đủ hợp luật trước, rồi xoá bớt ô. Mỗi hàng, mỗi cột và mỗi vùng hai nhân hai đều phải có đủ 1, 2, 3, 4. Bảng dưới là một lưới đầy và một bản đã xoá để con giải (ô trống ghi bằng dấu chấm).
| Hàng | Lưới đầy | Bản đưa con giải |
|---|---|---|
| Hàng 1 | 1 · 2 · 3 · 4 | 1 · . · . · 4 |
| Hàng 2 | 3 · 4 · 1 · 2 | . · 4 · 1 · . |
| Hàng 3 | 2 · 1 · 4 · 3 | 2 · . · . · 3 |
| Hàng 4 | 4 · 3 · 2 · 1 | . · 3 · 2 · . |
Bản bên phải có tám ô trống và chỉ có đúng một cách điền. Sau khi xoá, bạn hãy tự giải lại một lần mà không nhìn lưới đầy: nếu đến một lúc phải đoán giữa hai số mà không có lý do, nghĩa là bạn đã xoá quá tay, cần trả lại một ô.
Từ một lưới đầy, bạn tạo ra nhiều bài khác nhau bằng cách đổi tên số (mọi số 1 thành 3, mọi số 3 thành 1), đổi chỗ hai hàng trong cùng một vùng, hoặc xoay cả lưới. Con sẽ không nhận ra đó là cùng một gốc.
Chỉnh độ khó ngay tại bàn khi con kẹt hoặc làm quá nhanh
Lợi thế lớn nhất của bài tự làm là bạn sửa được bài trong lúc con đang giải. Vài cách chỉnh nhanh, không cần soạn lại từ đầu:
- Con kẹt ở mê cung: tô màu nhạt một đoạn ngắn của đường đúng ngay sau chỗ con đứng, hoặc tẩy một bức tường để mở lối tắt. Con vẫn tự đi tiếp phần còn lại.
- Con kẹt ở lưới số: điền thêm một ô gợi ý ở hàng hoặc vùng con đang nhìn. Một ô đúng chỗ thường mở ra hai ba ô khác, và con lại tự chạy được.
- Con kẹt ở ô chữ: viết sẵn chữ cái đầu của từ, hoặc vẽ thêm một hình nhỏ cạnh câu gợi ý. Với tiếng Việt, cho biết từ có mấy chữ cái cũng là gợi ý mạnh.
- Con làm quá nhanh: lật tờ giấy và vẽ ngay một bản khó hơn — thêm hai nhánh cụt, xoá thêm hai ô, bỏ hình gợi ý. Nói vui rằng "bài này dễ quá với con rồi" để con thấy nâng nấc là lời ghi nhận chứ không phải hình phạt.
- Con mệt nhưng muốn làm nốt: cùng con làm phần còn lại, mỗi người một ô, rồi để con đặt ô cuối cùng.
Ghi lại vào tờ ghi chú trong hộp: bài nào phải thêm gợi ý, bài nào con làm quá nhanh. Lần soạn sau bạn sẽ trúng độ khó hơn mà không cần đoán.
Ô chữ tên người trong nhà và thư mật mã
Ô chữ gia đình. Chọn năm sáu từ gắn với nhà mình: tên con mèo, món bà hay nấu, tên quê nội. Viết câu gợi ý bằng lời của gia đình, như "món bà làm mỗi Tết". Trẻ lớp 1–2 cần gợi ý kèm hình vẽ; lớp 3 trở lên chỉ cần lời.
Mẹo xếp ô chữ hàng ngang. Viết từ dài nhất trước, rồi tìm từ thứ hai có một chữ cái chung để đặt cắt ngang. Đừng cố xếp kín; ô chữ cho trẻ thưa một chút vẫn tốt hơn chật kín mà con không giải nổi.
Ô chữ hàng dọc. Chọn trước một từ khoá, ví dụ tên chuyến đi sắp tới. Mỗi hàng ngang có một chữ cái nằm ở cột giữa; giải đủ các hàng là lộ ra từ khoá. Con rất thích khoảnh khắc từ khoá hiện ra.
Thư mật mã thay chữ bằng số. Lập bảng A là 1, B là 2 và cứ thế, rồi viết một lời nhắn ngắn bằng dãy số: "đi ăn kem nhé". Với tiếng Việt, quy ước bỏ dấu cho đơn giản, hoặc thêm ký hiệu riêng cho dấu nếu con lớn. Giấu thư dưới gối, trong hộp bút.
Mật mã dịch chữ. Con lớn hơn có thể thử kiểu mỗi chữ cái dịch đi vài vị trí trong bảng chữ cái. Bạn chỉ cần đưa con một gợi ý: chữ nào hay xuất hiện nhất trong lời nhắn. Đây là lần đầu con làm quen với cách người ta giải mật mã qua tần suất chữ.
Giữ sổ bài và mời con làm người soạn
Mỗi bài con làm xong, ghi ngày lên góc giấy và kẹp vào sổ bài. Sau vài tháng, giở lại từ đầu, con sẽ tự thấy mê cung tháng trước trông đơn giản thế nào, lưới số đầu tiên có bao nhiêu ô gợi ý. Không cần ai nhận xét; tự con nhìn ra mình đã đi xa. Đó là kiểu ghi nhận tiến bộ dựa trên chính con, không dựa trên điểm hay so sánh.
Đến một lúc, con sẽ tự đòi soạn bài. Hãy đưa cho con chiếc hộp đồ nghề. Bài con soạn lần đầu thường có lỗi: mê cung không có lối ra, lưới số có hai số giống nhau trong một hàng. Đừng sửa thay con. Bạn cứ giải, đến chỗ kẹt thì nói thật "bố đi tới đây thì hết đường rồi", và để con tự tìm ra lỗi.
Việc soạn bài khó hơn giải bài vì người soạn phải nghĩ cho người giải: chỗ nào dễ nhầm, gợi ý nào đủ mà không quá lộ. Con lớp 3–5 làm được việc này là đang luyện một lối nghĩ rất khác so với khi chỉ ngồi giải.
Một gợi ý cho các dịp lễ: cả nhà mỗi người soạn một bài cho người khác giải. Ông bà soạn ô chữ về chuyện ngày xưa, bố mẹ soạn mê cung, con soạn mật mã. Không ai thắng ai, chỉ có những bài để cùng giải và cùng cười.
Câu hỏi thường gặp
Tự làm sudoku cho trẻ thì làm sao biết chắc là giải được?
Điền đầy một lưới hợp luật trước rồi mới xoá bớt ô. Sau khi xoá, tự giải lại mà không nhìn lưới đầy. Nếu có chỗ buộc phải đoán giữa hai số mà không có căn cứ, trả lại một ô đã xoá cho đến khi chỉ còn một cách điền.
Con chưa biết đọc thì có làm ô chữ được không?
Được, nếu thay chữ bằng hình. Mỗi hàng là một hình đồ vật và các ô để con dán hoặc vẽ ký hiệu tương ứng. Nhưng với trẻ chưa biết đọc, mê cung, ghép tranh và xếp theo quy luật thường hợp hơn ô chữ.
Nên dùng bút chì hay bút mực cho con làm bài luyện trí?
Bút chì và tẩy là lựa chọn tốt hơn. Con biết mình xoá được thì dám thử sai, mà thử sai là phần cốt lõi của mọi bài luyện trí. Bút mực dễ khiến con ngập ngừng, sợ làm hỏng trang giấy.
Mỗi lần tự soạn bài cho con mất bao lâu?
Một mê cung trên giấy kẻ ô hay một lưới số bốn ô thường mất khoảng năm đến mười lăm phút khi đã quen tay. Lần đầu có thể lâu hơn. Từ một lưới đầy có thể đổi số, đổi hàng để ra nhiều bài khác nhau, tiết kiệm thời gian.
Con soạn bài cho bố mẹ mà bài bị sai thì có nên chỉ ra không?
Không nên chỉ ngay. Bạn cứ giải bình thường, tới chỗ kẹt thì nói thật là không đi tiếp được, và hỏi con xem chỗ đó thế nào. Con tự tìm ra lỗi của bài mình soạn sẽ hiểu luật sâu hơn nhiều so với được sửa hộ.
Trẻ mấy tuổi thì làm được thư mật mã?
Thư thay chữ bằng số hợp với trẻ đã đọc thạo, thường từ lớp 2 hoặc lớp 3. Kiểu mật mã dịch chữ cái và giải bằng tần suất chữ hợp hơn với lớp 4–5 trở lên. Lời nhắn nên ngắn và có phần thưởng nhỏ, như một chuyến đi dạo.