Phần lớn đồ dùng để luyện trí cho trẻ đã có sẵn trong nhà: nắp chai để phân loại và xếp theo quy luật, đũa và que kem để xếp hình và đổi chỗ que, hộp giấy để làm mê cung thả bi, bát và cốc để úp tìm đồ. Điều cần để tâm hơn cả là an toàn: với trẻ còn hay cho đồ vào miệng, nhiều thứ quen thuộc trong bếp lại là nguy cơ hóc nghẹn.
Bài này đi qua từng nhóm đồ, gợi ý dạng bài và độ tuổi, rồi dành hẳn một phần cho chuyện an toàn: đồ nào cất đi, đồ nào chỉ dùng khi có người lớn ngồi cạnh, và khi có sự cố thì làm gì trước. Phần an toàn viết theo hướng dẫn chung về phòng hóc dị vật; với tình huống cụ thể, nhân viên y tế là người quyết định.
Đồ có sẵn, dạng bài và lưu ý theo tuổi
Bảng gom những đồ thường có trong nhà Việt Nam. Cột cuối là lưu ý an toàn, nên đọc kỹ trước khi đưa cho trẻ dưới bốn tuổi.
| Đồ vật | Dạng bài luyện trí | Tuổi gợi ý | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Nắp chai nhựa | Phân loại màu, dãy quy luật, lưới số bằng nắp | Từ khoảng 3 tuổi | Nắp to dùng được với trẻ lớn; trẻ hay ngậm đồ cần người lớn ngồi cạnh |
| Đũa, que kem | Xếp hình theo mẫu, đổi chỗ que, đếm và ghép nhóm | Từ khoảng 4 tuổi | Không để trẻ cầm que chạy; bỏ que có dằm |
| Hộp giấy, lõi cuộn giấy | Mê cung thả bi, hộp đoán đồ bằng tay | Từ khoảng 3 tuổi | Bi phải to; người lớn cắt bìa |
| Bát, cốc nhựa | Úp cốc tìm đồ, xếp tháp theo cỡ | Từ khoảng 2–3 tuổi | Dùng đồ nhựa hoặc inox, không dùng sứ, thuỷ tinh |
| Khăn, quần áo | Ghép cặp tất, gấp theo mẫu, phân loại theo người | Từ khoảng 3 tuổi | Không dùng dây dài, dây rút có thể quấn cổ |
| Hạt đậu, hạt gạo | Đếm, phân loại, đổ đầy theo mức | Trẻ lớn, đã hết ngậm đồ | Không dùng với trẻ nhỏ; hạt có thể vào mũi, tai, đường thở |
Mốc tuổi là gợi ý chung. Điều quyết định thật sự là con bạn còn hay cho đồ vào miệng, nhét đồ vào mũi tai hay không. Có trẻ bốn tuổi vẫn còn thói quen đó; khi ấy coi con như trẻ nhỏ hơn về mặt an toàn.
Nắp chai: một túi nắp, cả chục dạng bài
Phân loại. Đổ một túi nắp đủ màu, mời con chia theo màu. Rồi trộn lại và chia theo cỡ, theo loại chai. Cùng một túi nắp mà có nhiều cách chia là bài học về tiêu chí mà trẻ nhỏ rất cần.
Dãy quy luật. Xếp xanh – đỏ – đỏ – xanh – đỏ – đỏ và dừng lại, hỏi con tiếp theo là gì. Đổi vai: con xếp một dãy, bố mẹ đoán. Bố mẹ thỉnh thoảng đoán sai để con được giải thích.
Lưới bằng nắp. Kẻ một lưới bốn nhân bốn trên bìa cứng, dùng bốn màu nắp thay cho bốn số. Mỗi hàng, mỗi cột, mỗi vùng phải đủ bốn màu. Trẻ chưa biết số vẫn làm được, và nhấc nắp lên đặt lại dễ hơn tẩy bút chì.
Nhớ vị trí. Úp sáu nắp, bên dưới ba cặp nhãn dán hình giống nhau. Lật hai nắp mỗi lượt để tìm cặp. Với trẻ năm tuổi có thể tăng lên tám, mười nắp.
Rửa và phơi trước khi dùng. Nắp chai nước ngọt, sữa còn dính đường thu hút kiến và mốc. Rửa bằng nước rửa bát, phơi khô, rồi mới đưa vào hộp đồ luyện trí.
Đũa, que kem và que tính: xếp hình và đổi chỗ que
Một bó que kem đã rửa sạch hay một nắm đũa cũ là đủ cho rất nhiều bài. Với trẻ bốn năm tuổi, bắt đầu bằng xếp hình theo mẫu: bạn xếp một ngôi nhà bằng năm que, con xếp một ngôi nhà giống hệt bên cạnh. Sau đó cho con nhìn mẫu vài giây rồi che lại. Bài này luyện mắt và trí nhớ hình ảnh.
Lên tiểu học, que hợp với dạng đổi chỗ que: từ một hình cho sẵn, di chuyển đúng một hoặc hai que để được hình mới. Ví dụ giả định: một con cá quay đầu sang trái, đổi chỗ hai que để cá quay sang phải. Con phải tưởng tượng hình trong đầu trước khi động tay — đây là bước nhảy từ nghĩ bằng tay sang nghĩ bằng đầu.
Que cũng là công cụ đếm tốt. Bó mười que bằng dây chun thành một chục, con thấy tận mắt vì sao mười một là một chục với một que lẻ. Phần tính nhẩm sâu hơn có ở danh mục tính nhẩm của trang; ở đây chỉ cần con cầm nắm được con số.
Lưu ý nhỏ: đũa tre cũ hay có dằm ở đầu, nên kiểm từng chiếc. Đừng để trẻ cầm que vừa đi vừa chạy; nhiều tai nạn ở mắt và miệng của trẻ xảy ra theo cách đó. Bài que nên làm khi con ngồi yên ở bàn hoặc trên chiếu.
Mê cung hộp giấy thả bi: làm trong một buổi chiều
Đây là món đồ trẻ năm đến chín tuổi rất mê vì phải nghiêng tay khéo léo và nghĩ đường đi cùng lúc. Người lớn làm phần cắt, con làm phần thiết kế:
- Chọn một nắp hộp giày hay hộp bánh có thành cao khoảng hai ba đốt ngón tay.
- Cho con vẽ đường đi bằng bút chì lên đáy hộp: điểm xuất phát, điểm đích và vài khúc quanh.
- Người lớn cắt các dải bìa hoặc dùng lõi cuộn giấy bổ đôi làm tường, dán bằng hồ hoặc băng dính dọc theo nét con vẽ.
- Khoét một lỗ ở điểm đích vừa lọt viên bi, đặt một chiếc cốc giấy bên dưới để hứng.
- Thả một viên bi to hoặc một quả bóng bàn ở điểm xuất phát, nghiêng hộp để đưa bi về đích. Thêm vài lỗ "bẫy" dọc đường nếu con muốn khó hơn.
Dùng bi to hoặc bóng bàn, không dùng bi ve nhỏ, nhất là khi nhà có em bé. Khi con chán đường cũ, lật mặt đáy hộp lên và để con tự thiết kế đường mới: việc tính sao cho bi lăn qua được mà không kẹt là một bài luyện trí riêng.
Bát, cốc, khăn và đôi tất: luyện trí từ việc nhà
Nhiều bài luyện trí tốt nhất cho trẻ nhỏ nằm ngay trong việc nhà hằng ngày, chỉ cần người lớn đặt thêm một câu hỏi:
- Úp cốc tìm đồ. Ba chiếc cốc nhựa và một quả bóng nhỏ vừa tay nhưng không lọt miệng. Đổi chỗ chậm cho trẻ ba tuổi, nhanh dần cho trẻ năm tuổi.
- Xếp tháp theo cỡ. Một chồng bát nhựa hoặc hộp đựng thức ăn nhiều cỡ: xếp lồng vào nhau, rồi xếp thành tháp từ to đến nhỏ. Con tự nhận ra cái to phải ở dưới mới không đổ.
- Ghép cặp tất. Đổ rổ tất vừa giặt, mời con tìm từng đôi. Tất giống nhau về màu mà khác hoa văn là thử thách thật với trẻ bốn năm tuổi, và việc nhà cũng xong.
- Phân loại quần áo theo người. Áo của bố, của mẹ, của con: con dựa vào cỡ, màu, kiểu để chia. Thêm một câu hỏi "sao con biết là của bố?" để con nói ra lý do.
- Dọn bàn theo số người. Nhà có năm người ăn cơm thì cần mấy bát, mấy đôi đũa? Thiếu thì đi lấy thêm mấy cái? Bài đếm và ghép cặp gắn ngay với bữa ăn thật.
- Hộp đoán đồ bằng tay. Bỏ một đồ quen vào hộp giấy khoét lỗ vừa bàn tay, con thò tay sờ và đoán. Đồ phải an toàn khi sờ: không sắc, không nhọn, không dính.
Những bài này có cái lợi là không cần lịch riêng: con làm cùng lúc bạn làm việc nhà, và việc nhà cũng nhẹ hơn khi có một người phụ đang mải nghĩ.
An toàn đồ nhỏ: những điều không được lơ là
Trẻ dưới ba tuổi và trẻ còn hay ngậm đồ. Tiêu chuẩn an toàn đồ chơi ở nhiều nước coi trẻ dưới ba tuổi là nhóm không được tiếp xúc với chi tiết nhỏ. Cách thử nhiều gia đình dùng là đồ nào lọt qua lõi cuộn giấy vệ sinh thì quá nhỏ với nhóm này. Cách thử đó chỉ là ước lượng; khi phân vân, cất đi.
Pin cúc áo và nam châm nhỏ. Đây là hai thứ nguy hiểm hơn cả. Pin cúc áo nuốt vào có thể gây bỏng trong thực quản rất nhanh; hai viên nam châm nuốt vào có thể hút nhau qua thành ruột. Không dùng hai thứ này làm đồ luyện trí, kiểm nắp pin của đồ điện tử trong nhà luôn đóng chặt. Nghi con nuốt phải thì đưa đến cơ sở y tế ngay, kể cả khi con chưa có biểu hiện gì.
Hạt khô. Hạt đậu, hạt lạc, hạt ngô nhỏ và trơn, dễ lọt vào đường thở, mũi, tai. Hạt đậu còn có thể nở ra khi gặp ẩm. Chỉ dùng với trẻ lớn đã hết thói quen ngậm hay nhét đồ, và luôn có người lớn ngồi cạnh.
Dây và túi. Dây dài, dây rút, dây chun to có thể quấn cổ; túi ni lông có thể trùm đầu. Không để những thứ này trong hộp đồ của trẻ nhỏ.
Nếu trẻ bị hóc. Khi trẻ ho được, khóc được, để trẻ tự ho và theo dõi sát. Khi trẻ không thở được, không ho, không phát ra tiếng, gọi cấp cứu 115 ngay và làm sơ cứu hóc dị vật nếu bạn đã được học. Các cách sơ cứu khác nhau theo tuổi; một buổi học sơ cứu cho cha mẹ là đáng giá hơn mọi bài đọc.
Một hộp đồ luyện trí riêng, cất đúng chỗ
Gom các đồ đã chọn vào một hộp riêng có nắp, dán hình vẽ lên ngoài hộp thay vì chữ để con nhỏ cũng nhận ra. Hộp đặt ở kệ thấp nếu toàn đồ an toàn cho mọi trẻ trong nhà; nếu có đồ chỉ dành cho con lớn, như hạt đậu hay bi nhỏ, đặt hộp đó ở kệ cao mà em bé không với tới.
Nhà có cả trẻ lớn và em bé thì càng cần hai hộp. Con lớn hiểu rằng đồ của mình nhỏ và em có thể nuốt phải, nên làm xong phải đếm lại và cất. Biến việc đếm lại thành một phần của bài: "hôm nay có hai mươi nắp, cất vào cũng phải đủ hai mươi". Đây vừa là bài đếm, vừa là thói quen an toàn.
Thỉnh thoảng xoay vòng đồ trong hộp: cất bớt nắp chai, đưa que kem ra, rồi vài tuần sau đổi lại. Đồ cũ trở lại sau một thời gian vắng mặt sẽ được con đón như đồ mới.
Cuối cùng, kiểm hộp định kỳ: que gãy, bìa mục, nắp nứt cạnh sắc thì bỏ. Đồ tự làm rẻ, nên không có lý do gì giữ lại một món đã hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Nắp chai nhựa có an toàn cho trẻ 2 tuổi không?
Phụ thuộc vào cỡ nắp và thói quen của con. Nắp nhỏ có thể lọt vào miệng và gây hóc. Với trẻ hai tuổi còn hay ngậm đồ, nên dùng đồ to hơn như cốc nhựa, hộp giấy, và luôn có người lớn ngồi cạnh khi dùng bất kỳ đồ nhỏ nào.
Cách thử lõi cuộn giấy vệ sinh có chính xác không?
Đây là cách ước lượng nhanh mà nhiều gia đình dùng, dựa trên ý của các tiêu chuẩn an toàn đồ chơi về chi tiết nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi. Nó không thay cho tiêu chuẩn đo thật. Đồ lọt qua chắc chắn không dùng cho trẻ nhỏ; đồ không lọt mà vẫn nhỏ, trơn thì vẫn nên cẩn trọng.
Trẻ nuốt pin cúc áo thì phải làm gì?
Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, không chờ xem có triệu chứng hay không, không tự gây nôn. Mang theo vỏ hoặc loại pin tương tự nếu có. Pin cúc áo có thể gây tổn thương bên trong rất nhanh nên mọi phút đều quan trọng.
Có nên dùng hạt đậu để dạy trẻ đếm không?
Chỉ với trẻ lớn đã hết thói quen ngậm hay nhét đồ vào mũi tai, và có người lớn ngồi cạnh. Với trẻ nhỏ, thay hạt đậu bằng nắp chai to, que kem hoặc khối gỗ để vẫn đếm được mà an toàn hơn.
Làm mê cung hộp giấy cho trẻ mấy tuổi là vừa?
Trẻ khoảng năm đến chín tuổi thường hợp nhất vì vừa đủ khéo tay để nghiêng hộp, vừa đủ lớn để tự thiết kế đường đi. Người lớn nên làm phần cắt bìa; con vẽ đường và trang trí. Dùng bi to hoặc bóng bàn.
Đồ luyện trí tự làm có thay được đồ mua ở cửa hàng không?
Với phần lớn dạng bài cho trẻ nhỏ thì thay được, và còn có lợi là con tham gia làm. Một số đồ như tranh ghép gỗ nhiều mảnh, bộ khối xếp hình chuẩn thì mua sẵn tiện hơn. Khi mua, chọn đồ có ghi độ tuổi phù hợp và rõ nơi sản xuất.