ChienTich.comChiến Tích
Luyện trí cho trẻ

Con hay bỏ cuộc khi gặp bài khó: năm lý do và cách giữ con ở lại thêm một chút

Con ném bút, bỏ dở câu đố mỗi khi khó: phân biệt bài quá sức, mệt, sợ sai, kẹt cách làm hay chán, rồi chia nhỏ bài và dạy con kiểu nghỉ rồi quay lại.

Child seen from behind resting her head on folded arms beside an unfinished jigsaw puzzle on a Hải Phòng dining table, grandmother pulling up a chair, overcast window light

Trẻ bỏ cuộc giữa chừng khi gặp bài khó thường vì một trong năm lý do: bài vượt quá sức, con đang mệt hoặc đói, con sợ sai, con không biết đi tiếp bằng cách nào, hoặc bài vốn không phải thứ con muốn làm. Mỗi lý do cần một cách gỡ khác nhau. Khuyên "cố lên" chung chung hiếm khi hiệu quả vì nó không chạm tới lý do thật.

Bài này giúp bạn nhận ra lý do qua những dấu hiệu nhỏ, rồi đưa ra cách gỡ cụ thể: chia bài khó thành bước nhỏ, nói gì lúc con muốn dừng, dạy con kiểu nghỉ rồi quay lại. Cũng có một phần nói thẳng: không phải lần bỏ cuộc nào cũng cần "sửa". Biết dừng đúng lúc cũng là một kỹ năng.

Bỏ cuộc không phải lúc nào cũng là chuyện xấu

Người lớn hay nghĩ bỏ dở là thiếu kiên trì. Thực tế, người lớn cũng bỏ dở rất nhiều thứ, và nhiều lần đó là quyết định đúng: một cuốn sách không hợp, một bài quá sức với thời điểm ấy. Trẻ con cũng vậy. Một đứa trẻ năm tuổi gạt tranh ghép năm mươi mảnh sang bên sau mười phút có thể đang làm đúng điều nên làm với một bài vượt sức.

Điều đáng để tâm không phải là con có bỏ dở hay không, mà là kiểu bỏ dở. Con bỏ một bài rồi vui vẻ chọn bài khác vừa sức hơn — đó là tự điều chỉnh, rất đáng quý. Con bỏ mọi bài ngay khi gặp chỗ khó đầu tiên, kèm nước mắt hay cáu giận — đó là dấu hiệu cần nhìn kỹ hơn.

Mục tiêu của bạn vì vậy không phải là "con không bao giờ bỏ cuộc". Mục tiêu là con chịu ở lại với chỗ khó lâu hơn một chút so với trước, và biết phân biệt giữa "bài này khó nhưng mình làm được nếu kiên nhẫn" với "bài này chưa hợp với mình lúc này".

Giữ góc nhìn đó giúp chính bạn bớt căng thẳng. Một bài luyện trí bỏ dở không phải là thất bại của con hay của bố mẹ, chỉ là một thông tin để lần sau chọn bài trúng hơn.

Năm lý do thường gặp và cách nhận ra

Cùng một hành vi ném bút, gạt bài, nhưng đằng sau có thể là năm chuyện khác nhau. Nhìn cột giữa để đoán, rồi thử cách ở cột cuối.

Lý doDấu hiệu thường thấyThử gì
Bài quá sứcCon bỏ ngay từ đầu, chưa thử được bước nàoLùi một nấc độ khó, hoặc làm cùng phần đầu
Mệt, đói, buồn ngủCon cáu cả với những việc khác, giờ đó thường là giờ con hay quấyDừng hẳn, ăn nhẹ hoặc ngủ, làm vào buổi khác
Sợ saiCon không dám đặt bút, tẩy liên tục, khóc khi thấy mình sai một ôCho con thấy bố mẹ cũng sai, dùng bút chì và tẩy, không nhận xét chỗ sai
Kẹt cách làmCon làm được một đoạn rồi dừng hẳn, nhìn bài mà không biết bắt đầu lại từ đâuĐưa một gợi ý nhỏ về cách nhìn, không về đáp án
Không phải bài con chọnCon làm uể oải từ đầu, hỏi "còn bao lâu nữa"Cho con chọn dạng bài, hoặc tạm bỏ dạng này

Thường có hai lý do chồng lên nhau, nhất là mệt và sợ sai. Khi không chắc, ưu tiên xử lý lý do về thể chất trước: một đứa trẻ đói không thể học kiên trì.

Một cách đơn giản để đoán đúng hơn là ghi vài dòng sau mỗi lần con bỏ dở: giờ nào, bài gì, trước đó con làm gì. Sau vài tuần, quy luật thường tự hiện ra, chẳng hạn con hay bỏ vào buổi tối sau giờ học thêm, hoặc chỉ bỏ với một dạng bài nhất định. Những dòng ghi đó là của bố mẹ để hiểu con, không phải sổ theo dõi để nhắc lỗi con.

Chia một bài khó thành những bước nhỏ con làm được

Với lý do "quá sức" và "kẹt cách làm", cách hiệu quả nhất là biến một bài to thành vài bài nhỏ. Ví dụ với một tranh ghép nhiều mảnh:

  1. Cùng con lật hết các mảnh lên mặt tranh. Việc này dễ, ai cũng làm được, và tạo đà.
  2. Tìm riêng các mảnh có cạnh thẳng, ghép thành khung viền. Bước này có điểm kết thúc rõ ràng.
  3. Chia các mảnh còn lại thành vài đống theo màu: trời, cây, nhà.
  4. Mỗi lần ngồi chỉ đặt mục tiêu một đống. Xong đống trời là đủ cho hôm nay.
  5. Ghi lại bằng cách đơn giản như chụp ảnh tranh dở, để lần sau con thấy mình đã đi được bao xa.

Cách chia này dùng được cho hầu hết dạng bài. Lưới số thì làm từng hàng hoặc từng vùng; mê cung dài thì đánh dấu một điểm giữa đường làm đích tạm; ô chữ thì làm các câu con chắc trước. Bước nhỏ giúp con có những lần "xong" thường xuyên hơn, và chính cảm giác xong đó giữ con ở lại.

Chọn độ khó để con thường được cảm giác làm được

Nhiều trường hợp bỏ cuộc bắt nguồn từ việc chọn bài, chứ không phải từ tính cách của con. Cha mẹ có thiện chí hay chọn bài "nâng cao một chút cho con tiến bộ", rồi tuần sau lại nâng thêm. Đến một lúc, gần như bài nào con cũng thấy khó, và cảm giác chung về luyện trí trở thành cảm giác vất vả.

Một cách cân bằng là để phần lớn bài ở mức con làm được với một chút cố gắng, xen vào thỉnh thoảng một bài thật dễ để con thấy mình nhanh nhẹn, và thỉnh thoảng một bài với tới để con có dịp thử sức. Bài với tới nên được gọi đúng tên của nó, như "bài thử thách", để nếu con không làm xong, con hiểu đó là bình thường.

Để ý thêm nhịp trong tuần. Sau một tuần ở trường nhiều bài kiểm tra, con cần bài nhẹ. Đầu kỳ nghỉ, khi con khoẻ và thoải mái, là lúc hợp để đưa ra dạng mới hoặc nấc mới.

Cuối cùng, cho con tham gia chọn. Hỏi con "hôm nay con muốn bài dễ, vừa hay thử thách?" không chỉ giúp chọn trúng hơn mà còn dạy con tự nhận biết sức mình — một kỹ năng mà nhiều người lớn vẫn còn đang học.

Nói gì khi con bảo "con không làm nữa"

Gọi tên cảm xúc trước. "Bài này làm con bực rồi nhỉ." Một câu như vậy cho con biết bố mẹ hiểu, và thường làm con dịu xuống nhanh hơn bất kỳ lời khuyên nào.

Cho con lựa chọn thật. "Con muốn nghỉ năm phút rồi xem lại, hay cất bài này đi làm bài khác?" Cả hai lựa chọn đều chấp nhận được. Con được quyền quyết định thì ít cảm thấy bị ép.

Đề nghị thử thêm một bước nhỏ. "Thử thêm đúng một ô nữa rồi mình dừng nhé." Nếu con làm được, thường con sẽ muốn làm tiếp. Nếu không, giữ lời và dừng thật.

Nhắc lại một lần con từng vượt qua. "Hồi tháng trước con cũng định bỏ cái mê cung dài, rồi con làm xong đấy." So con với chính con, không so với anh chị hay bạn bè.

Tránh câu biến bỏ cuộc thành tính cách. Những câu như "con lúc nào cũng bỏ dở" hay "con chẳng chịu khó gì cả" khiến con tin rằng đó là con người mình. Nói về lần này, bài này, không nói về "lúc nào cũng".

Dạy con kiểu nghỉ rồi quay lại

Một kỹ năng đáng dạy cho trẻ là phân biệt bỏ hẳn với tạm dừng. Nhiều người giải câu đố có kinh nghiệm biết rằng khi kẹt lâu, đi làm việc khác một lúc rồi quay lại, đôi khi lời giải tự hiện ra. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là ủ ý tưởng; bằng chứng về nó còn tuỳ dạng bài và tuỳ nghiên cứu, nhưng ở mức đời thường, nhiều người đã tự trải nghiệm.

Với trẻ, bạn có thể biến điều này thành một nghi thức nhỏ. Bài đang kẹt thì kẹp vào một bìa riêng gọi là "bài đang ủ". Con đi chơi, ăn, ngủ, rồi hôm sau mở bìa ra trước tiên. Rất nhiều lần con sẽ thấy ngay chỗ hôm qua không thấy, và niềm vui đó dạy con rằng kẹt không phải là hết đường.

Điều kiện là phải quay lại thật. Nếu bìa "bài đang ủ" thành nơi chôn bài, con sẽ hiểu "nghỉ" chỉ là cách nói nhẹ của "bỏ". Đặt bìa ở chỗ dễ thấy và cùng con mở nó vào một giờ cố định.

Khi một bài ủ đã lâu mà con vẫn không muốn quay lại, cũng không sao. Cùng con quyết định cất hẳn nó đi, và nói rõ đó là một quyết định, không phải một thất bại.

Trẻ cầu toàn và khi nào nên tìm thêm hỗ trợ

Có những trẻ bỏ cuộc không phải vì lười mà vì quá sợ làm không hoàn hảo. Vài dấu hiệu và cách đỡ:

  • Con xé tờ giấy khi lỡ vẽ sai một nét mê cung, hoặc đòi làm lại từ đầu khi sai một ô. Hãy dùng bút chì và tẩy, và đôi khi cố ý để một bài có vết tẩy trong sổ bài như một kỷ niệm.
  • Con chỉ chọn bài dễ mà con chắc chắn làm đúng. Đừng ép sang bài khó; thêm một chút khó vào bài quen sẽ nhẹ nhàng hơn.
  • Con rất căng khi có người nhìn. Cho con làm một mình trước, rồi mới khoe khi đã xong.
  • Bố mẹ có thể tự xem lại mình: có hay chỉ ra lỗi nhỏ, có hay khen kết quả hoàn hảo hơn cách làm không.
  • Nên trao đổi với giáo viên, bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi việc bỏ cuộc lan sang hầu hết mọi việc, kèm buồn bã kéo dài, khó ngủ, sợ đi học, hoặc con nói những câu tiêu cực về bản thân.

Dấu hiệu ở dòng cuối không có nghĩa là con có vấn đề gì nghiêm trọng; chỉ là lúc người có chuyên môn nhìn vào sẽ giúp được nhiều hơn những bài luyện trí ở nhà.

Câu hỏi thường gặp

Có nên bắt con làm xong bài đã bắt đầu không?

Không nên biến thành luật cứng. Bắt con làm xong một bài quá sức dễ khiến con sợ bắt đầu bài mới. Tốt hơn là thoả thuận tạm dừng và quay lại, hoặc chia bài thành bước nhỏ để con có điểm dừng hợp lý.

Con bỏ dở mọi bài luyện trí, có phải con lười không?

Thường không phải lười. Hãy xem lại độ khó, giờ giấc, thể trạng và việc con có được chọn bài hay không. Nếu tình trạng bỏ dở lan sang mọi việc kèm buồn bã kéo dài, nên trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia.

Có nên thưởng để con chịu làm tiếp bài khó?

Phần thưởng vật chất có thể giúp ngắn hạn nhưng dễ làm con chỉ làm vì quà. Niềm vui khi tự giải được, kèm lời ghi nhận cụ thể về cách con làm, thường giữ được lâu hơn. Nếu dùng thưởng, nên dùng thỉnh thoảng và bất ngờ.

Khi con khóc vì không giải được, bố mẹ nên làm gì?

Dừng bài lại, ôm con hoặc ngồi gần con, gọi tên cảm xúc của con. Chưa cần nói gì về bài. Khi con bình tĩnh, hỏi con muốn nghỉ hay thử thêm một bước nhỏ. Đừng giảng giải lúc con đang khóc.

Luyện trí có giúp trẻ kiên trì hơn trong học tập không?

Có thể giúp con có thêm trải nghiệm vượt qua chỗ khó, nhưng không có gì bảo đảm thói quen đó tự chuyển sang việc học ở trường. Điều có ích hơn là cách bố mẹ đồng hành, nhất quán ở mọi việc chứ không chỉ ở câu đố.

Bao lâu thì trẻ thay đổi thói quen bỏ cuộc?

Mỗi trẻ một khác và không có mốc thời gian chắc chắn. Thay vì đếm ngày, hãy chú ý những lần nhỏ con ở lại thêm một ô, thêm một bước so với trước. Những lần đó cộng lại theo tháng, không theo tuần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138