Hệ thống Major là một bảng quy đổi cố định trong đó mỗi chữ số từ 0 đến 9 ứng với một nhóm phụ âm; muốn nhớ một con số, bạn đổi nó thành chuỗi phụ âm, chêm nguyên âm tuỳ ý để ra một từ có hình ảnh, rồi nhớ hình ảnh đó. Ví dụ trong bảng gốc tiếng Anh, 1 là âm t, 2 là âm n, nên 21 có thể thành "net" (cái lưới) — một thứ nhìn thấy được, dễ nhớ hơn hai chữ số trơ trọi.
Đây là hệ mã hoá số lâu đời và phổ biến nhất trong giới luyện trí nhớ, và là bước đầu tiên của hầu hết người thi. Bài này giải thích nguyên lý, bảng gốc, một cách chuyển sang phụ âm tiếng Việt để bạn tham khảo, và cách lập bảng 100 hình từ 00 đến 99 rồi luyện cho đến khi dùng được trong giờ bấm.
Nguyên lý: con số thì khó nhớ, hình ảnh thì dễ
Trí nhớ con người giữ hình ảnh cụ thể, có màu, có chuyển động, có cảm xúc tốt hơn hẳn ký hiệu trừu tượng. Nhìn dãy 7 3 9 2 bạn phải lặp đi lặp lại mới giữ được vài giây, nhưng hình một con mèo nhảy lên cái bàn thì nhắm mắt là thấy lại. Mọi hệ mã hoá số đều khai thác chênh lệch này: tìm cách biến chữ số vô nghĩa thành thứ có nghĩa.
Cách đơn giản nhất là gán cho mỗi chữ số một hình theo dáng của nó: số 2 là con thiên nga, số 8 là người tuyết. Cách này dễ học nhưng chỉ có mười hình, nhớ dãy dài sẽ lặp hình liên tục và lẫn lộn. Hệ thống Major giải quyết bằng âm thanh thay vì hình dáng. Vì mỗi số là một phụ âm, hai số ghép thành hai phụ âm, đủ để tạo ra một từ riêng cho mỗi cặp từ 00 đến 99 — tức một trăm hình khác nhau.
Theo các tài liệu lịch sử về thuật ghi nhớ, dạng sơ khai của ý tưởng đổi số thành âm đã xuất hiện ở châu Âu từ thế kỷ XVII, rồi được nhiều người chỉnh sửa và đến khoảng thế kỷ XIX mới ổn định thành hình thức gần với ngày nay. Nguồn gốc của cái tên "Major" vẫn có nhiều cách giải thích khác nhau, nên bạn không cần bận tâm; điều đáng giữ là cơ chế.
Bảng gốc tiếng Anh và mẹo nhớ của nó
Bảng gốc dựa trên cách phát âm tiếng Anh, không phải mặt chữ. Mỗi dòng đi kèm một mẹo hình dáng để học thuộc nhanh. Bạn không cần dùng bảng này nếu chỉ làm việc bằng tiếng Việt, nhưng nên biết vì phần lớn tài liệu quốc tế viết theo nó.
| Chữ số | Âm trong bảng gốc | Mẹo nhớ quen dùng |
|---|---|---|
| 0 | s, z | z là chữ đầu của "zero" |
| 1 | t, d | chữ t có một nét sổ |
| 2 | n | chữ n viết thường có hai nét sổ |
| 3 | m | chữ m có ba nét sổ |
| 4 | r | r là âm cuối của "four" |
| 5 | l | bàn tay xoè năm ngón, ngón cái và ngón trỏ tạo thành chữ L |
| 6 | j, sh, ch mềm | chữ J lật ngược trông giống số 6 |
| 7 | k, g cứng | chữ K có thể ghép từ hai số 7 |
| 8 | f, v | chữ f viết tay có hai vòng như số 8 |
| 9 | p, b | chữ p lật gương trông như số 9 |
Nguyên âm và các âm như w, h, y không mang giá trị số, nên bạn tự do chêm vào để ghép thành từ. Chính sự tự do đó làm Major linh hoạt: cùng số 21 có thể thành nhiều từ khác nhau, bạn chọn từ nào cho hình rõ nhất.
Một cách chuyển sang phụ âm tiếng Việt
Tiếng Việt có nhiều phụ âm ghép (ch, tr, ph, nh, ng) và phụ âm cuối hạn chế, nên bê nguyên bảng tiếng Anh sang sẽ vấp. Bảng dưới là một cách chuyển giả định, giữ gần bảng gốc nhất có thể để bạn vẫn đọc được tài liệu quốc tế. Đây không phải chuẩn chung nào; nhiều người tự chỉnh theo giọng vùng miền của mình.
| Chữ số | Phụ âm tiếng Việt (ví dụ giả định) | Từ hai chữ số minh hoạ |
|---|---|---|
| 0 | s, x | sen = 02 (s, n) |
| 1 | t, đ | tôm = 13 (t, m); đèn = 12 (đ, n) |
| 2 | n | nút = 21 (n, t) |
| 3 | m | mít = 31 (m, t) |
| 4 | r | rắn = 42 (r, n) |
| 5 | l | lon = 52 (l, n) |
| 6 | ch, tr, gi, d | chim = 63 (ch, m); dép = 69 (d, p) |
| 7 | c, k, q, g, gh | cam = 73 (c, m); cáp = 79 (c, p) |
| 8 | ph, v | vịt = 81 (v, t) |
| 9 | b, p | bàn = 92 (b, n); bút = 91 (b, t) |
Các phụ âm đứng ngoài bảng — h, nh, ng, th, kh, cùng mọi nguyên âm và dấu thanh — được coi là không mang số. Như vậy "ngón" chỉ còn chữ n ở cuối, mang giá trị 2. Quy ước này phải thống nhất từ đầu; đổi giữa chừng là cả bảng 100 hình lung lay.
Luật đọc từ để không bao giờ lẫn
Chỉ đọc phụ âm có trong bảng, theo đúng thứ tự xuất hiện. Từ "chuột" có ch ở đầu và t ở cuối, nên đọc ra 61. Từ "rắn" có r và n, đọc ra 42. Không đọc theo chữ cái viết mà đọc theo phụ âm được quy ước.
Phụ âm cuối cũng tính. Tiếng Việt chỉ có vài phụ âm cuối (c, ch, m, n, ng, nh, p, t), nhưng chúng giúp một âm tiết mang được hai chữ số. Nhờ vậy nhiều cặp số chỉ cần một từ đơn, hình ảnh gọn hơn.
Một từ chỉ mang đúng số chữ số bạn định. Nếu bạn cần hình cho 13 mà chọn "tôm hùm", chữ h không mang số nhưng chữ m cuối lại thêm một số 3, thành 133. Mỗi hình trong bảng phải được kiểm lại bằng cách đọc ngược ra số.
Ưu tiên danh từ có hình rõ, tránh từ trừu tượng. "Mít" tốt hơn "mất" vì bạn nhìn thấy, ngửi thấy quả mít. Từ chỉ khái niệm buộc não phải dựng hình thêm một bước, chậm và dễ sai lúc thi.
Mỗi hình phải khác hẳn các hình còn lại. Nếu 52 là "lon" mà 77 là "cốc", hai đồ vật cùng để đựng đồ uống, đến lúc đọc ngược bạn sẽ phân vân. Hãy đổi một trong hai sang thứ thuộc nhóm khác hẳn — con vật, nhân vật, đồ ăn.
Lập bảng 100 hình từ 00 đến 99
Bảng 100 hình là tài sản riêng của mỗi người, không nên chép nguyên của ai khác vì hình người khác chọn không gợi gì trong đầu bạn. Có thể làm theo trình tự sau, mất khoảng một đến hai tuần nếu làm mỗi ngày.
- Viết ra giấy mười dòng, mỗi dòng mười ô, đánh số từ 00 đến 99.
- Với mỗi ô, liệt kê ba đến năm từ khả dĩ theo bảng phụ âm của bạn. Đừng chọn vội; danh sách nháp càng dài càng có lựa chọn tốt.
- Chọn một từ cho mỗi ô theo ba tiêu chí: nhìn thấy được, có thể chuyển động hoặc tương tác, không giống hình nào khác trong bảng.
- Đọc ngược mỗi hình ra số để kiểm lỗi chèn thêm phụ âm. Sửa ngay những ô sai.
- Với mỗi hình, ghi thêm một chi tiết riêng (màu, mùi, âm thanh) để hình trong đầu luôn là cùng một phiên bản, không lúc thế này lúc thế khác.
- Chép bảng hoàn chỉnh lên một bộ thẻ: mặt trước là số, mặt sau là hình. Đây là công cụ luyện chính của vài tuần tiếp theo.
Có những cặp số rất khó tìm từ trong tiếng Việt, nhất là những cặp có phụ âm hiếm ở vị trí cuối. Khi đó bạn được phép dùng hai âm tiết (ví dụ phụ âm đầu của từng tiếng) hoặc dùng tên riêng của một người quen — miễn là quy ước rõ và áp dụng nhất quán.
Luyện bảng tới mức không cần nghĩ
Một bảng 100 hình mới lập chưa dùng được trong thi. Lúc đầu, nhìn số 73 bạn phải nhẩm "c... m... cam", mất một hai giây. Trong môn số nhanh, người thi thạo đổi một cặp chữ số ra hình trong khoảng dưới một giây, thậm chí không còn ý thức về phụ âm nữa. Khoảng cách giữa hai mức đó chỉ lấp được bằng luyện lặp.
Cách luyện đơn giản nhất là xáo bộ thẻ, lật từng thẻ và nói to tên hình, bấm giờ cả bộ. Ghi thời gian mỗi ngày vào một cuốn sổ. Khi thời gian cả bộ ổn định ở mức bạn hài lòng, chuyển sang đọc số từ một trang chữ số ngẫu nhiên thay vì thẻ, vì trong đề thi các cặp số đứng sát nhau và mắt phải tự chia cặp.
Đừng bỏ qua bước luyện ngược: nhìn hình, nói ra số. Lúc viết bài, bạn đi tuyến đường, thấy con vịt, và phải ra ngay 81. Nếu chỉ luyện một chiều từ số sang hình, chiều ngược sẽ chậm và hay nhầm giữa các hình gần giống nhau. Những cặp nào bạn thường xuyên chần chừ là dấu hiệu nên đổi hình, không phải dấu hiệu bạn kém.
Một cột mốc tự đặt hợp lý cho người mới: tuần đầu nói đúng cả bảng không cần tra; tuần thứ ba đọc hết bộ thẻ dưới một mức thời gian bạn tự chọn; tuần thứ năm dùng bảng nhớ một trang chữ số ngẫu nhiên đặt dọc một tuyến đường. Mỗi nấc vượt qua là một huy hiệu đáng ghi vào sổ.
Major đủ dùng tới đâu, khi nào cần hệ lớn hơn
Với bảng 100 hình, mỗi hình giữ hai chữ số. Nếu mỗi điểm dừng trên tuyến đường chứa hai hình, bạn nhớ được bốn chữ số mỗi điểm. Đây là mức nhiều người luyện vì thích dừng lại và vẫn thấy hài lòng: một tuyến năm mươi điểm giữ được hai trăm chữ số, đủ cho những thử thách cá nhân như nhớ một trang số dài.
Người thi ở mức cao thường muốn mỗi hình gánh nhiều chữ số hơn để giảm số điểm dừng cần dùng. Có hai hướng mở rộng. Hướng thứ nhất là bảng 1.000 hình cho mỗi ba chữ số, vẫn theo nguyên lý phụ âm nhưng cần từ ba phụ âm, tốn nhiều tháng xây dựng. Hướng thứ hai là hệ người – hành động – vật, trong đó một hình ghép gánh sáu chữ số; hệ này có bài riêng trong danh mục.
Trước khi chuyển, hãy hỏi mình đang luyện để làm gì. Nếu mục tiêu là cái thú tự chinh phục và hiểu cách trí nhớ vận hành, bảng Major 100 hình được luyện nhuần nhuyễn đã là công cụ đáng giá cả đời. Một hệ lớn hơn mà luyện nửa vời thường cho kết quả kém hơn một hệ nhỏ luyện kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng bảng Major tiếng Anh cho người Việt không?
Có thể, nếu bạn quen nghĩ bằng từ tiếng Anh. Nhưng hình ảnh mạnh nhất thường là thứ quen thuộc trong đời sống của bạn, nên nhiều người Việt chuyển sang phụ âm tiếng Việt để chọn được những hình như quả mít, đôi dép, cái nón.
Hệ thống Major khác hệ thống số – hình dáng ở điểm nào?
Hệ số – hình dáng gán hình theo dáng chữ số, chỉ có mười hình nên nhanh học nhưng dễ lặp. Major dựa trên âm, ghép được hai hoặc ba chữ số thành một từ, cho ra một trăm hoặc một nghìn hình khác nhau.
Mất bao lâu để thuộc bảng 100 hình?
Lập bảng mất khoảng một đến hai tuần nếu làm đều. Thuộc đến mức không tra thường thêm hai đến ba tuần luyện thẻ mỗi ngày. Để đổi số ra hình gần như tức thì thì cần lâu hơn, tuỳ thời gian bạn dành cho nó.
Có nên dùng tên người quen trong bảng 100 hình không?
Được, và nhiều khi rất hiệu quả vì người quen gợi cảm xúc. Chỉ nên tránh dùng quá nhiều người trông giống nhau, và nhớ giữ bảng của mình kín đáo nếu trong đó có tên người thật.
Hệ thống Major có dùng cho bộ bài được không?
Được. Mỗi lá bài có thể được quy ra một số hai chữ số rồi dùng hình trong bảng Major. Cách quy lá bài ra số được bàn trong bài về nhớ thứ tự bộ bài của danh mục.
Trẻ em có học được hệ thống Major không?
Trẻ lớn tiểu học trở lên thường học được phần mười chữ số và thích thú với việc biến số thành đồ vật. Nên để con tự chọn hình, coi như một bài tập sáng tạo, không bắt thuộc bảng lớn hay bấm giờ.