ChienTich.comChiến Tích
Luyện trí với hình khối

Tangram là gì: bảy mảnh ghép, luật xếp hình và cách tự luyện từ dễ đến khó

Tangram gồm bảy mảnh cắt từ một hình vuông. Bài giải thích luật xếp, quan hệ diện tích giữa các mảnh, cách tự làm bộ bằng bìa và các nấc luyện tự đặt.

Top-down view of seven cardboard tangram pieces in olive and ochre scattered on a wooden table in a Hue home, adult hands sliding one triangle into place, soft morning light

Tangram là bộ bảy mảnh phẳng được cắt ra từ một hình vuông: năm tam giác vuông cân ở ba cỡ, một hình vuông nhỏ và một hình bình hành. Bài luyện chỉ có một luật lớn: dùng đủ cả bảy mảnh, đặt sát nhau trên mặt phẳng, không mảnh nào chồng lên mảnh nào, để lấp kín đúng một hình bóng cho trước — con mèo, chiếc thuyền, người đang chạy, hay một chữ số.

Cái hay của tangram nằm ở chỗ hình bóng chỉ cho bạn thấy đường viền ngoài, không vẽ các đường ranh giữa các mảnh. Bạn phải tự đoán mảnh lớn nằm đâu, mảnh nhỏ chen vào góc nào. Bài này đi từ cấu tạo bộ mảnh, phép tính diện tích giúp suy luận nhanh, cách tự làm một bộ bằng bìa cứng, tới các nấc tiến bộ để bạn tự đặt cột mốc cho mình hoặc cho cả nhà.

Bảy mảnh tangram và quan hệ diện tích giữa chúng

Khi cắt đúng từ một hình vuông, các mảnh có kích thước liên hệ chặt với nhau. Nếu lấy tam giác nhỏ làm đơn vị diện tích bằng 1, cả bộ có tổng diện tích bằng 16. Bảng dưới là thứ đáng thuộc lòng trước khi xếp hình bóng khó.

MảnhSố lượngDiện tích (tam giác nhỏ = 1)Điều cần nhớ khi xếp
Tam giác vuông cân lớn24 mỗi mảnhChiếm một nửa tổng diện tích; thường tạo thân, mình, phần nặng nhất của hình
Tam giác vuông cân vừa12Cạnh huyền bằng cạnh góc vuông của tam giác lớn
Tam giác vuông cân nhỏ21 mỗi mảnhHay nằm ở tai, chân, mũi thuyền — các chi tiết nhô ra
Hình vuông12Ghép được từ hai tam giác nhỏ; hay làm đầu, đuôi, ô cửa
Hình bình hành12Mảnh duy nhất phải lật mặt mới đổi được chiều nghiêng

Từ bảng này rút ra một mẹo suy luận: hình vuông, hình bình hành và tam giác vừa có cùng diện tích bằng hai tam giác nhỏ. Khi một vùng của hình bóng trông vừa bằng một mảnh cỡ 2, bạn có ba ứng viên để thử, chứ không phải bảy. Còn khi thấy một vùng rất lớn, gần như chắc chắn có ít nhất một tam giác lớn nằm ở đó.

Luật xếp và những điều người mới hay hiểu sai

Luật chuẩn gồm ba ý: dùng đủ bảy mảnh, các mảnh nằm phẳng và không chồng lên nhau, ghép lại phải trùng khít hình bóng. Được phép xoay mảnh theo mọi góc và lật mặt mảnh. Với năm tam giác và hình vuông, lật hay không cũng như nhau vì chúng đối xứng; chỉ riêng hình bình hành là lật mặt thì đổi hướng nghiêng, và đây là chỗ người mới hay bế tắc mà không biết vì sao.

Hiểu sai thứ nhất là nghĩ có thể bỏ bớt mảnh khi hình bóng "trông nhỏ". Một hình bóng tangram đúng nghĩa luôn có diện tích bằng đúng cả bảy mảnh, nên nếu bạn xếp xong mà dư mảnh thì chắc chắn có chỗ sai. Hiểu sai thứ hai là cho rằng mỗi hình bóng chỉ có một lời giải. Nhiều hình có vài cách xếp khác nhau, và việc tìm thêm lời giải thứ hai cho một hình đã giải là một bài luyện tốt.

Hiểu sai thứ ba nằm ở hình bóng in nhỏ trong sách: đường viền có thể bị làm tròn, khó nhìn ra góc 45 độ hay góc vuông. Khi đó hãy phóng to hoặc tự kẻ lại bằng thước. Mọi góc trong bộ tangram đều là bội số của 45 độ, nên một góc trông như 60 độ trên hình bóng gần như chắc chắn là do in ấn chứ không phải mảnh lạ.

Tự làm một bộ tangram bằng bìa cứng trong mười lăm phút

Bạn không cần mua bộ gỗ để bắt đầu. Một tấm bìa hộp giấy, thước kẻ, bút chì và kéo là đủ. Cách cắt dưới đây dùng lưới bốn nhân bốn ô để các mảnh ra đúng tỉ lệ.

  1. Cắt một hình vuông cạnh khoảng 16 cm, kẻ lưới bốn nhân bốn ô, mỗi ô 4 cm.
  2. Kẻ đường chéo từ góc dưới bên trái lên góc trên bên phải. Toàn bộ nửa phía trên bên trái của đường chéo này sẽ thành hai tam giác lớn.
  3. Kẻ từ góc trên bên trái tới tâm hình vuông. Đường này chia nửa trên thành hai tam giác lớn bằng nhau.
  4. Nối trung điểm cạnh phải với trung điểm cạnh dưới. Tam giác nhỏ gọn ở góc dưới bên phải chính là tam giác vừa.
  5. Phần còn lại là một dải hẹp nằm giữa đường chéo và đường vừa nối. Kẻ ba nét nữa: từ tâm hướng về góc dưới bên phải, dừng khi chạm đường nối hai trung điểm; từ điểm nằm ở ba phần tư đường chéo (tính từ góc dưới trái) xuống trung điểm cạnh phải; và theo đường lưới, kẻ ngang từ điểm một phần tư đường chéo tới chỗ gặp nét thứ nhất. Dải được chia thành hai tam giác nhỏ, một hình vuông và một hình bình hành.
  6. Cắt từng mảnh, đối chiếu bằng mẹo diện tích: hai tam giác nhỏ phải ghép vừa khít hình vuông, và cũng vừa khít tam giác vừa.
  7. Tô hai mặt khác màu nhau nếu muốn. Mặt khác màu giúp bạn nhận ra lúc mình đã lật hình bình hành.

Nếu làm cho trẻ nhỏ, bìa dày hoặc xốp tấm sẽ bền hơn giấy và không có cạnh sắc. Người lớn nên cắt giúp các đường chéo vì kéo dễ trượt ở góc nhọn.

Năm cách nhìn hình bóng để tìm chỗ cho mảnh lớn

Tìm góc vuông nhô ra rõ nhất. Góc vuông lớn và sắc trên đường viền thường là góc vuông của một tam giác lớn hoặc của hình vuông. Đặt thử tam giác lớn vào đó trước.

Đo bằng mắt chiều dài các cạnh thẳng. Cạnh huyền của tam giác lớn là cạnh dài nhất trong cả bộ. Nếu hình bóng có một đường thẳng dài liền mạch, rất có thể đó là cạnh huyền ấy, hoặc hai cạnh nối thẳng hàng.

Đánh dấu các chi tiết nhỏ nhô ra. Tai mèo, mũi thuyền, bàn chân thường là tam giác nhỏ. Nếu trên hình có đúng hai chi tiết nhỏ cỡ giống nhau, bạn đã định vị được hai tam giác nhỏ, phần còn lại dễ đoán hơn nhiều.

Coi phần thân là một khối rồi chia tiếp. Phần thân con vật thường là một hình vuông lớn hoặc tam giác lớn ghép từ nhiều mảnh. Hãy tự hỏi khối đó có diện tích bao nhiêu đơn vị, rồi tìm tổ hợp mảnh có tổng khớp.

Để hình bình hành lại cuối cùng. Mảnh này khó đặt nhất vì góc nghiêng. Xếp các mảnh khác trước, chỗ trống còn lại sẽ cho biết hình bình hành phải nghiêng chiều nào, có cần lật hay không.

Một chút lịch sử và vì sao nên nghi ngờ các câu chuyện quá xa xưa

Tangram được cho là bắt nguồn từ Trung Quốc và trở nên rất thịnh hành ở châu Âu và châu Mỹ vào khoảng đầu thế kỷ 19, khi các tập sách in hình bóng được mang từ thương cảng phương Đông về. Ở nhiều nước, bộ mảnh này còn được gọi bằng những cái tên mang nghĩa "bảy mảnh khéo léo" hay "bảy tấm bảng trí tuệ". Người Việt quen gọi đơn giản là bộ xếp hình bảy mảnh.

Bạn sẽ gặp câu chuyện rằng tangram có lịch sử bốn nghìn năm và gắn với một vị thần cổ. Các nhà nghiên cứu lịch sử câu đố thường chỉ ra rằng câu chuyện đó xuất phát từ một cuốn sách đầu thế kỷ 20 do một tác giả chuyên soạn câu đố người Mỹ dựng lên như một trò đùa văn chương, và đến nay chưa có tư liệu cổ nào xác nhận. Vì vậy khi kể cho con hay cho học trò, cách an toàn là nói tangram có nguồn gốc Trung Hoa, phổ biến rộng từ khoảng hai trăm năm nay.

Một chi tiết đáng nhắc với người thích toán: đã có chứng minh rằng bảy mảnh tangram ghép được đúng 13 hình lồi khác nhau, tức là các hình không có chỗ lõm vào nào, kể cả hình vuông ban đầu, hình chữ nhật, tam giác lớn và vài hình thang. Thử tự tìm đủ 13 hình đó là một cột mốc thú vị cho người đã xếp quen hình bóng con vật.

Nấc tiến bộ để tự đặt cột mốc

Chiến Tích gợi ý một thang năm nấc. Đây không phải chuẩn chung, chỉ là khung để bạn tự đánh dấu mình đang ở đâu so với chính mình tuần trước:

  • Nấc làm quen: ghép lại hình vuông ban đầu từ bảy mảnh mà không nhìn lời giải. Nghe dễ nhưng nhiều người lớn mất cả chục phút ở lần đầu.
  • Nấc có đường kẻ: xếp vào hình bóng đã vẽ sẵn ranh giới từng mảnh. Đây là nấc hợp với trẻ mới làm quen.
  • Nấc hình bóng trơn: xếp mười hình bóng con vật, đồ vật chỉ có đường viền ngoài.
  • Nấc hình người và hình nghịch lý: các hình người trong tư thế động và những cặp hình trông giống hệt nhau nhưng một hình bị thiếu một góc nhỏ. Lời giải nằm ở chỗ diện tích bị dời sang phần khác.
  • Nấc tự sáng tác: tự tạo hình bóng mới, vẽ lại đường viền, đưa người khác giải. Nấc này buộc bạn kiểm xem hình có thật sự giải được bằng đủ bảy mảnh không.

Một cột mốc dễ ghi là "giải được hình bóng mới mà không xem lời giải trong một buổi". Với trẻ em, huy hiệu nên ghi nhận việc con kiên trì thử thêm cách khác, chứ không phải tốc độ hay so với bạn bè. Không cần bấm giờ cho trẻ.

Tangram luyện được gì và không nên kỳ vọng gì

Khi xếp tangram, bạn liên tục làm ba việc: xoay mảnh trong đầu trước khi xoay bằng tay, ước lượng diện tích để chia hình bóng thành phần, và thử sai có hệ thống. Đó là các thao tác thuộc nhóm tư duy không gian, và người luyện đều đặn thường thấy mình nhìn hình bóng nhanh hơn, ít thử mò hơn sau vài tuần.

Điều nên nói thẳng là luyện tangram trước hết giúp bạn giỏi tangram và những bài có cấu trúc tương tự. Các nghiên cứu về chuyển giao kỹ năng cho thấy cái lợi lan sang việc khác thường hẹp hơn mong đợi. Tangram có ích như một thói quen giữ đầu óc chú tâm, một hoạt động chung không màn hình cho cả nhà, và một cách để trẻ làm quen hình học bằng tay; đừng xem nó như phương thuốc làm tăng trí thông minh.

Với trẻ dưới ba tuổi, các mảnh nhỏ có thể gây hóc nếu là bộ mini; hãy dùng bộ mảnh to và luôn có người lớn ngồi cùng. Với người cao tuổi, tangram bằng mảnh gỗ to, màu tương phản cao dễ cầm và dễ nhìn hơn bộ mảnh mỏng.

Câu hỏi thường gặp

Tangram có bao nhiêu hình có thể xếp được?

Số hình bóng có thể tạo ra gần như không giới hạn vì bạn có thể dịch mảnh một chút là ra hình mới. Các tập hình bóng phổ biến thường có từ vài trăm đến hơn một nghìn hình. Riêng số hình lồi thì đã được chứng minh là đúng 13.

Có được lật mảnh tangram không?

Có. Luật chuẩn cho phép xoay và lật mọi mảnh. Với tam giác và hình vuông việc lật không đổi gì, nhưng hình bình hành lật mặt thì đổi chiều nghiêng, nên nhiều hình bóng chỉ giải được khi bạn nhớ lật mảnh này.

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu xếp tangram được?

Trẻ khoảng bốn, năm tuổi đã có thể xếp vào hình có vẽ sẵn ranh giới từng mảnh. Hình bóng trơn hợp hơn với trẻ lớn hơn. Quan trọng là cha mẹ ngồi cùng, khen sự kiên trì và không bấm giờ hay so con với bạn.

Làm sao biết một hình bóng tự vẽ có giải được không?

Cách chắc nhất là tạo hình bóng bằng chính bảy mảnh rồi mới đồ đường viền ra giấy. Nếu bạn vẽ tay trước, hãy kiểm diện tích bằng lưới ô vuông: tổng phải bằng 16 đơn vị tam giác nhỏ và mọi góc phải là bội số của 45 độ.

Bộ tangram bằng gỗ và bằng bìa khác nhau thế nào khi luyện?

Về luật thì như nhau. Bộ gỗ nặng tay, ít xê dịch, bền khi dùng lâu và hợp với trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi. Bộ bìa rẻ, tự làm được trong mười lăm phút và đủ dùng để bắt đầu.

Tangram có giúp trẻ học toán tốt hơn không?

Tangram giúp trẻ làm quen hình dạng, góc, diện tích và đối xứng qua tay, nên có thể làm các bài hình học ở lớp bớt xa lạ. Nhưng không nên kỳ vọng nó tự nâng điểm toán; hãy xem đây là hoạt động bổ trợ vui chứ không phải bài tập về nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138