Tách gộp số là hiểu rằng một số có thể tách thành hai phần và hai phần gộp lại thành số đó, chẳng hạn 7 là 5 và 2, là 4 và 3, là 6 và 1. Các cặp số gộp lại bằng 10, như 3 và 7, 4 và 6, được nhiều người gọi là "bạn của 10". Đây là nền móng của tính nhẩm: trẻ nắm vững chúng thì cộng trừ qua 10 sau này trở nên nhẹ nhàng.
Mục từ này dành cho cha mẹ, ông bà và giáo viên mầm non, lớp 1. Nó giải thích vì sao tách gộp số quan trọng hơn đếm nhanh, các hoạt động làm cùng con bằng đồ vật trong nhà, cách dẫn sang chiến lược làm tròn 10, và nguyên tắc giữ cho việc luyện nhẹ nhàng: không chấm điểm, không so sánh, không biến thành giờ kiểm tra.
Vì sao tách gộp số quan trọng hơn đếm nhanh
Trẻ nhỏ thường cộng bằng cách đếm: 5 + 3 thì đếm "năm, sáu, bảy, tám". Đếm là bước khởi đầu đúng, nhưng nếu trẻ dừng ở đó, mỗi phép tính đều phải đếm lại từ đầu, và với các phép tính qua 10 như 8 + 7, việc đếm trở nên dài và dễ sai. Trẻ cần dần chuyển từ đếm sang "biết" các mối quan hệ giữa các số.
Tách gộp số là mối quan hệ cơ bản nhất. Khi trẻ biết 8 cần thêm 2 để thành 10, và 7 là 2 với 5, thì 8 + 7 không còn là chuỗi đếm mười lăm bước mà là hai bước: 8 + 2 = 10, rồi 10 + 5 = 15. Mối quan hệ này cũng chính là nền của phép bù 10 trên bàn tính và của mẹo làm tròn rồi bù mà người lớn dùng khi nhẩm.
Một lợi ích ít được nhắc là sự tự tin. Trẻ đếm ngón tay cho mọi phép tính thường thấy mình chậm, nhất là khi ngồi cạnh bạn đã biết nhẩm. Trẻ nắm được các cặp số thấy mình "biết", không phải "đoán". Cảm giác biết đó quan trọng với thái độ của trẻ đối với toán học về sau hơn mọi tốc độ.
Nhận biết nhanh số lượng nhỏ
Đó là gì. Người ta có thể nhìn một nhóm nhỏ đồ vật, thường tới khoảng ba, bốn cái, và biết ngay có bao nhiêu mà không cần đếm. Với nhóm lớn hơn, nhận biết nhanh dựa vào việc thấy các nhóm nhỏ bên trong, như thấy năm chấm trên mặt xúc xắc là bốn góc và một ở giữa.
Vì sao liên quan tới tách gộp. Khi trẻ nhìn bảy hạt đậu xếp thành nhóm năm và nhóm hai, trẻ đang tách 7 thành 5 và 2 bằng mắt. Nhận biết nhanh là cầu nối giữa đếm từng cái và hiểu cấu trúc của số.
Luyện thế nào. Xếp vài hạt đậu, che lại, mở ra một giây rồi che, hỏi con thấy mấy hạt và thấy như thế nào. Câu "thấy như thế nào" quan trọng hơn câu trả lời đúng: con thường nói kiểu "ba ở trên, hai ở dưới", tức là con đang tách số.
Đừng thúc. Nếu con cần đếm, cứ để con đếm. Nhận biết nhanh phát triển tự nhiên qua nhiều lần nhìn, không qua việc bị nhắc "nhìn nhanh lên". Áp lực thời gian làm trẻ đoán bừa hơn là nhìn kỹ.
Hoạt động tách gộp với đồ vật trong nhà
Không cần mua đồ dùng đặc biệt. Hạt đậu, nắp chai, đũa, cúc áo đều dùng được. Mỗi hoạt động dưới đây chỉ cần năm đến mười phút, làm khi con đang vui.
- Hai bàn tay: đặt bảy hạt đậu vào hai bàn tay người lớn, mở một tay cho con thấy ba hạt, hỏi tay kia có mấy hạt. Sau đó đổi vai để con giấu.
- Hai cái bát: chia mười hạt đậu vào hai bát theo mọi cách có thể, cùng con nói ra "bảy và ba", "sáu và bốn". Con sẽ tự thấy các cặp đổi chỗ cho nhau.
- Khung mười ô: vẽ lên giấy hai hàng, mỗi hàng năm ô. Đặt hạt vào ô và hỏi còn bao nhiêu ô trống. Khung này giúp trẻ thấy cùng lúc 5 và 10.
- Ngón tay: giơ sáu ngón, hỏi cần giơ thêm mấy ngón nữa cho đủ mười. Hai bàn tay là khung mười ô có sẵn mọi lúc.
- Trong việc nhà: bày bát đũa cho mười người, đã bày bảy bộ thì còn mấy bộ; cầu thang mười bậc, đã lên bốn bậc thì còn mấy bậc.
Điểm chung của các hoạt động là trẻ thấy được cả hai phần và tổng cùng lúc. Đó là khác biệt lớn so với bài tập điền số trên giấy, nơi trẻ chỉ thấy ký hiệu. Khi trẻ đã quen với đồ vật, mới chuyển dần sang vẽ chấm, rồi sang chữ số.
Nên lặp lại cùng một hoạt động nhiều ngày thay vì đổi mới liên tục. Trẻ nhỏ thích sự quen thuộc, và chính sự lặp lại giúp các cặp số đi vào trí nhớ mà không cần học thuộc. Khi con bắt đầu tự đề xuất "mẹ giấu đi, con đoán", đó là lúc hoạt động đã thành của con.
Các cặp số bù 10 và cặp số bù 5
Bảng dưới liệt kê các cặp cần quen. Cặp bù 5 là bước đệm hữu ích vì 5 là một nửa của 10 và là số ngón trên một bàn tay.
| Số | Cần thêm bao nhiêu để thành 5 | Cần thêm bao nhiêu để thành 10 |
|---|---|---|
| 1 | 4 | 9 |
| 2 | 3 | 8 |
| 3 | 2 | 7 |
| 4 | 1 | 6 |
| 5 | 0 | 5 |
| 6 | đã quá 5 | 4 |
| 7 | đã quá 5 | 3 |
| 8 | đã quá 5 | 2 |
| 9 | đã quá 5 | 1 |
Không cần học thuộc bảng này. Trẻ sẽ "biết" các cặp sau nhiều lần chia hạt đậu, giơ ngón tay. Một dấu hiệu tốt là khi con trả lời một cặp mà không đếm, hoặc tự sửa khi thấy mình nói sai. Nếu con vẫn đếm, đó là bình thường ở giai đoạn này.
Cột bù 5 có ích vì nó gắn với một bàn tay. Trẻ biết 3 cần thêm 2 cho đủ một bàn tay, rồi biết thêm một bàn tay nữa là 10, sẽ tự suy ra 3 cần thêm 7 để thành 10. Cách suy luận qua 5 này cũng là cách bàn tính tổ chức số, nên trẻ từng làm quen với các cặp bù 5 thường thấy bàn tính dễ hiểu hơn.
Từ cặp bù 10 tới cộng trừ qua 10
Khi trẻ đã quen các cặp bù 10, có thể dẫn sang chiến lược làm tròn 10. 8 + 5: 8 cần thêm 2 để thành 10, tách 5 thành 2 và 3, nên 8 + 5 = 10 + 3 = 13. 9 + 6: 9 cần thêm 1, tách 6 thành 1 và 5, được 15. Trên khung mười ô, trẻ thấy rõ: lấp đầy khung trước, phần còn lại sang khung thứ hai.
Phép trừ qua 10 đi theo chiều ngược lại. 13 − 5: trước hết trừ 3 để về 10, rồi trừ tiếp 2 vì 5 là 3 và 2, được 8. Một cách khác là đếm thêm: từ 5 lên 10 là 5, từ 10 lên 13 là 3, tổng 8. Có trẻ thích cách này, có trẻ thích cách kia; nên để con chọn.
Theo nhiều bộ sách lớp 1 hiện hành, trẻ học cộng trừ trong phạm vi 10 trước rồi mới tới phạm vi lớn hơn; phép cộng trừ có nhớ qua 10 thường xuất hiện ở lớp 2. Cha mẹ nên xem sách con đang học để biết con đang ở đâu, và dùng các hoạt động tách gộp để hỗ trợ chứ không học vượt trước chương trình một cách gò ép.
Khi con gặp khó: đọc dấu hiệu thay vì trách
Có những lúc con trả lời sai liên tục, hoặc trả lời đúng hôm qua mà hôm nay lại quên. Đó là chuyện thường gặp ở trẻ nhỏ, vì hiểu biết về số hình thành dần qua nhiều lần chạm, không phải một lần là xong. Trước khi kết luận con "chưa hiểu", hãy nhìn xem con sai theo kiểu nào.
Nếu con đếm đúng nhưng chậm, con đang ở giai đoạn đếm và cần thêm thời gian với đồ vật. Nếu con trả lời số bất kỳ, có thể con đang mệt, đói, hoặc cảm thấy bị hỏi dồn. Nếu con lẫn giữa "thêm" và "bớt", hãy quay lại hoạt động hai bàn tay, nơi con thấy rõ phần nào đang bị che. Mỗi kiểu sai gợi ý một cách giúp khác nhau.
Điều nên tránh nhất là phản ứng bằng giọng thất vọng hay câu "dễ thế mà cũng sai". Trẻ nhỏ đọc nét mặt người lớn rất nhạy, và nỗi lo bị chê có thể khiến trẻ né tránh con số lâu dài. Một câu như "mình cùng đếm lại bằng hạt đậu xem" vừa sửa được lỗi, vừa giữ cho con cảm giác an toàn.
Giữ nhẹ nhàng: những điều nên và không nên
Tách gộp số là việc nhỏ nhưng dễ bị biến thành áp lực nếu người lớn sốt ruột. Một vài nguyên tắc giúp giữ niềm vui cho trẻ.
- Nên làm khi con vui và tỉnh táo, dừng khi con bắt đầu lơ đễnh, kể cả khi mới được ba phút.
- Nên khen cách con nghĩ, như "con thấy ba với bốn nên biết là bảy", thay vì khen "con giỏi quá".
- Nên để con đếm khi con cần; việc bỏ đếm đến tự nhiên khi con đã sẵn sàng.
- Không chấm điểm, không bấm giờ, không ghi bảng ai trả lời đúng nhiều hơn.
- Không so con với anh chị em hay bạn cùng lớp, kể cả so để động viên.
- Không ép học thuộc bảng cặp số; hiểu bằng đồ vật trước, nhớ sẽ đến sau.
- Nếu muốn ghi nhận, dùng những mốc về nỗ lực và khám phá, như "hôm nay con tự tìm ra hết các cặp của 10".
Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng. Có trẻ nắm các cặp bù 10 trong vài tuần, có trẻ cần vài tháng, và cả hai đều bình thường. Nếu sau thời gian dài con vẫn rất khó khăn với số lượng nhỏ, hoặc có dấu hiệu lo âu mỗi khi nhắc tới con số, cha mẹ có thể trao đổi với giáo viên để cùng tìm cách hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu tách gộp số được?
Nhiều trẻ có thể làm quen với tách gộp số nhỏ như 3, 4, 5 từ khoảng năm tuổi, khi đã đếm được và hiểu "bao nhiêu". Tuy vậy mỗi trẻ một nhịp. Dấu hiệu sẵn sàng là con đếm đúng một nhóm đồ vật và biết số cuối cùng là số lượng của cả nhóm.
Con vẫn đếm ngón tay khi cộng, có nên cấm không?
Không nên cấm. Đếm ngón tay là bước trung gian tự nhiên. Thay vì cấm, hãy cho con thêm cơ hội thấy cấu trúc của số qua khung mười ô và các cặp bù. Khi con đã biết các cặp, việc đếm sẽ tự giảm. Cấm sớm chỉ khiến con giấu tay và lo lắng.
Khung mười ô khác bàn tính thế nào?
Khung mười ô là hai hàng năm ô, giúp trẻ thấy 5 và 10 bằng mắt. Bàn tính dùng hạt có giá trị 5 và 1 trên nhiều que, cần thao tác tay và có hàng chục, hàng trăm. Khung mười ô đơn giản hơn, hợp để bắt đầu; bàn tính có thể đến sau nếu trẻ thích.
Có nên dùng thẻ số và luyện thật nhanh không?
Thẻ số có thể dùng, nhưng không nên biến thành luyện tốc độ. Áp lực thời gian khiến trẻ đoán và dễ hình thành nỗi sợ toán. Ở tuổi này, hiểu bằng đồ vật quan trọng hơn trả lời nhanh. Nếu dùng thẻ, để con tự xếp đôi các thẻ thành cặp bù 10.
Làm sao biết con thật sự hiểu chứ không chỉ thuộc?
Hỏi theo nhiều chiều. Nếu con biết 7 và 3 thành 10, hỏi tiếp 10 bớt 3 còn mấy, hoặc giấu hạt đậu để con tìm phần còn thiếu. Trẻ hiểu sẽ trả lời được cả câu hỏi đảo ngược; trẻ chỉ thuộc thường lúng túng khi câu hỏi đổi dạng.
Ông bà không quen cách dạy mới có giúp cháu được không?
Hoàn toàn được. Chia hạt đậu, bày bát đũa, đếm bậc cầu thang là những việc ông bà làm tự nhiên. Chỉ cần thêm câu hỏi "còn mấy nữa thì đủ mười". Sự kiên nhẫn và thời gian ông bà dành cho cháu là điều kiện quý hơn mọi phương pháp.