Muốn bình phương một số tận cùng bằng 5, bạn lấy phần đứng trước chữ số 5 nhân với số liền sau nó, rồi viết thêm 25 vào cuối. 35²: 3 × 4 = 12, viết thêm 25 được 1225. 85²: 8 × 9 = 72, được 7225. 115²: 11 × 12 = 132, được 13225.
Mẹo này nổi tiếng nhất trong nhóm mẹo bình phương, nhưng nó chỉ là một trường hợp của quy tắc rộng hơn: hai số có cùng phần hàng chục và có hàng đơn vị cộng lại bằng 10. Cùng một ý tưởng đại số còn cho cách nhẩm nhanh bình phương các số gần 50 và gần 100. Mục từ này trình bày cả ba, kèm lý do vì sao đúng, chỗ hay sai và cách luyện từng nấc.
Vì sao "nhân với số liền sau rồi thêm 25" lại đúng
Viết số tận cùng bằng 5 dưới dạng 10a + 5, trong đó a là phần đứng trước chữ số 5. Với 35 thì a = 3, với 115 thì a = 11. Bình phương lên: (10a + 5)² = 100a² + 100a + 25 = 100 × a × (a + 1) + 25. Phần 100 × a × (a + 1) luôn tận cùng bằng hai chữ số 0, nên 25 nằm gọn ở hai chữ số cuối, còn a × (a + 1) đứng phía trước.
Nhìn bằng hình học thì còn dễ hơn. Một hình vuông cạnh 35 có thể cắt thành hình chữ nhật 30 × 40 cộng thêm một ô vuông nhỏ 5 × 5. Lý do là khi bạn cắt dải rộng 5 ở một cạnh và dán sang cạnh kia, hình vuông 35 × 35 biến thành hình chữ nhật 30 × 40 cộng với phần còn thiếu 5 × 5. 30 × 40 = 1200, cộng 25 được 1225.
Hiểu được hình ảnh cắt dán này thì bạn không cần thuộc công thức. Nó cũng giải thích luôn vì sao quy tắc chỉ đúng với số tận cùng bằng 5: chỉ khi số nằm chính giữa hai số tròn chục thì phần cắt ra và phần dán vào mới bằng nhau. Với số không nằm giữa, ta cần các công thức ở phần sau.
Quy tắc mở rộng: hai số cùng hàng chục, hàng đơn vị cộng bằng 10
Cùng phép biến đổi trên áp dụng cho mọi cặp số có cùng phần hàng chục và có hai chữ số hàng đơn vị cộng lại bằng 10. Lấy phần hàng chục nhân với số liền sau, rồi viết tiếp tích hai chữ số hàng đơn vị, luôn viết thành hai chữ số.
| Phép tính | Hàng chục × số liền sau | Tích hàng đơn vị | Kết quả |
|---|---|---|---|
| 43 × 47 | 4 × 5 = 20 | 3 × 7 = 21 | 2021 |
| 62 × 68 | 6 × 7 = 42 | 2 × 8 = 16 | 4216 |
| 81 × 89 | 8 × 9 = 72 | 1 × 9 = 09 | 7209 |
| 75 × 75 | 7 × 8 = 56 | 5 × 5 = 25 | 5625 |
| 104 × 106 | 10 × 11 = 110 | 4 × 6 = 24 | 11024 |
Dòng 81 × 89 chứa cái bẫy hay gặp nhất: tích 1 × 9 = 9 phải viết thành 09, nếu không kết quả sẽ thành 729, nhỏ hơn mười lần. Ước lượng nhanh 80 × 90 = 7200 là đủ thấy 729 vô lý.
Lý do của quy tắc này: (10a + b)(10a + c) với b + c = 10 bằng 100a² + 10a(b + c) + bc = 100a² + 100a + bc = 100a(a + 1) + bc. Bình phương số tận cùng 5 chỉ là trường hợp b = c = 5.
Bình phương các số gần 50
Công thức nhẩm. Với số 50 + d, bình phương bằng (25 + d) trăm cộng d². Vì (50 + d)² = 2500 + 100d + d², phần trăm là 25 + d, phần hai chữ số cuối là d², luôn viết đủ hai chữ số.
Số lớn hơn 50. 53²: 25 + 3 = 28, 3² = 09, được 2809. 56²: 25 + 6 = 31, 6² = 36, được 3136. Với 58², 25 + 8 = 33, 8² = 64, được 3364.
Số nhỏ hơn 50. 47² tức là 50 − 3: 25 − 3 = 22, 3² = 09, được 2209. 44²: 25 − 6 = 19, 6² = 36, được 1936.
Khi d² có ba chữ số. Với số cách 50 từ 10 trở lên, d² vượt quá hai chữ số và phải nhớ sang phần trăm. Với 61², coi 61 là 50 + 11: 25 + 11 = 36, 11² = 121, viết 21 và nhớ 1 lên thành 37, được 3721. Ở khoảng cách này thường nên dùng mốc khác, như 60, cho nhẹ đầu.
Vì sao mốc 50 tiện hơn mốc 40 hay 60. Vì 50² = 2500 có phần trăm là 25, và mỗi bước lệch khỏi 50 làm phần trăm thay đổi đúng một đơn vị, do 2 × 50 = 100. Với mốc 60, mỗi bước lệch làm thay đổi 120, không còn gọn như vậy. Đây là lý do mốc 50 và mốc 100 được dùng nhiều nhất trong tính nhẩm bình phương.
Bình phương các số gần 100
Mốc 100 cho quy tắc gọn nhất, vì nhân với 100 chỉ là viết thêm hai chữ số 0. Gọi khoảng cách từ số đó tới 100 là d, có thể âm hoặc dương.
- Tính khoảng cách d: 97 cách 100 là −3, 104 cách 100 là +4.
- Phần đầu của kết quả là số đó cộng d: 97 − 3 = 94; 104 + 4 = 108.
- Phần cuối là d², viết đủ hai chữ số: 3² = 09; 4² = 16.
- Ghép lại: 97² = 9409; 104² = 10816.
- Ước lượng lại: 97² phải nhỏ hơn 10.000 một chút, 104² phải lớn hơn 10.000 một chút. Kết quả nào lệch khỏi khung này là có chỗ nhầm.
Quy tắc dựa trên (100 + d)² = 100 × (100 + 2d) + d², mà 100 + 2d chính là số ban đầu cộng thêm d. Cùng ý tưởng dùng được với mốc 1.000: với 996², phần đầu 996 − 4 = 992, phần cuối 4² viết đủ ba chữ số thành 016, ghép lại được 992016. Phép kiểm bằng máy cho cùng kết quả, nhưng bạn nên tự kiểm bằng ước lượng trước khi tin vào bất kỳ mẹo nào.
Hai công cụ đi kèm: hiệu hai bình phương và bình phương số liền kề
Hiệu hai bình phương cho phép biến một phép nhân thành phép bình phương dễ hơn. Hai số đứng cách đều một số tròn thì tích của chúng bằng bình phương số tròn đó trừ bình phương khoảng cách. 48 × 52 = 50² − 2² = 2500 − 4 = 2496. 37 × 43 = 40² − 3² = 1600 − 9 = 1591. Mẹo này đẹp nhất khi số ở giữa là số tròn chục hoặc tận cùng bằng 5.
Bình phương số liền kề dùng khi bạn đã biết sẵn một bình phương. Từ n² sang (n + 1)², chỉ cần cộng thêm n + (n + 1). Biết 30² = 900 thì 31² = 900 + 30 + 31 = 961. Biết 35² = 1225 thì 36² = 1225 + 35 + 36 = 1296. Chiều ngược lại cũng được: 34² = 1225 − 35 − 34 = 1156.
Hai công cụ này cùng với quy tắc số tận cùng 5 tạo thành một mạng lưới: hầu như mọi bình phương của số hai chữ số đều nằm cách một "điểm neo" dễ tính không quá vài bước. Người luyện lâu thường không còn tính từng số mà nhảy từ điểm neo gần nhất, chẳng hạn từ 25², 50², 75², 100² hoặc các số tròn chục.
Gặp mẹo này ở đâu trong đời sống
Bình phương xuất hiện mỗi khi bạn tính diện tích một hình vuông: căn phòng, mảnh sân, tấm gạch, ô đất. Một căn phòng 4,5 m × 4,5 m có diện tích 20,25 m², tính bằng 4 × 5 = 20 và thêm 0,25. Một mảnh đất vuông 15 m × 15 m rộng 225 m², vì 1 × 2 = 2 rồi viết thêm 25. Đây đều là ví dụ giả định, nhưng là dạng con số người ta hay gặp khi đọc bản vẽ hay đi xem nhà.
Mẹo hiệu hai bình phương có ích khi so hai kích thước gần nhau. Một tấm bạt 48 cm × 52 cm có diện tích 2.496 cm², chỉ hụt 4 cm² so với tấm vuông 50 cm × 50 cm dù hai cạnh đã lệch nhau 4 cm. Nhận xét này giải thích vì sao hình chữ nhật gần vuông có diện tích gần như bằng hình vuông cùng chu vi, một điều nhiều người bất ngờ khi nhìn thấy bằng số.
Trong học tập, các mẹo bình phương giúp học sinh kiểm nhanh bài hình học và bài định lý Pythagore. Biết 25² = 625, 65² = 4225 hay 85² = 7225 sẵn trong đầu thì khi gặp tam giác vuông có cạnh tròn, bạn đoán được ngay cạnh còn lại có phải số nguyên hay không. Đó là lúc mẹo nhẩm thôi là mẹo và trở thành cảm giác về con số.
Lỗi hay gặp và nấc luyện tự đặt
Phần lớn lỗi trong nhóm mẹo bình phương nằm ở khâu ghép chữ số chứ không nằm ở phép nhân. Bạn có thể chia việc luyện thành các nấc và tự ghi nhận khi qua mỗi nấc, không cần chạy đua thời gian.
- Lỗi quên viết đủ hai chữ số: 81 × 89 ghi thành 729 thay vì 7209; 53² ghi thành 289 thay vì 2809.
- Lỗi nhân với chính nó thay vì số liền sau: 35² ghi thành 3 × 3 rồi 25, ra 925.
- Lỗi lấy sai dấu của khoảng cách khi số nhỏ hơn mốc: 47² tính thành 25 + 3 thay vì 25 − 3.
- Nấc một: bình phương 15, 25, … 95 và giải thích được bằng hình cắt dán.
- Nấc hai: hai số cùng hàng chục có hàng đơn vị cộng bằng 10, chú ý trường hợp tích hàng đơn vị chỉ có một chữ số.
- Nấc ba: bình phương từ 40 đến 60 bằng mốc 50, và từ 90 đến 110 bằng mốc 100.
- Nấc bốn: chọn được điểm neo gần nhất cho một số bất kỳ từ 11 đến 99 và tự kiểm bằng ước lượng.
Mỗi nấc nên dừng lại khi thấy nhẹ đầu, không phải khi đạt một con số tốc độ. Với trẻ lớn đang học hằng đẳng thức ở lớp 8, việc tự tìm ra lý do của các mẹo này bằng hình vẽ là cột mốc đáng ghi nhận hơn mọi thời gian bấm giờ.
Câu hỏi thường gặp
Mẹo bình phương số tận cùng 5 có dùng cho số thập phân như 7,5 không?
Có. 7,5² = 56,25, vì 7 × 8 = 56 và 0,5² = 0,25. Tương tự 12,5² = 156,25 vì 12 × 13 = 156. Chỉ cần đặt dấu phẩy sao cho phần sau dấu phẩy có hai chữ số 25.
Làm sao nhẩm bình phương các số như 67 hay 73 không gần mốc nào?
Chọn điểm neo gần nhất rồi dùng bình phương số liền kề hoặc hiệu hai bình phương. 67² cách 65² hai bước: 4225 + 65 + 66 = 4356, rồi + 66 + 67 = 4489. Hoặc dùng mốc 70: 70² − 2 × 70 × 3 + 9 = 4900 − 420 + 9 = 4489.
Mẹo này có liên quan gì tới hằng đẳng thức học ở lớp 8?
Có, tất cả đều là hệ quả của bình phương một tổng và hiệu hai bình phương. Học sinh lớp 8 có thể dùng các mẹo này làm bài tập tự kiểm: tính bằng mẹo, rồi chứng minh mẹo bằng hằng đẳng thức. Đây là cách biến công thức thành công cụ dùng được.
Vì sao tích hai số cùng hàng chục chỉ đúng khi hàng đơn vị cộng bằng 10?
Vì chỉ khi đó số hạng giữa 10a(b + c) mới bằng đúng 100a và gộp được vào phần a × (a + 1). Nếu b + c khác 10, phần giữa thừa hoặc thiếu, và quy tắc cho kết quả sai. Ví dụ 43 × 48 không dùng được mẹo này.
Bình phương số gần 1.000 có làm theo cách tương tự được không?
Được, chỉ đổi mốc. Với 1.000 + d, phần đầu là số đó cộng d, phần cuối là d² viết đủ ba chữ số. 1.003²: phần đầu 1.003 + 3 = 1.006, phần cuối 3² viết thành 009, ghép lại được 1006009. Khi d lớn, d² có thể vượt ba chữ số, phải nhớ sang phần đầu.
Người lớn tuổi luyện các mẹo này có ích gì không?
Ích lợi chắc chắn nhất là niềm vui làm được và sự tự tin với con số khi đi chợ, kiểm hoá đơn. Không nên kỳ vọng mẹo bình phương phòng được bệnh tật hay sa sút trí nhớ. Nếu thấy hay quên, lẫn lộn kéo dài thì nên đi khám thay vì chỉ luyện thêm.