ChienTich.comChiến Tích
Tính nhẩm và bàn tính

Cách cộng trừ nhẩm nhanh: làm tròn rồi bù, tính từ trái sang và trừ bằng đếm thêm

Bốn cách cộng trừ nhẩm nhanh số hai, ba, bốn chữ số: làm tròn rồi bù, tính từ hàng lớn, trừ bằng đếm thêm như thối tiền, bù 9 bù 10 cho số tròn.

Hands of a street food seller in Hai Phong counting change from a cloth pouch beside a steaming pot, tight side angle, early evening glow

Cộng trừ nhẩm nhanh dựa trên một ý chung: đổi phép tính khó thành phép tính với số tròn, rồi sửa lại phần chênh. 296 + 178 khó nhẩm, nhưng 300 + 178 − 4 = 474 thì dễ. 503 − 198 khó, nhưng 503 − 200 + 2 = 305 thì dễ. Thêm vào đó là thói quen tính từ hàng lớn sang hàng nhỏ, và trừ bằng cách đếm thêm như người bán hàng thối tiền.

Khác với đặt tính trên giấy đi từ hàng đơn vị, tính nhẩm hiệu quả thường đi từ trái sang phải, vì đó cũng là chiều ta đọc và nghe số. Mục từ này trình bày bốn cách làm chính, khi nào chọn cách nào, những lỗi hay gặp, và một lộ trình luyện vừa sức cho người lớn muốn lấy lại sự tự tin với con số.

Làm tròn rồi bù: cách dùng nhiều nhất

Khi một số hạng nằm sát một số tròn, hãy cộng hoặc trừ số tròn đó trước, rồi bù phần chênh. 48 + 37: 48 gần 50, nên tính 50 + 37 = 87, rồi trừ đi 2 vì đã cộng thừa, được 85. 296 + 178: 300 + 178 = 478, trừ 4, được 474. Phần chênh luôn nhỏ, nên bước bù gần như không tốn sức.

Với phép trừ, chiều bù đảo ngược và đây là chỗ hay nhầm. 503 − 198: trừ 200 là trừ thừa 2, nên phải cộng trả lại 2, được 305. Một cách nhớ chắc là tự hỏi "mình vừa lấy đi nhiều hơn hay ít hơn cần lấy". Lấy đi nhiều hơn thì trả lại, lấy đi ít hơn thì lấy thêm.

Có một biến thể không cần bù: dời cả hai số trong phép trừ đi cùng một lượng. Hiệu không đổi nếu cả số bị trừ và số trừ cùng tăng hoặc cùng giảm như nhau. 82 − 47 = 85 − 50 = 35. 1.003 − 698 = 1.005 − 700 = 305. Cách này hợp với người hay lẫn chiều bù, vì sau khi dời chỉ còn một phép trừ với số tròn.

Tính từ trái sang phải: đọc tới đâu cộng tới đó

Khi hai số không gần số tròn nào, cộng theo từng hàng từ lớn tới nhỏ và giữ một tổng tạm trong đầu. Cách này hợp với cách não nghe số, vì chữ số hàng trăm được nói trước.

Phép tínhHàng trămHàng chụcHàng đơn vịKết quả
456 + 378400 + 300 = 700700 + 50 + 70 = 820820 + 6 + 8 = 834834
627 + 285600 + 200 = 800800 + 20 + 80 = 900900 + 7 + 5 = 912912
845 − 362800 − 300 = 500500 + 40 − 60 = 480480 + 5 − 2 = 483483

Điểm mạnh của cách này là bạn có ngay một kết quả gần đúng sau bước đầu tiên: 456 + 378 chắc chắn hơn 700. Nếu bị ngắt giữa chừng, bạn vẫn còn một ước lượng dùng được. Điểm yếu là phải giữ tổng tạm trong đầu; khi số có từ bốn chữ số trở lên, nên nhẩm theo nhóm hai chữ số, chẳng hạn 4.567 + 2.348 nhẩm thành 45 trăm cộng 23 trăm là 68 trăm, rồi 67 + 48 = 115, cộng vào được 6.915.

Phép trừ theo hàng có thể ra số âm tạm thời ở hàng chục, như 40 − 60. Không sao cả: cứ giữ tổng tạm 500 rồi trừ 20, được 480. Người quen tay thấy cách này tự nhiên hơn việc "mượn 1" khi đặt tính.

Trừ bằng đếm thêm: cách của người thối tiền

Ý tưởng. Thay vì lấy số lớn trừ số nhỏ, bạn đếm từ số nhỏ lên tới số lớn theo những bước tròn, rồi cộng các bước lại. Người bán hàng thối tiền làm đúng như vậy: khách đưa tờ lớn, họ đếm từ giá món hàng lên tới mệnh giá tờ tiền.

Ví dụ. 1.000 − 637: từ 637 lên 640 là 3, từ 640 lên 700 là 60, từ 700 lên 1.000 là 300. Cộng 3 + 60 + 300 = 363. Với 1.205 − 870: từ 870 lên 900 là 30, từ 900 lên 1.205 là 305, tổng 335.

Khi nào hợp nhất. Khi số bị trừ là số tròn hoặc khi hai số gần nhau. 2.003 − 1.996 đếm thêm chỉ cần hai bước: lên 2.000 là 4, lên 2.003 là 3, tổng 7. Đặt tính trên giấy cho phép trừ này lại phải mượn qua ba hàng.

Ứng dụng đời sống. Ví dụ giả định bạn mua ba món 35 nghìn, 18 nghìn và 47 nghìn, đưa tờ 200 nghìn. Cộng: 35 + 18 = 53, 53 + 47 = 100. Đếm thêm từ 100 lên 200 được 100 nghìn tiền thối. Ghép các số "đẹp đôi" như 53 và 47 thành 100 là một kỹ năng nhỏ đáng luyện.

Vì sao cách này ít lỗi. Đếm thêm chỉ dùng phép cộng với những bước tròn, nên không có thao tác mượn qua hàng, vốn là nguồn lỗi lớn nhất của phép trừ. Mỗi bước lại là một số dễ nhớ như 3, 60, 300. Nhiều người lớn vốn sợ phép trừ thấy nhẹ hẳn khi chuyển sang đếm thêm, vì nó giống cách họ vẫn đếm tiền hằng ngày.

Bù 9, bù 10: trừ từ một số tròn trong một lượt đọc

Khi số bị trừ là 100, 1.000, 10.000, có một cách đọc thẳng kết quả: mỗi chữ số của số trừ được bù thành 9, riêng chữ số cuối khác 0 thì bù thành 10.

  1. Viết số trừ ra, ví dụ 10.000 − 2.748.
  2. Với mọi chữ số trừ chữ số cuối, lấy 9 trừ đi: 9 − 2 = 7, 9 − 7 = 2, 9 − 4 = 5.
  3. Với chữ số cuối, lấy 10 trừ đi: 10 − 8 = 2.
  4. Đọc liền các chữ số vừa tính: 7.252. Kiểm lại bằng cộng ngược: 2.748 + 7.252 = 10.000.
  5. Nếu số trừ có ít chữ số hơn số tròn, thêm chữ số 0 vào đầu cho đủ: 1.000 − 64 coi như 1.000 − 064, bù thành 9 − 0, 9 − 6, 10 − 4, được 936.

Nếu số trừ tận cùng bằng 0, chữ số 0 đó giữ nguyên và quy tắc "bù 10" chuyển sang chữ số khác 0 cuối cùng. 1.000 − 370: bù 9 cho 3, bù 10 cho 7, giữ 0, được 630. Cách bù này cũng là nền tảng của phép trừ trên bàn tính, nơi người ta "lấy 10 rồi trả lại phần bù".

Cộng một dãy số: tìm cặp tròn trước

Khi cộng nhiều số liền nhau, thứ tự không quan trọng với kết quả, nên hãy tận dụng điều đó. Quét qua dãy, tìm những cặp cộng lại thành số tròn, gom chúng trước. 27 + 36 + 73 + 64: thấy 27 với 73 thành 100, 36 với 64 thành 100, tổng 200. Nếu cộng lần lượt từ trái sang, bạn phải qua ba lần cộng có nhớ.

Với dãy dài hơn, nhóm theo hàng chục cũng có ích: cộng hết phần chục trước, rồi cộng phần đơn vị, rồi gộp. 18 + 24 + 35 + 42: phần chục 10 + 20 + 30 + 40 = 100, phần đơn vị 8 + 4 + 5 + 2 = 19, tổng 119. Mỗi bước chỉ làm việc với một loại số, đầu óc đỡ phải chuyển qua lại.

Với dãy các số gần nhau, lấy một số ở giữa làm mốc rồi cộng chênh lệch. 48 + 51 + 49 + 53 + 50: mốc 50, năm số là 250; chênh lệch −2 + 1 − 1 + 3 + 0 = 1; tổng 251. Đây cũng là cách người làm sổ kiểm nhanh tổng các khoản gần bằng nhau, và là nền móng của việc tính trung bình trong đầu.

Cộng trừ với tiền và số thập phân

Tiền Việt có nhiều chữ số 0 ở cuối nên dễ làm rối mắt. Cách gọn là đổi đơn vị trước khi nhẩm: tính bằng nghìn đồng, bỏ ba chữ số 0, tính xong mới thêm lại. Ví dụ giả định 125.000 + 87.500 + 46.000 nhẩm thành 125 + 87,5 + 46. Gom 125 với 46 được 171, cộng 87,5 được 258,5, tức 258.500 đồng. Đổi đơn vị trước làm phép tính ngắn đi ba chữ số mà không mất độ chính xác.

Với số thập phân, giữ nguyên các cách làm tròn và bù, chỉ cần để ý vị trí dấu phẩy. 12,7 + 4,8: làm tròn 4,8 thành 5, được 17,7, trừ 0,2, được 17,5. 20 − 7,35: đếm thêm từ 7,35 lên 8 là 0,65, từ 8 lên 20 là 12, tổng 12,65. Lỗi phổ biến nhất là căn chữ số theo bên phải như số nguyên, khiến 12,7 + 4,85 bị tính như 127 + 485 rồi ra 6,12, thay vì kết quả đúng 17,55. Căn theo dấu phẩy, hoặc thêm chữ số 0 cho đủ, viết 12,70 + 4,85, là hết lỗi này.

Một thói quen giúp tránh lỗi dấu phẩy là đọc số thành lời có đơn vị: "mười hai phẩy bảy mét" cộng "bốn phẩy tám mét". Khi có đơn vị, đầu óc tự hình dung độ lớn và phát hiện được kết quả vô lý. Người bán vải, bán gỗ đo chiều dài, người đi chợ tính cân lạng đều nhẩm theo cách này, dù họ không gọi tên nó là mẹo gì.

Lỗi hay gặp và lộ trình luyện cho người lớn

Người lớn thường mất tự tin với tính nhẩm không phải vì kém mà vì lâu không dùng. Phần lớn lỗi nằm ở một vài chỗ lặp lại, và có thể sửa bằng luyện ngắn đều đặn.

  • Bù sai chiều trong phép trừ: 503 − 198 tính thành 503 − 200 − 2 = 301. Chữa bằng câu tự hỏi "lấy thừa hay lấy thiếu".
  • Quên tổng tạm khi bị ngắt: tập nói thầm tổng tạm sau mỗi hàng.
  • Bỏ sót một số trong dãy dài: đánh dấu từng số đã gom bằng ngón tay hoặc bằng mắt.
  • Tuần thứ nhất: mỗi ngày năm phút cộng trừ số hai chữ số bằng làm tròn và bù.
  • Tuần thứ hai: số ba chữ số tính từ trái sang, đọc kết quả ra miệng.
  • Tuần thứ ba: trừ từ số tròn bằng bù 9, bù 10 và bằng đếm thêm.
  • Cột mốc dùng được: tự cộng hoá đơn đi chợ có năm, sáu món trước khi người bán báo tổng.

Không cần bấm giờ hay đặt mục tiêu tốc độ. Cái đáng ghi nhận là số lần bạn chọn nhẩm thay vì rút điện thoại, và cảm giác thoải mái khi làm được. Với trẻ em, nguyên tắc còn chặt hơn: không so con với bạn, không biến buổi đi chợ thành buổi kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp

Nên tính nhẩm từ trái sang hay từ phải sang?

Với cộng trừ trong đầu, từ trái sang thường dễ hơn vì bạn có ngay ước lượng và không phải đảo thứ tự chữ số khi đọc kết quả. Từ phải sang hợp với giấy vì số nhớ đi một chiều. Không có cách nào đúng tuyệt đối, chọn cách giúp bạn ít nhầm nhất.

Làm tròn rồi bù có làm kết quả kém chính xác không?

Không, vì bước bù trả lại đúng phần đã làm tròn. Làm tròn ở đây khác với ước lượng: ước lượng bỏ phần lẻ để có con số gần đúng, còn làm tròn rồi bù chỉ đổi thứ tự tính và vẫn cho kết quả chính xác.

Có mẹo nào để nhớ tổng tạm khi cộng số dài không?

Nhẩm theo nhóm hai chữ số thay vì từng chữ số, và nói thầm tổng tạm sau mỗi bước. Nếu số quá dài, ghi tổng tạm ra giấy hoàn toàn không sao. Mục đích là tính đúng và thoải mái, không phải chứng minh trí nhớ.

Trừ bằng đếm thêm có chậm hơn trừ thẳng không?

Với hai số gần nhau hoặc số bị trừ tròn, đếm thêm thường nhanh hơn vì ít bước mượn. Với hai số cách xa và lẻ, làm tròn rồi bù hoặc dời cả hai số có thể gọn hơn. Luyện cả hai để chọn được cách hợp từng phép tính.

Người lớn tuổi luyện cộng trừ nhẩm có giúp giữ trí nhớ không?

Luyện tính nhẩm giúp bạn giỏi hơn ở chính việc tính nhẩm và giữ thói quen dùng đầu óc hằng ngày. Bằng chứng cho việc nó phòng được sa sút trí nhớ thì chưa rõ. Nếu thấy hay quên hoặc lẫn lộn tăng dần, nên đi khám thay vì chỉ luyện thêm.

Vì sao cộng các cặp tròn trước lại không làm sai kết quả?

Vì phép cộng có tính giao hoán và kết hợp: đổi thứ tự hay cách nhóm các số hạng không làm thay đổi tổng. Phép trừ thì không như vậy, nên khi dãy có cả dấu trừ, hãy gom các số cộng với nhau và các số trừ với nhau trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138