ChienTich.comChiến Tích
Tính nhẩm và bàn tính

Nhân nhẩm với 11: mẹo cộng hai chữ số kề nhau, cách xử lý số nhớ và số dài

Mẹo nhân nhẩm với 11 cho số hai, ba, bốn chữ số: vì sao cộng chữ số kề nhau lại đúng, cách xử lý số nhớ, mở rộng sang 22, 111, 101.

Grandfather and granddaughter at a wooden table on a Hue veranda, both hands resting on a blank notebook and a pencil, seen from behind, soft morning light

Muốn nhân nhẩm một số với 11, bạn giữ chữ số đầu và chữ số cuối, rồi chen vào giữa tổng của từng cặp chữ số đứng kề nhau; tổng nào từ 10 trở lên thì nhớ 1 sang chữ số bên trái. Ví dụ 36 × 11: giữ 3 và 6, chen 3 + 6 = 9 vào giữa, được 396. Với 57 × 11, tổng 5 + 7 = 12, viết 2 ở giữa và nhớ 1 lên chữ số 5, được 627.

Mẹo này gọn đến mức nhiều người xem nó như một phép màu của con số, nhưng thật ra nó chỉ là phép nhân bình thường được sắp xếp lại. Hiểu được lý do thì bạn tự mở rộng được sang số ba, bốn chữ số, sang 22, 33, 111, 101 mà không phải thuộc thêm quy tắc nào. Mục từ này đi từ cơ chế, qua các trường hợp có nhớ, tới cách tự kiểm kết quả và các nấc luyện vừa sức.

Vì sao cộng hai chữ số kề nhau lại ra kết quả đúng

Nhân với 11 chính là nhân với 10 rồi cộng thêm chính số đó một lần. 36 × 11 = 36 × 10 + 36 = 360 + 36. Khi đặt hai số này thẳng hàng, chữ số 3 của 360 nằm ở hàng trăm, chữ số 6 của 360 nằm ở hàng chục, còn 36 nằm ở hàng chục và hàng đơn vị. Hàng đơn vị chỉ có chữ số 6, hàng trăm chỉ có chữ số 3, còn hàng chục là nơi hai chữ số 3 và 6 chồng lên nhau, nên nó nhận tổng 3 + 6.

Nói cách khác, phép cộng 360 + 36 lệch nhau đúng một hàng. Mỗi chữ số của số ban đầu xuất hiện hai lần: một lần ở vị trí cũ, một lần dịch sang trái một hàng. Vì vậy mỗi hàng ở giữa của kết quả là tổng của hai chữ số kề nhau, còn hai đầu chỉ có một chữ số. Quy tắc "giữ đầu, giữ đuôi, cộng ở giữa" chỉ là cách đọc nhanh phép cộng lệch hàng đó.

Biết cơ chế này có hai lợi ích. Thứ nhất, bạn không bao giờ nhầm chiều của số nhớ: số nhớ luôn đi sang trái, giống hệt khi đặt tính cộng. Thứ hai, khi quên mẹo, bạn vẫn quay về được 360 + 36 mà không bị kẹt. Người mới học nên nói thành lời câu "nhân mười rồi cộng thêm một lần" vài lần đầu, trước khi rút gọn thành thao tác chen chữ số.

Số hai chữ số: khi tổng dưới 10 và khi tổng từ 10 trở lên

Toàn bộ các số hai chữ số chia thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất có tổng hai chữ số nhỏ hơn 10, chỉ việc chen tổng vào giữa. Nhóm thứ hai có tổng từ 10 trở lên, phải viết chữ số hàng đơn vị của tổng vào giữa và cộng 1 vào chữ số đầu.

Phép tínhTổng hai chữ sốCách ghépKết quả
23 × 112 + 3 = 52 | 5 | 3253
72 × 117 + 2 = 97 | 9 | 2792
57 × 115 + 7 = 12(5 + 1) | 2 | 7627
89 × 118 + 9 = 17(8 + 1) | 7 | 9979
99 × 119 + 9 = 18(9 + 1) | 8 | 91089

Trường hợp 99 × 11 hay làm người mới khựng lại: chữ số đầu 9 cộng nhớ 1 thành 10, nên kết quả có bốn chữ số là 1089. Không có gì đặc biệt cả, chỉ là số nhớ lan thêm một hàng như khi cộng 990 + 99.

Lỗi phổ biến nhất ở nhóm có nhớ là viết nguyên tổng vào giữa, chẳng hạn ghi 57 × 11 thành 5127. Một cách tự chặn lỗi này là ước lượng trước: 57 × 11 phải lớn hơn 570 một chút và chắc chắn chưa tới 1.000, nên kết quả năm chữ số là sai ngay từ hình dạng. Thói quen ước lượng độ lớn trước khi nhẩm giúp bắt được phần lớn lỗi chen sai chữ số.

Số ba, bốn chữ số: làm từ phải sang trái

Với số dài hơn, quy tắc vẫn y nguyên nhưng có nhiều cặp kề nhau hơn. Làm từ phải sang trái để số nhớ đi đúng chiều, giống đặt tính cộng.

  1. Viết chữ số cuối của số ban đầu làm chữ số cuối của kết quả. Với 476 × 11, chữ số cuối là 6.
  2. Cộng cặp kề nhau ngoài cùng bên phải: 7 + 6 = 13, viết 3, nhớ 1.
  3. Cộng cặp tiếp theo và thêm số nhớ: 4 + 7 = 11, cộng nhớ 1 thành 12, viết 2, nhớ 1.
  4. Chữ số đầu cộng số nhớ còn lại: 4 + 1 = 5. Đọc từ trái sang phải được 5236.
  5. Với số không có nhớ thì nhanh hơn nữa: 243 × 11 cho 2 | 2 + 4 | 4 + 3 | 3, tức 2673; 3152 × 11 cho 3 | 4 | 6 | 7 | 2, tức 34672.

Khi số có bốn, năm chữ số, phần khó không phải phép cộng mà là giữ các chữ số trong đầu. Nhiều người đọc kết quả ra miệng theo thứ tự từ phải sang trái rồi đảo lại, nhưng như vậy dễ lẫn. Cách nhẹ đầu hơn là viết từng chữ số kết quả ra giấy ngay khi tính xong, chỉ nhẩm phần cộng. Đó vẫn là tính nhẩm theo nghĩa phép tính diễn ra trong đầu; giấy chỉ đóng vai bộ nhớ tạm.

Mở rộng sang 22, 33, 111 và 101

Nhân với 22, 33, 44. Đây là nhân với 11 rồi nhân tiếp với 2, 3, 4. Ví dụ 34 × 22: trước hết 34 × 11 = 374, rồi 374 × 2 = 748. Thứ tự nào cũng được, nhưng thường nhân 11 trước cho gọn vì phép nhân với số một chữ số làm sau dễ giữ trong đầu hơn.

Nhân với 111. Mỗi chữ số xuất hiện ba lần, lệch nhau từng hàng, nên các hàng ở giữa là tổng của ba chữ số liên tiếp. Với số hai chữ số như 23 × 111, ta có 2 | 2 + 3 | 2 + 3 | 3, tức 2553. Với số dài hơn, nên viết ra giấy từng cột cho đỡ rối.

Nhân với 101. Một số hai chữ số nhân với 101 thì chỉ việc viết số đó hai lần liền nhau: 47 × 101 = 4747, vì 4700 + 47 không có hàng nào chồng lên nhau. Với số ba chữ số thì hai bản sao bắt đầu chồng nhau, phải cộng như bình thường.

Nhân với 1,1 hoặc tăng 10%. Cơ chế y hệt, chỉ khác vị trí dấu phẩy. 36 × 1,1 = 39,6. Đây là chỗ mẹo nhân 11 bước ra đời sống: cộng thêm một phần mười của chính số đó. Phần tính phần trăm rộng hơn thuộc về những mục từ khác, ở đây chỉ cần nhận ra hình dạng quen thuộc.

Dạy mẹo cho trẻ mà không biến thành cuộc đua

Trẻ lớp 3, lớp 4 thường rất thích mẹo nhân 11 vì kết quả hiện ra nhanh và trông như đoán trước được. Cái thích đó là điểm khởi đầu tốt, nhưng nếu người lớn biến nó thành màn thi ai nhanh hơn thì niềm vui mất rất nhanh, nhất là với trẻ chậm hơn anh chị em trong nhà. Cách nhẹ nhàng là để trẻ tự phát hiện quy luật trước khi được nói ra.

Một buổi có thể diễn ra thế này: người lớn đưa ba phép tính 23 × 11, 41 × 11, 62 × 11 và cùng con đặt tính dọc trên giấy. Sau ba lần, hỏi con xem kết quả có điểm gì giống số ban đầu. Đa số trẻ nhận ra hai đầu giữ nguyên, rồi tự đoán số ở giữa. Khi con đoán xong, mới đưa ví dụ 57 × 11 để con thấy quy luật gặp khó ở đâu và tự tìm cách sửa.

Nên tránh ba điều: bấm giờ, so với bạn cùng lớp, và chấm điểm từng lượt. Điều đáng khen là con nói được vì sao mẹo đúng, hoặc con tự phát hiện mình viết sai ở đâu. Nếu con chưa hứng thú, cứ để đó vài tuần; mẹo nhân 11 không thuộc phần bắt buộc nào của chương trình, chỉ là một món quà nhỏ cho người tò mò với con số.

Tự kiểm kết quả trong vài giây

Mọi tích của 11 đều chia hết cho 11, nên có một phép kiểm rất hợp với mẹo này: lấy các chữ số của kết quả, cộng và trừ xen kẽ từ phải sang trái. Nếu ra 0 hoặc một số chia hết cho 11 thì kết quả qua được phép kiểm. Với 396: 6 − 9 + 3 = 0, đạt. Với 5236: 6 − 3 + 2 − 5 = 0, đạt. Nếu bạn lỡ ghi 5136, phép kiểm cho 6 − 3 + 1 − 5 = −1, lộ ngay.

Phép kiểm này không chứng minh kết quả đúng tuyệt đối, vì có những con số sai mà vẫn chia hết cho 11, nhưng nó bắt được phần lớn lỗi thường gặp như viết sai một chữ số hay quên cộng số nhớ. Kết hợp với bước ước lượng độ lớn ở trên, bạn có hai lớp lưới khá chắc.

Một thói quen nhỏ nữa là đọc lại số ban đầu ở hai đầu kết quả. Với số không có nhớ, chữ số đầu và cuối của kết quả phải trùng chữ số đầu và cuối của số ban đầu. Nếu chữ số đầu đã tăng lên một đơn vị thì chắc chắn trên đường đi có ít nhất một tổng từ 10 trở lên. Tự hỏi "có nhớ ở đâu không" giúp bạn dừng lại đúng chỗ.

Các nấc luyện vừa sức và cột mốc tự đặt

Mẹo nhân 11 hợp để luyện vì nó có bậc thang rõ ràng. Bạn có thể tự đặt cột mốc cho mình hoặc cho con theo các nấc dưới đây, mỗi nấc chuyển sang nấc sau khi thấy làm thoải mái chứ không phải khi đạt một tốc độ nào.

  • Nấc một: số hai chữ số có tổng dưới 10, nói được cơ chế "nhân mười cộng thêm một lần" bằng lời của mình.
  • Nấc hai: số hai chữ số có nhớ, kể cả 99 × 11, tự ước lượng độ lớn trước khi trả lời.
  • Nấc ba: số ba chữ số làm từ phải sang trái, có thể ghi từng chữ số kết quả ra giấy.
  • Nấc bốn: số bốn chữ số giữ trọn trong đầu, chỉ đọc kết quả ra một lần.
  • Nấc năm: nhân với 22, 33, 111, 101 và tự kiểm bằng phép cộng trừ xen kẽ.
  • Cột mốc bền: sau một tuần không luyện vẫn nhớ lại được cơ chế mà không cần tra.

Với trẻ em, mốc nên ghi nhận là việc con giải thích được vì sao mẹo đúng hoặc tự phát hiện ra chỗ sai của mình, không phải con nhanh hơn ai. Không cần đồng hồ bấm giờ, không cần bảng thành tích. Mười phút thoải mái vài buổi một tuần là đủ để mẹo trở thành phản xạ.

Câu hỏi thường gặp

Mẹo nhân với 11 có dùng được cho số thập phân không?

Có. Bạn tạm bỏ dấu phẩy, nhân với 11 như số nguyên, rồi đặt lại dấu phẩy với đúng số chữ số phần thập phân như ban đầu. Ví dụ 3,6 × 11: tính 36 × 11 = 396, số ban đầu có một chữ số thập phân nên kết quả là 39,6.

Nhân với 11 khác gì nhân với 12 hay 13?

Nhân với 12 là nhân với 10 rồi cộng thêm hai lần số đó, nên mẹo chen tổng không còn gọn. Với 12 hay 13 thường dễ hơn nếu tách: 34 × 12 = 340 + 68 = 408. Mẹo chen chữ số chỉ đẹp với các số toàn chữ số 1 như 11, 111.

Có nên dạy mẹo này cho trẻ lớp 2, lớp 3 không?

Nên đợi đến khi trẻ đã hiểu phép nhân với 10 và phép cộng có nhớ. Nếu dạy sớm như một câu thần chú, trẻ thuộc thao tác mà không biết vì sao, đến trường hợp có nhớ sẽ dễ rối. Bắt đầu bằng 360 + 36 trên giấy rồi mới rút gọn thành mẹo là cách an toàn hơn.

Vì sao kiểm bằng cộng trừ xen kẽ lại liên quan tới 11?

Vì 10 chia cho 11 dư âm 1, nên mỗi chữ số ở vị trí chẵn và lẻ đóng góp vào số dư với dấu ngược nhau. Tổng xen kẽ chia hết cho 11 khi và chỉ khi cả số chia hết cho 11. Đây cũng là dấu hiệu chia hết cho 11 dùng trong số học.

Làm sao để không lẫn khi số có nhiều chữ số nhớ liên tiếp?

Làm từ phải sang trái và nói to số nhớ sau mỗi bước, chẳng hạn "viết 3, nhớ 1". Khi số dài hơn bốn chữ số, ghi từng chữ số kết quả ra giấy. Đó không phải gian lận mà là cách giảm gánh nặng trí nhớ để tập trung vào phép cộng.

Mẹo nhân với 11 có giúp tính toán nói chung giỏi hơn không?

Nó giúp bạn nhanh hơn ở đúng dạng phép tính này và quen với việc nhìn phép nhân như phép cộng lệch hàng. Lợi ích rộng hơn nằm ở cách hiểu giá trị theo hàng. Còn cho rằng một mẹo riêng lẻ làm tăng trí thông minh nói chung thì không có cơ sở.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138