Nhân với 5 là chia đôi rồi nhân 10; nhân với 25 là chia 4 rồi nhân 100; nhân với 125 là chia 8 rồi nhân 1.000. Nhân với 9 là nhân 10 rồi trừ đi chính số đó; nhân với 99 là nhân 100 rồi trừ. Ví dụ 468 × 5 = 234 × 10 = 2.340; 64 × 25 = 16 × 100 = 1.600; 47 × 9 = 470 − 47 = 423.
Tất cả những mẹo này cùng một gốc: các số 5, 25, 125 là "nửa của tròn", còn 9, 99, 999 là "thiếu một chút so với tròn". Biết gốc đó thì phép chia cho 5, 25, 125 cũng tự suy ra, và bạn có thể tự mở rộng sang 15, 45, 50, 75. Mục từ này đi qua từng nhóm, kèm cách xử lý khi phép chia không chẵn và những lỗi đặt sai số chữ số 0.
Gốc chung: 5, 25, 125 là phân số của số tròn
5 bằng 10 chia 2, 25 bằng 100 chia 4, 125 bằng 1.000 chia 8. Vì thế nhân với 5 cũng là nhân với 10 rồi chia 2, và thứ tự hai bước có thể đổi tuỳ cái nào tiện hơn. Với số chẵn, chia đôi trước cho gọn: 468 × 5 = 234 × 10 = 2.340. Với số lẻ, nhân 10 trước rồi chia đôi: 37 × 5 = 370 ÷ 2 = 185.
Phép chia đi theo chiều ngược lại. Chia cho 5 là nhân 2 rồi chia 10: 435 ÷ 5 = 870 ÷ 10 = 87. Chia cho 25 là nhân 4 rồi chia 100: 375 ÷ 25 = 1.500 ÷ 100 = 15. Chia cho 125 là nhân 8 rồi chia 1.000: 3.000 ÷ 125 = 24.000 ÷ 1.000 = 24. Phép nhân với 2, 4, 8 đều có thể làm bằng cách gấp đôi liên tiếp, nên rất nhẹ đầu.
Cái lợi của việc nhìn theo gốc chung là bạn không cần nhớ sáu quy tắc rời. Chỉ cần nhớ "5 là nửa của 10, 25 là một phần tư của 100, 125 là một phần tám của 1.000". Mọi biến thể khác, như nhân với 50 hay 250, đều suy ra từ đây: 86 × 50 = 86 × 100 ÷ 2 = 4.300.
Bảng mẹo theo từng số
Bảng gom các mẹo thông dụng nhất. Ví dụ trong bảng đã kiểm bằng phép tính đầy đủ.
| Nhân hoặc chia với | Đổi thành | Ví dụ | Kết quả |
|---|---|---|---|
| × 5 | ÷ 2 rồi × 10 | 468 × 5 | 2.340 |
| ÷ 5 | × 2 rồi ÷ 10 | 435 ÷ 5 | 87 |
| × 25 | ÷ 4 rồi × 100 | 64 × 25 | 1.600 |
| ÷ 25 | × 4 rồi ÷ 100 | 375 ÷ 25 | 15 |
| × 125 | ÷ 8 rồi × 1.000 | 48 × 125 | 6.000 |
| × 50 | ÷ 2 rồi × 100 | 86 × 50 | 4.300 |
| × 75 | × 3, ÷ 4 rồi × 100 | 48 × 75 | 3.600 |
| × 15 | × 10 rồi cộng một nửa | 46 × 15 | 690 |
Dòng × 15 dùng một ý khác: 15 = 10 + 5, mà 5 là nửa của 10. Nên 46 × 15 = 460 + 230 = 690. Cùng cách này, nhân với 1,5 là cộng thêm một nửa: 46 × 1,5 = 69. Mẹo này hay dùng khi tính thêm 50% hoặc nhân lên một lần rưỡi.
Dòng × 75 có thể làm theo hai đường: 48 × 3 = 144, chia 4 được 36, nhân 100 được 3.600; hoặc 48 ÷ 4 = 12, nhân 3 được 36, nhân 100. Chọn đường nào để số trung gian chia hết là gọn nhất.
Khi số không chia hết: đừng sợ số lẻ
Nhân 25 với số không chia hết cho 4. 37 × 25: 37 ÷ 4 = 9,25, nhân 100 được 925. Hoặc tách 37 = 36 + 1: 36 × 25 = 900, cộng 25 được 925. Cách tách theo bội của 4 thường dễ hơn chia ra số thập phân.
Nhân 125 với số không chia hết cho 8. 27 × 125: 24 × 125 = 3.000, còn 3 × 125 = 375, tổng 3.375. Nhớ sẵn các bội nhỏ của 125 như 125, 250, 375, 500, 625, 750, 875 giúp phần dư tính rất nhanh.
Chia cho 25 ra số thập phân. 130 ÷ 25 = 520 ÷ 100 = 5,2. Không cần đặt tính chia; nhân 4 rồi dời dấu phẩy là đủ.
Chia cho 5 ra số thập phân. 73 ÷ 5 = 146 ÷ 10 = 14,6. Đây cũng là cách nhanh nhất để đổi một phần năm ra số thập phân: nhân đôi tử số rồi dời dấu phẩy.
Khi số bị chia lẻ ở cả hai đầu. Với 1.234 ÷ 25, nhân 4 được 4.936, chia 100 được 49,36. Nếu chỉ cần số nguyên và số dư, nhìn 4.936: phần trăm là 49, còn 36 chia 4 được 9, đó chính là số dư. Vậy 1.234 ÷ 25 = 49 dư 9, kiểm lại 49 × 25 + 9 = 1.225 + 9 = 1.234.
Dùng trong đời sống: tiền, phần trăm và đơn vị đo
Các mẹo này gặp nhiều nhất khi tính tiền theo số lượng. Ví dụ giả định 24 món, mỗi món 25 nghìn: 24 ÷ 4 = 6, nhân 100 được 600 nghìn. 16 cái, mỗi cái 125 nghìn: 16 ÷ 8 = 2, nhân 1.000 được 2.000 nghìn, tức 2 triệu. Nhìn đơn giá có dạng 25, 50, 125, 250 nghìn là biết ngay có đường tắt.
Với phần trăm, 5%, 25%, 50% đều là phân số quen. 5% của một số là một phần mười của nó rồi chia đôi: 5% của 840 là 84 ÷ 2 = 42. 25% là một phần tư: 25% của 840 là 210. 15% là 10% cộng một nửa của 10%: 15% của 840 là 84 + 42 = 126. Ba phép này phủ được phần lớn tình huống tính chiết khấu, tiền phục vụ hay phần chia đơn giản.
Với đơn vị đo, chia cho 5 và 25 xuất hiện khi đổi giữa các bội không phải 10. Một khay 25 quả, cần 300 quả thì cần 300 ÷ 25 = 1.200 ÷ 100 = 12 khay. Một gói 125 g, cần 1 kg thì 1.000 ÷ 125 = 8.000 ÷ 1.000 = 8 gói. Các con số đều là ví dụ giả định, nhưng là những phép tính người nội trợ, người bán hàng làm mỗi ngày.
Nhân với 9, 99, 999: tròn rồi trừ
9 = 10 − 1, nên nhân với 9 là nhân với 10 rồi trừ đi một lần số đó. 47 × 9 = 470 − 47 = 423. 99 = 100 − 1, nên 64 × 99 = 6.400 − 64 = 6.336. 999 = 1.000 − 1, nên 237 × 999 = 237.000 − 237 = 236.763. Phép trừ ở bước cuối có thể dùng cách đếm thêm hoặc bù 9 cho gọn.
Với số có hai chữ số nhân 99 có một hình dạng đáng nhớ: kết quả gồm số đó trừ 1, rồi tới 100 trừ số đó. 64 × 99: 64 − 1 = 63, 100 − 64 = 36, ghép lại 6.336. 27 × 99: 26 và 73, được 2.673. Lý do là 64 × 99 = 6.400 − 64 = 6.300 + 36. Mẹo này chỉ áp dụng khi số nhân nhỏ hơn 100.
Cùng ý tưởng mở rộng sang các số sát số tròn khác: nhân với 49 là nhân 50 trừ một lần, nhân với 19 là nhân 20 trừ một lần, nhân với 101 là nhân 100 cộng một lần. 36 × 49 = 1.800 − 36 = 1.764. Nhìn mọi số như "tròn cộng trừ một chút" là thói quen nền của tính nhẩm.
Một quy trình chọn mẹo khi gặp phép tính lạ
Khi gặp một phép nhân hay chia chưa quen, chạy qua một chuỗi câu hỏi ngắn trước khi bắt tay vào tính. Sau vài tuần, chuỗi này tự chạy trong đầu.
- Một trong hai số có phải là 5, 25, 125, 50 hay bội của chúng không? Nếu có, đổi sang nhân chia với số tròn.
- Một trong hai số có sát một số tròn như 9, 19, 49, 99, 101 không? Nếu có, nhân với số tròn rồi bù.
- Một số chẵn, một số tận cùng 5? Thử gấp đôi chia đôi.
- Không có hình dạng đặc biệt? Tách theo hàng.
- Tính xong, ước lượng lại độ lớn và đếm số chữ số 0: lỗi phổ biến nhất của nhóm mẹo này là thừa hoặc thiếu một chữ số 0.
Lỗi thiếu chữ số 0 hay gặp khi nhân với 125: 48 × 125 tính ra 6 rồi quên nhân 1.000, hoặc nhân 100 thành 600. Ước lượng 50 × 125 khoảng 6.000 là đủ bắt lỗi. Với phép chia, lỗi ngược lại là quên chia 10 hoặc 100 ở bước cuối.
Một mẹo nhỏ để giữ chữ số 0 cho đúng là nói kết quả ra kèm đơn vị độ lớn: "sáu nghìn" thay vì "sáu". Khi đã gắn chữ nghìn, trăm vào con số, bạn khó quên bước nhân 1.000 hay chia 100. Người bán hàng nói giá theo kiểu "sáu trăm", "hai triệu" cũng là đang tự kiểm độ lớn theo cách này.
Nấc luyện và cột mốc tự đặt
Nhóm mẹo này hợp với người lớn muốn tính nhanh khi đi chợ, kiểm hoá đơn, và với học sinh cuối tiểu học đã vững bảng nhân. Các nấc gợi ý dưới đây đi từ một phép đổi sang nhiều phép đổi lồng nhau.
- Nấc một: nhân và chia với 5, nói được vì sao chia đôi rồi nhân 10.
- Nấc hai: nhân và chia với 25, kể cả khi số không chia hết cho 4.
- Nấc ba: nhân với 125 và thuộc các bội nhỏ của 125.
- Nấc bốn: nhân với 9, 99, 999 và hình dạng "trừ 1, bù 100" của nhân 99.
- Nấc năm: tự chọn mẹo cho một phép tính lạ bằng chuỗi câu hỏi, và tự kiểm bằng ước lượng.
- Cột mốc bền: nhìn một phép tính như 36 × 25 hay 64 × 99 là thấy ngay đường đi, không cần nhớ quy tắc.
Với trẻ em, đừng đưa cả bảng mẹo cùng lúc. Mỗi lần một mẹo, để trẻ tự giải thích bằng tiền giấy giả định hoặc que tính, và ghi nhận khi trẻ tự phát hiện vì sao mẹo đúng. Không cần chấm điểm hay thi xem ai nhanh hơn; niềm vui thấy một phép tính khó bỗng trở nên dễ đã là phần thưởng đủ.
Câu hỏi thường gặp
Nhân với 5 nên chia đôi trước hay nhân 10 trước?
Với số chẵn, chia đôi trước để tránh số lớn. Với số lẻ, nhân 10 trước rồi chia đôi để tránh số thập phân. Kết quả như nhau, chỉ khác độ nhẹ đầu. Khi đã quen, bạn sẽ tự chọn mà không phải nghĩ.
Có mẹo nhân với 11 hay 12 tương tự không?
Nhân với 11 có mẹo riêng là chen tổng hai chữ số kề nhau, trình bày ở một mục từ khác trên trang. Nhân với 12 thì tách thành 10 + 2: 34 × 12 = 340 + 68 = 408. Không phải số nào cũng có mẹo đẹp, và tách theo hàng luôn là phương án dự phòng.
Chia cho 9 có mẹo nhẩm nào không?
Có một quy luật đẹp với phần thập phân: một chữ số chia 9 cho chữ số đó lặp mãi, như 7 ÷ 9 = 0,777… với chữ số 7 lặp mãi. Với số lớn hơn, phép chia cho 9 không gọn như nhân. Bạn có thể dùng dấu hiệu tổng chữ số để biết trước có chia hết hay không.
Vì sao hay sai số chữ số 0 khi dùng các mẹo này?
Vì mỗi mẹo gồm hai bước, một bước đổi giá trị và một bước dời dấu phẩy hoặc thêm 0. Người tính hay tập trung vào bước đầu và quên bước sau. Ước lượng độ lớn trước khi tính là cách chắc nhất để bắt lỗi này.
Mẹo nhân 25 có dùng được khi tính phần trăm không?
Có. 25% chính là một phần tư, nên 25% của 360 là 90. Tương tự 50% là một nửa, 75% là ba phần tư, 12,5% là một phần tám. Nhìn phần trăm thành phân số quen thuộc giúp nhẩm nhanh hơn nhiều so với nhân với 0,25.
Học sinh nên học các mẹo này từ lớp mấy?
Khi đã vững bảng nhân và hiểu nhân chia với 10, 100, thường từ lớp 4, lớp 5, trẻ có thể làm quen với mẹo nhân 5 và 25. Mẹo nhân 99 hay 125 hợp với trẻ lớn hơn hoặc trẻ tò mò. Nên giới thiệu như khám phá, không thành bài bắt buộc.