ChienTich.comChiến Tích
Huy hiệu và cột mốc tự đặt

Khi nào nên thôi đếm thành tích luyện trí: dấu hiệu cột mốc đã xong việc của nó

Cột mốc và huy hiệu là giàn giáo, không phải ngôi nhà. Dấu hiệu nên thôi đếm, dấu hiệu chưa nên bỏ, bốn mức giảm dần và cách đóng sổ thành tích cho trọn.

Late afternoon on a quiet porch in Ben Tre, an older Vietnamese man seen from behind solving a pencil puzzle on his knee, a closed notebook set aside on a bench

Nên thôi đếm khi việc đếm không còn giúp bạn luyện tốt hơn: khi bạn vẫn luyện đều mà không cần nhìn sổ, hoặc khi con số bắt đầu quyết định thay bạn nên làm gì. Cột mốc và huy hiệu là giàn giáo dựng lên trong lúc thói quen và kỹ năng còn non. Khi công trình đã đứng được, giữ giàn giáo mãi chỉ che mất ngôi nhà.

Thôi đếm không phải là thất bại của hệ thống huy hiệu mà thường là dấu hiệu nó đã làm xong việc. Bài này nêu các dấu hiệu nên thôi đếm, các dấu hiệu cho thấy chưa nên bỏ, bốn mức giảm dần thay vì bỏ ngay, cách đóng sổ cho trọn và lúc nào nên đếm lại.

Cột mốc là giàn giáo, không phải ngôi nhà

Trong giáo dục có một hình ảnh quen thuộc: người dạy dựng giàn giáo quanh người học, đỡ họ ở những chỗ chưa tự làm được, rồi rút dần khi họ vững. Hình ảnh này thường gắn với các nhà nghiên cứu như Jerome Bruner và cộng sự, phát triển từ ý tưởng vùng phát triển gần của Vygotsky. Một hệ huy hiệu tự đặt cũng là một loại giàn giáo, chỉ khác là bạn tự dựng cho chính mình.

Giàn giáo có ích ở giai đoạn đầu vì ba lý do: nó nhắc bạn quay lại khi thói quen chưa thành, nó chia mục tiêu xa thành bước gần nhìn thấy được, và nó cho bằng chứng rằng bạn đang tiến lên trong những tuần cảm giác như đứng yên. Cả ba lý do này đều yếu dần khi bạn đã luyện đều, đã quen các nấc, và đã tự cảm nhận được tiến bộ của mình.

Đến lúc đó, việc ghi chép bắt đầu tốn công nhiều hơn lợi ích nó mang lại. Nhiều người vẫn giữ vì quán tính, hoặc vì sợ rằng bỏ sổ là bỏ luyện. Thực tế, với người đã có động lực trong đủ mạnh, bỏ sổ thường làm việc luyện nhẹ nhàng và vui hơn.

Dấu hiệu nên thôi đếm

Không cần đủ hết các dấu hiệu dưới đây. Hai ba dấu hiệu kéo dài nhiều tuần là đủ để cân nhắc.

  • Bạn luyện đều cả những tuần quên ghi sổ, và khi nhớ ra thì thấy việc ghi bù là phiền hơn là có ích.
  • Bạn không còn nhìn vào bộ huy hiệu trước khi chọn bài; bạn chọn theo điều muốn thử.
  • Đọc lại sổ không còn cho thông tin mới: chỗ bí, nấc, kỹ thuật đã ổn định.
  • Bạn bắt đầu thấy việc ghi chép như một nghĩa vụ phải trả sau mỗi buổi vui.
  • Bạn nhận ra mình chọn bài dễ, làm vội, chỉ để có dòng ghi đẹp hoặc giữ chuỗi.
  • Con số làm bạn lo lắng hơn là vui, ví dụ thấy bồn chồn khi một tuần ít buổi hơn tuần trước.
  • Với trẻ: con không còn hỏi đến huy hiệu, hoặc bắt đầu mặc cả "làm bài này thì được mấy huy hiệu".

Hai dấu hiệu đầu cho thấy giàn giáo đã thừa. Ba dấu hiệu sau cho thấy giàn giáo đang bắt đầu gây hại. Trường hợp thứ hai cần hành động sớm hơn.

Khi con số bắt đầu thay chỗ việc luyện

Nhà kinh tế học Charles Goodhart được gắn tên với một nhận xét mà sau này nhà nhân học Marilyn Strathern diễn đạt lại thành câu hay được trích: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó thôi là một thước đo tốt. Nhận xét ban đầu nói về chính sách tiền tệ, nhưng nó đúng một cách khó chịu với sổ thành tích cá nhân.

Lúc đầu, số bài làm xong là thước đo khá tốt cho mức độ luyện. Khi bạn bắt đầu nhắm vào con số ấy, bạn tìm cách làm nó tăng nhanh nhất: chọn bài ngắn, bài dễ, xem gợi ý cho xong. Con số vẫn tăng, nhưng nó không còn đo việc luyện nữa. Chuỗi ngày, thời gian giải, số huy hiệu đều có thể bị biến dạng như vậy.

Cách nhận ra: hỏi mình xem nếu con số biến mất ngày mai, cách mình luyện có đổi không. Nếu câu trả lời là "có, mình sẽ làm bài khó hơn, chậm hơn, vui hơn", thì con số đang kéo việc luyện lệch đi, và đã đến lúc thôi đếm hoặc đổi thứ được đếm.

Dấu hiệu chưa nên bỏ

Mới luyện chưa đến vài tháng. Ở giai đoạn đầu, thói quen còn mỏng và rất dễ đứt. Cảm giác "không cần sổ nữa" sau ba tuần thường là hưng phấn ban đầu. Nên chờ thêm và thử giảm dần thay vì bỏ hẳn.

Đang trong một giai đoạn bận hay khó. Lúc công việc dồn, sức khoẻ yếu, gia đình có chuyện, chính sổ ghi giúp bạn giữ một sợi dây mỏng với việc luyện. Bỏ sổ đúng lúc này dễ thành bỏ luyện.

Đang kẹt ở một nấc. Khi kẹt, dòng ghi chỗ bí là công cụ quan trọng nhất để tìm ra kỹ thuật còn thiếu. Thôi đếm lúc kẹt là bỏ đi chiếc đèn khi đang ở trong đường hầm.

Người thân đang luyện cùng. Nếu bạn đang cùng con hay cùng nhóm bạn giữ một bộ cột mốc chung, bỏ đột ngột có thể làm người kia hụt hẫng. Bàn với nhau trước, hoặc chuyển phần của mình sang mức nhẹ hơn mà vẫn giữ phần chung.

Muốn bỏ vì một lần đứt chuỗi. Bỏ sổ vì giận mình mất chuỗi khác với bỏ sổ vì không còn cần. Trường hợp này nên sửa luật chuỗi, không phải bỏ cả hệ thống.

Bốn mức giảm dần thay vì bỏ ngay

Thôi đếm không cần làm một lần. Bạn có thể đi xuống từng bậc, và quay lên bậc trước nếu thấy việc luyện chùng xuống.

MứcCòn giữ gìBỏ gìHợp với ai
Đếm đầy đủDòng ghi mỗi buổi, chuỗi ngày, bộ huy hiệu, đọc lại theo mùaKhôngNgười mới, người đang kẹt
Chỉ cột mốcTrang cột mốc, trang kỹ thuậtDòng ghi hằng buổi, chuỗi ngàyNgười đã luyện đều vài tháng
Chỉ xem lại theo mùaMột trang ghi chú mỗi mùa: đang ở đâu, muốn thử gìHuy hiệu, cột mốc theo ngàyNgười đã có động lực trong vững
Không đếmChỉ còn việc luyệnMọi ghi chépNgười luyện thuần vì niềm vui

Nhiều người dừng lâu dài ở mức thứ hai hoặc thứ ba: không ghi mỗi buổi, nhưng vẫn giữ trang kỹ thuật vì nó có ích khi gặp bài khó, và vẫn ghi lại những khoảnh khắc đáng nhớ. Đó là một điểm cân bằng tốt.

Đóng sổ cho trọn

Khi đã quyết định thôi đếm hẳn, một buổi đóng sổ nhỏ giúp kết thúc có chủ đích, thay vì để cuốn sổ bỏ dở trong ngăn kéo với cảm giác lấn cấn.

  1. Đọc lại trang xuất phát và viết bên dưới đoạn mô tả trình độ hiện tại.
  2. Chép ra một trang những cột mốc bạn nhớ nhất, kèm dòng hoàn cảnh. Đây là phần đáng giữ lâu nhất.
  3. Viết vài dòng về điều bạn đã học được về chính mình qua việc luyện, không chỉ về câu đố.
  4. Ghi ngày đóng sổ và lý do: "đóng vì đã luyện đều mà không cần ghi". Lý do này giúp bạn sau này không hiểu nhầm rằng mình đã bỏ cuộc.
  5. Cất sổ vào chỗ dễ tìm. Nhiều người thích lật lại sau một hai năm.

Buổi đóng sổ cũng là dịp tốt để trả lời một câu ít khi có thời gian nghĩ tới: điều gì trong việc luyện mình muốn giữ mãi, dù không ai đếm. Câu trả lời thường là thứ đã nuôi động lực trong suốt thời gian qua.

Với trẻ, buổi đóng sổ có thể là cùng con xếp tấm bìa huy hiệu vào hộp kỷ niệm, nói với con về những gì con đã làm được, không phải về số huy hiệu.

Ví dụ giả định: ba năm luyện ô chữ và ba lần đổi cách đếm

Hình dung một kỹ sư ở Lâm Đồng bắt đầu giải ô chữ để giữ vốn từ khi chuyển sang làm việc chủ yếu bằng tiếng Anh. Năm đầu, chị giữ đủ mọi thứ: dòng ghi mỗi buổi, chuỗi ngày, bộ mười hai huy hiệu. Hệ thống giúp chị vượt qua mấy tháng đầu, khi ô chữ cỡ vừa còn làm chị bí liên tục và chỉ cảm giác không muốn đứt chuỗi kéo chị ngồi xuống.

Cuối năm đầu, chị nhận ra mình luyện đều cả những tuần quên ghi, và dòng chỗ bí đã lặp lại một kiểu suốt nhiều tháng: từ cổ, từ địa phương. Chị bỏ chuỗi ngày và dòng ghi hằng buổi, chỉ giữ trang cột mốc và một trang "từ mới gặp trong ô chữ". Năm thứ hai, chị bắt đầu tự soạn ô chữ cho nhóm bạn, và thôi luôn bộ huy hiệu; trang từ mới vẫn giữ vì chị thích đọc lại.

Năm thứ ba, chị thử khối xoay lần đầu và dựng lại một bộ cột mốc nhỏ, chỉ sáu cái, có sẵn ngày dự kiến thôi đếm. Không lần nào chị bỏ luyện; chỉ có cách đếm thay đổi theo việc chị cần. Đây là ví dụ giả định, nhưng nó cho thấy thôi đếm và đếm lại có thể là những quyết định bình thường trong một hành trình dài.

Lúc nào nên đếm lại

Thôi đếm không phải quyết định vĩnh viễn. Có ba tình huống thường khiến người ta dựng lại giàn giáo. Thứ nhất là khi bắt đầu một dạng bài mới hoàn toàn: chuyển từ sudoku sang khối xoay chẳng hạn, mọi thứ lại non, và một bộ cột mốc mới giúp ích như lần đầu.

Thứ hai là khi thấy việc luyện chùng xuống kéo dài mà không có lý do rõ, ví dụ vài tháng liền gần như không luyện dù vẫn muốn. Một bộ cột mốc gọn nhẹ, mức tối thiểu thấp, có thể giúp bắt lại nhịp. Thứ ba là khi muốn chuẩn bị cho một việc cụ thể, như tham gia một giải nhỏ ở câu lạc bộ, cần theo dõi tiến bộ sát hơn trong vài tuần.

Lần đếm lại nên gọn hơn lần đầu, và nên có sẵn ngày dự kiến thôi đếm. Bạn đã biết mình phản ứng với con số ra sao; dùng hiểu biết đó để thiết kế một giàn giáo vừa đủ, dựng nhanh, rút nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Thôi ghi sổ có làm mình luyện ít đi không?

Có thể, nhất là nếu bỏ quá sớm hoặc bỏ đúng lúc bận. Vì thế nên giảm dần qua từng mức và quan sát vài tuần. Nếu thấy việc luyện chùng xuống rõ, quay lại mức trước.

Bỏ đếm nhưng vẫn dùng ứng dụng có huy hiệu thì sao?

Ứng dụng vẫn tự đếm, nhưng bạn có thể chọn không nhìn vào. Một số ứng dụng cho tắt thông báo về chuỗi ngày và huy hiệu; tắt đi là một cách thôi đếm mà không phải đổi chỗ luyện.

Con hết hứng với huy hiệu nhưng vẫn thích câu đố, có nên duy trì không?

Không cần. Con vẫn thích câu đố là điều quan trọng nhất. Duy trì huy hiệu khi con không quan tâm dễ biến nó thành việc của người lớn. Cất tấm bìa đi và để con tiếp tục theo cách của con.

Có nên giữ trang kỹ thuật dù đã thôi đếm không?

Nên, nếu nó còn có ích. Trang kỹ thuật giống như sổ tay nghề, không phải sổ thành tích. Nhiều người giữ nó rất lâu sau khi đã bỏ mọi hình thức đếm khác.

Thôi đếm rồi thì làm sao biết mình còn tiến bộ?

Cảm nhận khi gặp bài khó là thước đo đủ dùng cho người đã luyện lâu. Nếu muốn kiểm, thỉnh thoảng làm lại một bài từng thấy rất khó và so cảm giác. Không cần con số để biết mình đã khác.

Thôi đếm có mâu thuẫn với ý tưởng tự đặt huy hiệu không?

Không. Tự đặt huy hiệu ngay từ đầu đã là việc của bạn, nên quyết định khi nào ngừng cũng là của bạn. Một hệ huy hiệu tốt là hệ biết lúc phải lùi ra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138