Một lớp học hay câu lạc bộ có thể dùng huy hiệu luyện trí mà không xếp hạng ai, bằng cách tách hai tầng: cột mốc tập thể mà cả nhóm cùng đạt, và thẻ huy hiệu riêng của từng người chỉ người đó và người phụ trách xem. Không có bảng thi đua treo tường, không có chuyện ai nhiều sao nhất. Mỗi người được ghi nhận vì tiến bộ của chính mình, còn nhóm được ghi nhận vì những gì cùng làm.
Bài này dành cho giáo viên tiểu học, trung học cơ sở có giờ sinh hoạt câu đố, người phụ trách câu lạc bộ luyện trí ở nhà văn hoá, thư viện, và người tổ chức nhóm luyện cho người cao tuổi. Bài đi qua lý do nên bỏ bảng thi đua, cách dựng hai tầng cột mốc, các bước triển khai trong một học kỳ và lời nói khi trao huy hiệu.
Vì sao bảng thi đua dễ làm hỏng giờ luyện trí
Bảng thi đua treo tường có sức hút rất rõ ở vài tuần đầu: những em dẫn đầu hào hứng, cả lớp nhìn vào. Nhưng nhìn kỹ hơn, bảng chỉ thật sự thúc đẩy nhóm nhỏ ở đầu bảng. Nhóm ở cuối nhanh chóng hiểu rằng mình không có cửa, và cách hợp lý nhất để bảo vệ lòng tự trọng là không cố nữa, hoặc nói rằng mình không thích câu đố.
Luyện trí còn có một đặc điểm khiến bảng thi đua càng lệch: điểm xuất phát của các em rất khác nhau. Có em đã làm sudoku với bố mẹ từ năm sáu tuổi, có em lần đầu thấy lưới ô số. So các em trên cùng một bảng là so điểm xuất phát nhiều hơn so nỗ lực. Với trẻ em, nguyên tắc chung của trang này là không chấm điểm, không xếp hạng, không so sánh, và lớp học là nơi nguyên tắc đó khó giữ nhất.
Cũng cần tách luyện trí khỏi thi đua thành tích chung của lớp. Khi câu đố được dùng để cộng điểm thi đua cho tổ, em làm chậm dễ bị bạn cùng tổ trách, và một hoạt động vốn để thư giãn đầu óc trở thành nguồn căng thẳng trong quan hệ bạn bè.
Bỏ bảng thi đua không có nghĩa là bỏ ghi nhận. Ngược lại, cần ghi nhận nhiều hơn và tinh tế hơn: mỗi em có lúc được nhìn thấy, không chỉ những em giỏi sẵn. Hai tầng cột mốc dưới đây là cách làm điều đó mà không tốn quá nhiều công của người phụ trách.
Tầng một: cột mốc tập thể, cả nhóm cùng đạt
Cột mốc tập thể ghi nhận điều cả lớp làm cùng nhau. Không ai biết em nào đóng góp nhiều hơn, và cũng không cần biết. Vài gợi ý:
- Bức tranh ghép của lớp: mỗi tuần cả lớp xếp tiếp một phần của một bức tranh ghép lớn đặt ở góc lớp; cột mốc là ngày hoàn thành.
- Kho hình tangram của lớp: mỗi lần một em tự sáng tác được một hình mới, hình đó được vẽ lại vào cuốn kho chung. Cột mốc là 20, 50 hình.
- Ô chữ của lớp: các nhóm cùng soạn một ô chữ về bài học, rồi đổi cho lớp khác giải.
- Tuần không ai bỏ giờ luyện: ghi nhận cả lớp đều có mặt, không ghi tên ai vắng.
- Lần đầu cả lớp thử một dạng bài mới: tự nó là cột mốc, không cần ai làm xong.
- Mê cung khổng lồ: mỗi em vẽ một ô vuông mê cung, ghép lại thành mê cung lớn trên tường; cột mốc là khi mê cung có lối thông từ đầu đến cuối.
Cột mốc tập thể nên được trao bằng một hình thức chung, như một huy hiệu lớn dán lên cửa lớp hay một dòng trong sổ của lớp. Điều quan trọng là không em nào cảm thấy mình là người làm cả lớp chậm lại; vì thế không đặt cột mốc tập thể dựa trên tổng điểm hay tổng số bài từng em.
Tầng hai: thẻ huy hiệu riêng của từng em
Mỗi em một thẻ, giữ kín. Thẻ có thể là một tấm bìa gấp đôi để trong hộp của lớp. Em xem thẻ của mình, giáo viên xem để biết em đang ở đâu. Thẻ không dán lên tường, không chuyền tay.
Cột mốc theo điểm xuất phát của em. Một em mới bắt đầu có cột mốc "làm xong sudoku 4×4 đầu tiên"; một em đã quen có cột mốc "thử sudoku 9×9 mức vừa". Hai cột mốc khác nhau nhưng có cùng trọng lượng: bước tiếp theo của chính em đó.
Luôn có cột mốc nỗ lực. Mỗi thẻ có ít nhất hai cột mốc kiểu "tự tìm ra chỗ sai" hay "giúp bạn hiểu một mẹo", để em nào cũng có lối đến huy hiệu, không riêng các em nhanh.
Thẻ đi theo em, không đi theo lớp. Cuối năm, thẻ là của em mang về. Nếu năm sau em sang lớp khác hay câu lạc bộ khác, người phụ trách mới có thể xem thẻ để biết em đang ở nấc nào mà không cần làm bài kiểm tra đầu vào.
Em được góp ý vào thẻ của mình. Với học sinh lớn hơn, để em tự đề xuất một cột mốc trong thẻ. Em biết mình muốn làm được gì hơn ai hết, và cột mốc tự chọn thường được theo đuổi bền hơn.
Các bước triển khai trong một học kỳ
Một học kỳ khoảng mười lăm tuần là độ dài vừa để thử hệ huy hiệu với một lớp. Gợi ý trình tự:
- Tuần một: giới thiệu dạng bài, cho cả lớp làm thử không ghi nhận gì. Giáo viên quan sát để biết điểm xuất phát chung và các em cần nấc thấp hơn.
- Tuần hai: giới thiệu cột mốc tập thể đầu tiên, dễ đạt trong vài tuần. Phát thẻ riêng, mỗi thẻ có ba cột mốc gần.
- Tuần ba đến bảy: mỗi giờ luyện dành vài phút cuối để em nào đạt cột mốc thì báo nhỏ với giáo viên và tự dán huy hiệu vào thẻ. Không công bố tên trước lớp.
- Tuần tám: cả lớp cùng nhìn lại cột mốc tập thể. Từng em xem lại thẻ, chọn thêm cột mốc mới cùng giáo viên.
- Tuần chín đến mười bốn: thêm cột mốc kỹ thuật, khuyến khích các em giúp nhau và ghi nhận việc giúp bạn.
- Tuần mười lăm: buổi đóng học kỳ, các em mang thẻ về nhà kèm một dòng giáo viên viết riêng về điều em đã tiến bộ.
Giờ luyện trí nên nằm ngoài phần đánh giá chính thức của môn học. Nếu nhà trường cần nhận xét, viết bằng lời mô tả sự tham gia và tiến bộ, không quy ra điểm.
So sánh ba cách ghi nhận trong lớp
Bảng dưới đặt cạnh nhau ba cách phổ biến để người phụ trách thấy được cái được, cái mất của từng cách.
| Tiêu chí | Bảng thi đua công khai | Thẻ huy hiệu riêng | Cột mốc tập thể |
|---|---|---|---|
| Ai được ghi nhận | Chủ yếu nhóm đầu bảng | Từng em theo tiến bộ của em | Cả nhóm cùng lúc |
| Rủi ro so sánh | Cao, ai cũng thấy thứ hạng | Thấp nếu giữ thẻ kín | Thấp, không chia phần |
| Công của người phụ trách | Thấp | Vừa, cần biết điểm xuất phát từng em | Thấp |
| Động lực của em yếu hơn | Dễ giảm sau vài tuần | Giữ được nhờ cột mốc vừa sức | Có cảm giác thuộc về nhóm |
| Hợp với | Ít khi hợp với trẻ em | Lớp nhỏ, câu lạc bộ | Mọi nhóm, nhất là lớp đông |
Với lớp đông ba bốn chục em, giáo viên khó theo sát từng thẻ. Khi đó có thể nghiêng về cột mốc tập thể, và chỉ dùng thẻ riêng với vài cột mốc rất đơn giản mà em tự kiểm được.
Lời nói khi trao huy hiệu, và với em chưa đạt gì
Huy hiệu nên được trao kèm một câu mô tả việc em đã làm, nói riêng với em, không cần cả lớp nghe: "Cô thấy em đã thử ba cách với góc dưới rồi mới ra." Lời nói riêng có sức nặng hơn tràng vỗ tay, và tránh biến việc trao huy hiệu thành màn trình diễn mà những em khác phải đứng xem.
Sẽ có em vài tuần không đạt cột mốc nào. Đây là lúc người phụ trách cần nhìn lại thẻ của em trước khi nhìn lại em: có thể cột mốc đang quá xa, hay em cần một dạng bài khác. Chia cột mốc nhỏ hơn, hoặc thêm một cột mốc nỗ lực vừa với những gì em đang làm. Không nói "em cố lên để có huy hiệu như các bạn".
Với cột mốc tập thể, lời nói nên hướng vào điều cả nhóm đã làm được cùng nhau, không nêu tên em nào đóng góp nhiều. "Cả lớp đã xếp xong bức tranh sau sáu tuần" là đủ, và em nào cũng có quyền thấy mình là một phần của nó.
Một số em không muốn có thẻ huy hiệu. Điều này nên được tôn trọng. Em vẫn tham gia giờ luyện, vẫn góp phần vào cột mốc tập thể, chỉ không có thẻ riêng. Ép mọi em vào cùng một hệ thống ghi nhận là đi ngược mục tiêu ban đầu.
Câu lạc bộ người lớn và người cao tuổi
Các nhóm luyện ô chữ, sudoku, khối xoay cho người lớn ở nhà văn hoá, thư viện hay câu lạc bộ hưu trí cũng hay rơi vào bảng thi đua, đôi khi gay gắt hơn ở trẻ em vì người lớn tự ái nhiều hơn. Mô hình hai tầng vẫn dùng được: cột mốc chung của câu lạc bộ như "số ô chữ cả nhóm cùng soạn", "buổi sinh hoạt thứ một trăm", và sổ cột mốc riêng mỗi người tự giữ.
Với nhóm người cao tuổi, mục tiêu thường là gặp gỡ, giữ nhịp sinh hoạt và niềm vui hơn là leo nấc. Cột mốc nên nghiêng về sự tham gia và giúp đỡ nhau: "hướng dẫn một thành viên mới", "đề xuất một dạng bài cho cả nhóm thử". Người phụ trách cũng nên tránh hứa hẹn rằng luyện trí giúp phòng bệnh; nếu thấy thành viên nào khó khăn bất thường so với trước, nhẹ nhàng gợi ý gia đình đưa đi khám.
Nếu câu lạc bộ có tổ chức giải nội bộ, nên tách hẳn giải với hệ huy hiệu: giải có luật thi riêng cho người tự nguyện đăng ký, còn huy hiệu dành cho mọi người và không phụ thuộc vào kết quả giải.
Câu hỏi thường gặp
Không có bảng thi đua thì các em giỏi có mất động lực không?
Các em giỏi vẫn có cột mốc trong thẻ riêng ở nấc cao hơn, cộng thêm cột mốc như tự soạn bài hay giúp bạn. Thử thách vừa sức thường giữ động lực tốt hơn việc đứng đầu một bảng mà em đã biết chắc mình sẽ đứng đầu.
Phụ huynh muốn biết con đứng thứ mấy thì trả lời sao?
Giải thích rằng giờ luyện trí không xếp hạng, rồi chia sẻ cụ thể con đã tiến bộ gì, đang vướng ở đâu. Phần lớn phụ huynh hài lòng hơn với thông tin cụ thể về con mình so với một con số thứ hạng.
Lớp quá đông thì có cần thẻ riêng cho từng em không?
Không bắt buộc. Với lớp đông, cột mốc tập thể là xương sống. Nếu muốn dùng thẻ, chỉ ghi vài cột mốc em tự kiểm được và tự dán, giáo viên xem lại vài lần mỗi học kỳ.
Có nên cho các em tự trao huy hiệu cho nhau không?
Có thể ở dạng ghi nhận việc giúp đỡ, như mỗi em viết một dòng cảm ơn bạn đã giảng giúp mình. Tránh để các em chấm hay bầu chọn huy hiệu cho nhau, vì dễ biến thành chuyện ai được bạn bè quý hơn.
Giờ luyện trí có nên tính vào điểm môn học không?
Nên giữ nó ngoài điểm số. Khi có điểm, câu đố trở thành bài kiểm tra và các em bắt đầu sợ sai. Nhận xét bằng lời về sự tham gia và tiến bộ là đủ cho hồ sơ học tập.
Câu lạc bộ có thể dùng huy hiệu vật thật như cài áo không?
Có thể, nếu nhóm thích. Nên làm huy hiệu cho cột mốc chung, như số buổi sinh hoạt, để ai cũng có, thay vì huy hiệu cho người thắng. Tránh dùng tên hay biểu trưng của tổ chức khác khi tự làm.