Động lực trong là khi bạn luyện câu đố vì thấy chính việc đó thú vị; động lực ngoài là khi bạn luyện vì một thứ nằm bên ngoài nó, như huy hiệu, lời khen, phần quà. Hai loại này không loại trừ nhau, nhưng phần thưởng hứa trước, nhất là phần thưởng vật chất gắn với việc làm xong, có thể làm hứng thú tự thân nguội đi khi phần thưởng dừng. Hiện tượng này đã được nghiên cứu từ thập niên 1970 và vẫn còn tranh luận về mức độ.
Bài này tóm tắt những thí nghiệm kinh điển, những gì các tổng hợp nghiên cứu sau đó nói, loại phần thưởng nào rủi ro hơn, huy hiệu tự đặt nằm ở đâu trong bức tranh, và cách để động lực ngoài dần nhường chỗ cho động lực trong.
Hai loại động lực theo cách các nhà nghiên cứu phân biệt
Edward Deci và Richard Ryan, hai tác giả của thuyết tự quyết, gọi động lực trong là làm một việc vì sự thú vị và thoả mãn vốn có của nó. Người giải ô chữ vì thích cảm giác một từ bỗng hiện ra, người xoay khối vì thích nhìn các mặt dần khớp màu, đang có động lực trong. Động lực ngoài là làm vì một kết quả tách khỏi bản thân việc làm: để được khen, để có huy hiệu, để tránh bị nhắc.
Thuyết tự quyết không coi động lực ngoài là xấu. Nó chia động lực ngoài thành nhiều mức, từ hoàn toàn bị điều khiển bởi thưởng phạt đến mức người ta đã thấm giá trị của việc làm và làm vì thấy nó quan trọng với mình. Một người luyện tính nhẩm vì muốn giúp con học, không hẳn vì thích tính nhẩm, vẫn có thể có động lực bền vững.
Ba nhu cầu mà thuyết này đặt ở trung tâm là tự chủ (được chọn), năng lực (thấy mình làm được và giỏi lên) và gắn kết (được kết nối với người khác). Môi trường nào nuôi ba nhu cầu này thì động lực trong dễ sống; môi trường nào bóp nghẹt chúng, kể cả bằng phần thưởng hấp dẫn, thì dễ làm nó lụi đi.
Những thí nghiệm kinh điển về phần thưởng làm nguội hứng thú
Đầu thập niên 1970, Deci làm một loạt thí nghiệm với sinh viên giải một loại câu đố ghép khối. Một nhóm được trả tiền cho mỗi câu giải xong, nhóm kia không. Khi người làm thí nghiệm rời phòng một lúc và để người tham gia tự do, nhóm từng được trả tiền có xu hướng dành ít thời gian cho câu đố hơn sau khi việc trả tiền dừng lại.
Năm 1973, Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett làm thí nghiệm với trẻ mẫu giáo vốn thích vẽ. Nhóm trẻ được hứa trước một tấm giấy khen nếu vẽ, sau đó lại vẽ ít hơn trong giờ tự do so với nhóm không được hứa gì hoặc nhóm được thưởng bất ngờ. Hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức: khi có lý do bên ngoài rõ ràng, người ta bắt đầu giải thích hành động của mình bằng lý do đó.
Sau đó là nhiều thập kỷ tranh luận. Một số nhà nghiên cứu, như Judy Cameron và W. David Pierce, cho rằng tác hại nhỏ và chỉ xuất hiện trong điều kiện hẹp. Tổng hợp lớn của Deci, Koestner và Ryan cuối thập niên 1990 kết luận rằng phần thưởng vật chất được hứa trước và gắn với việc làm có xu hướng làm giảm động lực trong, còn lời ghi nhận mang tính thông tin thì thường không làm giảm, thậm chí tăng. Bức tranh hiện nay là: có tác dụng, phụ thuộc nhiều vào loại phần thưởng và cách trao.
Loại phần thưởng nào rủi ro hơn
Từ các nghiên cứu kể trên, có thể rút ra vài đặc điểm làm phần thưởng dễ làm nguội hứng thú hơn. Bảng dưới là cách đọc thận trọng, không phải luật tuyệt đối.
| Đặc điểm | Rủi ro thấp hơn | Rủi ro cao hơn |
|---|---|---|
| Thời điểm | Bất ngờ, không hứa trước | Hứa trước, làm xong mới có |
| Hình thức | Lời ghi nhận mô tả việc làm | Quà vật chất, tiền |
| Ý nghĩa với người nhận | Thông tin: cho biết mình đã làm được gì | Kiểm soát: cảm giác bị điều khiển để làm |
| Điều kiện | Gắn với tiến bộ, kỹ thuật, nỗ lực cụ thể | Gắn với việc chỉ cần làm hoặc làm xong |
| Ai đặt ra | Người luyện tự đặt hoặc cùng đặt | Người khác đặt và giữ quyền trao |
Một chi tiết thú vị trong thí nghiệm của Lepper và cộng sự: nhóm trẻ được thưởng bất ngờ, không biết trước, không giảm hứng thú. Điều làm khác biệt dường như không phải phần thưởng tự nó, mà là việc trẻ làm để có phần thưởng.
Huy hiệu tự đặt rơi khá gọn vào cột trái: bạn tự đặt, nó mang thông tin về điều bạn đã làm được, không có giá trị vật chất. Huy hiệu của ứng dụng hay phần quà cha mẹ hứa trước thì nghiêng về cột phải nhiều hơn. Đây là lý do cùng là huy hiệu nhưng hiệu quả có thể rất khác nhau.
Dấu hiệu động lực ngoài đang lấn át việc luyện
Động lực ngoài lấn dần lên một cách lặng lẽ. Vài dấu hiệu để tự soi, mỗi dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên nhiều, nhưng gặp ba bốn cái cùng lúc thì nên dừng lại xem xét:
- Bạn mở bài luyện chủ yếu để xem mình còn bao nhiêu nữa thì đạt huy hiệu tiếp theo.
- Bạn thấy hụt hẫng rõ rệt sau khi đạt một huy hiệu lớn, và vài ngày sau không muốn luyện.
- Bạn bỏ những dạng bài từng thích chỉ vì chúng không được tính vào bộ huy hiệu nào.
- Bạn làm bài vội, đoán mò, xem gợi ý liên tục để cho kịp một mốc.
- Bạn khó nhớ lần gần nhất thấy vui trong lúc giải, chỉ nhớ lúc nhận huy hiệu.
- Khi ai đó hỏi vì sao luyện, câu trả lời đầu tiên bật ra là con số, không phải cảm giác.
Gặp những dấu hiệu này không có nghĩa phải bỏ luyện hay bỏ hẳn huy hiệu. Thường chỉ cần quay về phần cuối bài này: bớt cột mốc số lượng, tăng phần tự chọn, và thử một tuần không nhìn vào bộ huy hiệu.
Huy hiệu là thông tin hay là roi điều khiển
Cùng một huy hiệu có thể mang hai nghĩa. Thuyết đánh giá nhận thức, một nhánh của thuyết tự quyết, cho rằng phần thưởng có mặt thông tin và mặt kiểm soát. Khi mặt thông tin trội, nó nuôi cảm giác năng lực; khi mặt kiểm soát trội, nó bào mòn cảm giác tự chủ.
Dấu hiệu huy hiệu đang mang tính thông tin. Bạn nhìn huy hiệu và nhớ ra mình đã học được gì. Bạn không lo mất nó. Bạn vẫn luyện cả những hôm không có huy hiệu nào trong tầm.
Dấu hiệu huy hiệu đang mang tính kiểm soát. Bạn chọn bài theo huy hiệu sắp đạt chứ không theo điều muốn học. Bạn thấy khó chịu khi ứng dụng đổi luật huy hiệu. Bạn không muốn luyện những dạng bài không có huy hiệu.
Cách kéo về phía thông tin. Viết lại cột mốc theo kỹ thuật và nỗ lực, bỏ bớt cột mốc thuần số lượng, và tự quyết định khi nào trao. Thêm dòng hoàn cảnh cạnh huy hiệu để nó kể chuyện thay vì chỉ đếm.
Chuyển dần từ động lực ngoài vào động lực trong
Nhiều người bắt đầu luyện trí bằng động lực ngoài, và điều đó không sao. Mục tiêu là để phần ngoài làm giàn đỡ trong lúc phần trong lớn lên.
- Bắt đầu bằng thứ kéo được bạn ngồi xuống, kể cả huy hiệu ứng dụng hay một lời hẹn với bạn bè. Đừng chờ có hứng mới bắt đầu.
- Sau vài tuần, tự hỏi điều gì trong việc luyện làm bạn thích. Có thể là khoảnh khắc nhìn ra một cặp số, có thể là cảm giác yên lặng khi tập trung. Viết nó ra.
- Thêm vào bộ huy hiệu những cột mốc gắn với điều bạn thích ấy, như "tìm ra một cách giải đẹp hơn" hay "một buổi luyện không nhìn đồng hồ".
- Tăng phần tự chọn: tự chọn dạng bài, tự chọn giờ, tự chọn nấc. Càng nhiều quyết định là của bạn, cảm giác tự chủ càng lớn.
- Tìm phần gắn kết: một người cùng luyện, một nhóm nhỏ trao đổi kỹ thuật, hoặc dạy lại cho con. Gắn kết thường giữ người ta ở lại lâu hơn mọi phần thưởng.
- Định kỳ thử một tuần không nhìn huy hiệu. Nếu bạn vẫn muốn luyện, phần trong đã đủ lớn.
Quá trình này không phải đường thẳng. Một người luyện ô chữ có thể thấy vài tháng đầu mình làm vì huy hiệu, rồi một hôm nhận ra mình háo hức chờ ô chữ cuối tuần mà không nhớ huy hiệu nào đang treo. Lúc đó phần trong đã bén rễ, dù không ai báo cho bạn biết ngày nào. Có giai đoạn bạn cần phần ngoài nhiều hơn, như khi bận hay mệt. Điều quan trọng là bạn biết mình đang dựa vào phần nào.
Áp vào trẻ em: hứa quà trước là con dao hai lưỡi
Kết quả thí nghiệm với trẻ mẫu giáo vẽ tranh gợi ý một điều cụ thể cho cha mẹ: nếu con đã thích câu đố, hứa quà để con làm nhiều hơn có thể làm con thích ít đi khi quà dừng lại. Không có nghĩa mọi phần quà đều hại, nhưng hứa trước và gắn với việc làm xong là kiểu rủi ro nhất.
Với trẻ chưa thích câu đố, một chút động lực ngoài có thể giúp con bước vào. Cách an toàn hơn là thưởng bất ngờ, nhỏ, đi kèm lời mô tả việc con đã làm, và chuyển dần sang những thứ nuôi ba nhu cầu: cho con chọn bài, giúp con thấy mình làm được, cùng con làm. Huy hiệu con tự đặt tên, tự dán là ví dụ của phần ngoài mang tính thông tin.
Không dùng câu đố như hình phạt ("không ngoan thì phải làm thêm bài") và không dùng như món đổi chác ("làm xong ba bài mới được xem phim"). Cả hai cách đều dạy con rằng câu đố là thứ người ta phải chịu đựng để đổi lấy cái khác.
Câu hỏi thường gặp
Huy hiệu trong ứng dụng có làm giảm hứng thú luyện trí không?
Có thể, nếu bạn bắt đầu chọn bài theo huy hiệu thay vì theo điều muốn học. Với nhiều người, huy hiệu ứng dụng chỉ là lời nhắc vô hại. Thử quan sát xem bạn còn muốn luyện khi không có huy hiệu nào sắp đạt không.
Có nên thưởng tiền cho con khi con làm câu đố không?
Nên tránh. Tiền là dạng phần thưởng vật chất rõ nhất, và khi hứa trước, nó thuộc nhóm có rủi ro làm nguội hứng thú cao nhất theo các nghiên cứu. Lời ghi nhận cụ thể và thời gian làm cùng con thường có ích hơn.
Hiệu ứng biện minh quá mức có xảy ra với người lớn không?
Thí nghiệm đầu tiên của Deci được làm với sinh viên đại học, nên người lớn cũng không miễn nhiễm. Mức độ khác nhau theo người và hoàn cảnh. Phần thưởng tự đặt, mang tính thông tin, ít rủi ro hơn phần thưởng người khác đặt.
Lời khen có phải là phần thưởng ngoài không?
Về hình thức là có, nhưng các tổng hợp nghiên cứu cho thấy lời khen mang tính thông tin, mô tả việc người ta làm, thường không làm giảm mà còn có thể tăng động lực trong. Lời khen mang tính kiểm soát, như khen để ép làm tiếp, thì khác.
Làm sao biết mình đang luyện vì động lực trong?
Một dấu hiệu đơn giản là bạn vẫn muốn luyện khi không ai biết, không có huy hiệu, không có chuỗi ngày nào bị đe doạ. Nếu câu trả lời là có, phần trong đã đủ mạnh, dù bạn vẫn dùng huy hiệu như sổ ghi nhớ.
Có cần bỏ hết huy hiệu để giữ động lực trong không?
Không cần. Huy hiệu tự đặt, theo kỹ thuật và nỗ lực, thường hỗ trợ cảm giác năng lực. Chỉ khi thấy huy hiệu bắt đầu quyết định thay bạn nên luyện gì, mới nên giảm hoặc tạm cất.