ChienTich.comChiến Tích
Luyện trí cho trẻ

Giữ niềm vui khi cho trẻ luyện trí: để câu đố không thành thêm một bài tập về nhà

Dấu hiệu luyện trí đang thành bài tập, vì sao chấm điểm và thưởng dễ làm con mất hứng, thời lượng gợi ý theo tuổi và cách để con giữ quyền chọn, quyền dừng.

Siblings seen from behind laughing on a veranda in Đồng Tháp, a half-solved paper maze and colored pencils between them, late afternoon golden light, banana trees beyond

Luyện trí giữ được niềm vui với trẻ khi con được chọn bài, được dừng lúc muốn, không bị chấm, không bị so và không phải làm theo chỉ tiêu. Ngay khi bài luyện trí có số trang mỗi ngày, có bảng sao, có câu "anh con làm nhanh hơn", nó bắt đầu mang dáng dấp bài tập về nhà, và con sẽ đối xử với nó như với bài tập: làm cho xong, rồi né.

Bài này giúp bạn nhận ra những dấu hiệu sớm của sự chuyển hoá ấy, hiểu vì sao phần thưởng và chấm điểm lại dễ làm mất hứng, và có vài cách giữ thời lượng, giữ quyền chọn cho con. Điểm tựa của cả bài là một câu đơn giản: điều đáng giữ nhất không phải là con giỏi lên bao nhiêu, mà là con vẫn muốn quay lại với câu đố.

Dấu hiệu luyện trí đang biến thành bài tập về nhà

Sự chuyển hoá diễn ra từ từ, thường với ý tốt của bố mẹ. Nếu thấy từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên, đã đến lúc nhìn lại:

  • Con hỏi "phải làm mấy bài nữa?" thay vì "còn bài nào nữa không?".
  • Bố mẹ phải nhắc con mới ngồi vào bàn, trong khi trước đây con tự mang hộp bài ra.
  • Có một con số mỗi ngày: hai trang, ba lưới, mười lăm phút, và con hay đòi trả giá.
  • Bài luyện trí xuất hiện như điều kiện: "làm xong mới được xem phim, mới được ra ngoài".
  • Có bảng dán sao, tích điểm, hay sổ ghi số bài đúng sai.
  • Con nói dối là đã làm xong, hoặc xem đáp án rồi chép lại.
  • Bố mẹ khoe kết quả của con với họ hàng, trên mạng, và con nghe thấy.
  • Con không còn tự soạn bài, tự bày đồ ra làm khi không ai bảo.

Không dấu hiệu nào ở trên có nghĩa là bố mẹ đã làm sai nghiêm trọng. Chúng chỉ cho biết luyện trí đang dần mang tính nghĩa vụ. Tin tốt là quay lại không khó: bỏ đi chỉ tiêu, bỏ đi điều kiện, và để con tự tìm về với hộp bài.

Vì sao chấm điểm và phần thưởng dễ làm con mất hứng

Tâm lý học phân biệt động lực trong — làm một việc vì chính việc đó thú vị — với động lực ngoài — làm vì phần thưởng, vì lời khen, vì tránh bị phạt. Lý thuyết tự quyết của Deci và Ryan cho rằng động lực trong lớn lên khi con người thấy mình được tự chủ, thấy mình có năng lực và thấy được gắn kết với người khác. Một bài luyện trí trẻ tự chọn, tự giải được, làm cùng bố mẹ chạm cả ba điều đó.

Có một thí nghiệm hay được nhắc trong tâm lý học, của Lepper, Greene và Nisbett đầu những năm 1970: những trẻ mẫu giáo được hứa thưởng khi vẽ về sau tự chọn vẽ ít hơn những trẻ không được hứa thưởng. Kết quả về tác động của phần thưởng đến nay vẫn còn được tranh luận, tuỳ loại thưởng và tuỳ hoàn cảnh, nhưng cảnh báo chung khá rõ: khi một việc vốn vui được gắn với thưởng có điều kiện, trẻ dễ bắt đầu làm vì thưởng thay vì vì vui.

Chấm điểm và xếp hạng tác động theo một hướng tương tự. Khi bài luyện trí có điểm, con chuyển sự chú ý từ "mình đang nghĩ gì" sang "mình được mấy điểm". Bài khó trở thành mối đe doạ với điểm số thay vì một thử thách thú vị, và con dễ chọn bài dễ để giữ thành tích.

Điều này không có nghĩa là không bao giờ được khen hay tặng quà. Một lời ghi nhận cụ thể về cách con làm, hoặc một món quà bất ngờ không hứa trước, thường không gây ra tác động ấy. Thứ cần tránh là biến phần thưởng thành điều kiện, và biến kết quả thành con số.

Bỏ chấm, bỏ đếm, bỏ so: thay bằng gì

Thay điểm số bằng câu chuyện. Thay vì "con làm đúng tám trên mười bài", hỏi "bài nào làm con thích nhất hôm nay, vì sao?". Con kể lại cách mình nghĩ, và bạn biết được nhiều hơn mọi con số.

Thay bảng sao bằng sổ bài. Kẹp những bài đã làm vào một bìa, ghi ngày. Không có ô đúng sai, không có cột tổng. Thỉnh thoảng cùng con giở lại để con tự thấy đường mình đã đi.

Thay so sánh bằng chính con của tuần trước. Nếu cần nói về tiến bộ, chỉ so con với chính con: "Tháng trước con còn cần gợi ý ở dạng này." Không bao giờ đặt hai anh em, hai chị em cùng giải một bài để xem ai nhanh hơn.

Thay khoe kết quả bằng khoe cách làm. Khi kể với ông bà, kể chuyện con đã ngồi rất lâu với một mê cung khó rồi tự tìm ra lối, thay vì kể con giải được bao nhiêu bài. Và hỏi con trước khi kể: có những đứa trẻ không muốn chuyện của mình được kể.

Thay chỉ tiêu bằng lời mời. "Bố vừa vẽ một mê cung mới, con muốn thử không?" Lời mời có thể bị từ chối; chỉ tiêu thì không. Chính khả năng được từ chối giữ cho lời mời có sức hút.

Thời lượng gợi ý cho một lần ngồi

Không có chuẩn khoa học nào ấn định số phút cho bài luyện trí của trẻ. Bảng dưới là gợi ý từ kinh nghiệm phổ biến của các gia đình và giáo viên, để bạn có điểm bắt đầu rồi điều chỉnh theo con.

TuổiMột lần ngồiGhi chú
3–4 tuổiVài phút đến khoảng mười phútCó người lớn ngồi cạnh; đổi bài khi con mất hứng
5–6 tuổiKhoảng mười đến hai mươi phútCó thể lâu hơn nếu con đang say mê một bài
7–9 tuổiKhoảng mười lăm đến ba mươi phútTránh ngay sau giờ học căng
10–12 tuổiTuỳ con, có khi cả buổi với một bài lớnĐể con tự điều chỉnh, bố mẹ chỉ nhắc giờ ăn, giờ ngủ

Nguyên tắc quan trọng hơn mọi con số: dừng lúc con còn vui, đừng đợi tới lúc con chán. Kết thúc khi đang hứng khởi khiến con mong lần sau; kết thúc trong mệt mỏi khiến con ngại lần sau.

Cũng không cần luyện mỗi ngày. Có tuần con mê, ngày nào cũng làm; có tuần con bận chuyện khác, không đụng tới. Nhịp lên xuống tự nhiên đó lành mạnh hơn một lịch cố định bị ép.

Quyền chọn và quyền dừng nằm trong tay con

Hai quyền nhỏ này là thứ phân biệt rõ nhất giữa luyện trí và bài tập về nhà. Bài tập về nhà do thầy cô giao, có hạn nộp, không được bỏ. Luyện trí thì con chọn dạng bài, chọn độ khó, chọn lúc làm, và được dừng khi muốn.

Trao quyền chọn không có nghĩa là bỏ mặc. Bạn vẫn chuẩn bị hộp bài với nhiều dạng, nhiều mức; vẫn gợi ý dạng mới khi thấy con có vẻ sẵn sàng; vẫn ngồi cạnh khi con cần. Chỉ là lựa chọn cuối cùng thuộc về con.

Quyền dừng đôi khi khó trao hơn. Bố mẹ thấy con sắp giải xong, chỉ còn vài ô, và muốn con cố nốt. Nếu con thật sự muốn dừng, hãy cho con dừng và cất bài vào bìa "bài đang làm dở". Một bài làm dở mà con tự nguyện quay lại có giá trị hơn một bài làm xong trong miễn cưỡng.

Với con lớn, có thể cùng con thoả thuận vài nguyên tắc chung, ví dụ không làm bài luyện trí khi chưa xong bài ở trường, hay không mang bài khó vào giường. Nguyên tắc do con cùng đặt thì con giữ dễ hơn nguyên tắc áp xuống.

Khi chính con muốn đếm, muốn đo

Có những đứa trẻ, nhất là từ khoảng tám chín tuổi, tự muốn biết mình giải một lưới số mất bao lâu, hay tự đếm xem đã làm được bao nhiêu mê cung. Điều này khác hẳn với việc bố mẹ áp con số lên con. Khi con tự đo, con đang tự đặt thử thách cho mình, và đó là một dạng động lực trong.

Bạn không cần cấm, chỉ cần giữ hai ranh giới. Thứ nhất, con số là của con: con tự ghi, tự xem, bố mẹ không lấy nó ra để nhắc hay để khen chê. Thứ hai, con chỉ so với chính mình: không đặt cạnh con số của anh chị, của bạn cùng lớp, của những đứa trẻ trên mạng.

Cũng nên để ý khi việc đo bắt đầu làm con căng thẳng: con khó chịu khi chậm hơn lần trước, con chỉ chọn bài dễ để giữ thành tích, con không còn thử dạng mới. Đó là lúc gợi ý con đổi cách nhìn, như ghi lại "bài khó nhất tuần này" thay vì "thời gian nhanh nhất".

Phần tự đặt cột mốc, huy hiệu cho mình được bàn kỹ ở danh mục huy hiệu và cột mốc của trang. Với trẻ, tinh thần chung vẫn là ghi nhận nỗ lực và sự tiến bộ của chính con, không biến thành bảng thành tích để so.

Khi kỳ vọng của bố mẹ lớn dần lên: vài câu tự hỏi

Rất nhiều lúc luyện trí biến thành bài tập không phải vì con, mà vì kỳ vọng của người lớn lớn dần mà không ai nhận ra. Thỉnh thoảng tự hỏi lần lượt:

  1. Mình cho con luyện trí để con vui, hay để con giỏi hơn bạn bè?
  2. Mình có đang chọn bài khó hơn sức con để con "tiến bộ nhanh"?
  3. Mình có thấy hụt hẫng khi con không muốn làm, và con có nhận ra điều đó trên mặt mình không?
  4. Mình có đang nghe nhiều về những đứa trẻ "thần đồng" trên mạng và bất giác đặt con vào cuộc đua ấy?
  5. Nếu con không bao giờ giỏi hơn ở các dạng bài này, mình có vẫn muốn ngồi cùng con không?

Câu trả lời thật lòng cho câu cuối là chiếc la bàn tốt nhất. Nếu câu trả lời là có, bạn đang đi đúng hướng. Nếu ngập ngừng, có lẽ đã đến lúc bớt nhìn vào kết quả và nhìn nhiều hơn vào khoảng thời gian hai bố con, hai mẹ con được ngồi với nhau.

Câu hỏi thường gặp

Có nên dùng bảng dán sao để khuyến khích trẻ luyện trí?

Không nên với luyện trí. Bảng sao có thể giúp hình thành một vài thói quen sinh hoạt ngắn hạn, nhưng với một việc vốn vui như giải câu đố, nó dễ chuyển động lực của con sang việc kiếm sao. Một sổ bài ghi ngày thường giữ được niềm vui tốt hơn.

Con chỉ chịu làm khi được hứa quà, phải làm sao?

Giảm dần việc hứa trước, chuyển sang những lời ghi nhận cụ thể và thỉnh thoảng một niềm vui bất ngờ không gắn với bài. Đồng thời xem lại độ khó và quyền chọn bài của con. Thường khi bài vừa sức và con được chọn, nhu cầu quà giảm đi.

Có nên đặt lịch luyện trí cố định mỗi ngày cho con?

Một nếp nhẹ như sáng cuối tuần ngồi cùng nhau thì tốt. Lịch cứng mỗi ngày với số bài cố định dễ biến luyện trí thành nghĩa vụ. Nên để có những tuần con làm nhiều, những tuần con không làm, theo nhịp tự nhiên.

Con làm bài luyện trí rất giỏi, có nên cho đi thi không?

Nếu con tự muốn và cuộc thi mang tính giao lưu, vui vẻ thì có thể cân nhắc khi con đã lớn. Với trẻ nhỏ, nên tránh môi trường xếp hạng. Điều quan trọng là hỏi con muốn gì, không phải bố mẹ muốn gì.

Con nói chán luyện trí rồi, có nên ép tiếp không?

Không nên ép. Cất hộp bài đi một thời gian, để con làm những việc khác con thích. Sau vài tuần, mang ra một dạng bài mới hoặc tự bạn ngồi làm trước mặt con. Nhiều trẻ quay lại khi không còn cảm giác bị bắt.

Khoe thành tích luyện trí của con lên mạng có sao không?

Nên cân nhắc kỹ. Khi kết quả được khoe, con dễ cảm thấy phải tiếp tục đạt kết quả đó, và bài luyện trí thành sân khấu. Nếu muốn chia sẻ, kể về cách con kiên nhẫn hay sáng tạo, và hỏi ý con trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138