ChienTich.comChiến Tích
Tính nhẩm và bàn tính

Phép thử bỏ 9: kiểm kết quả cộng, trừ, nhân, chia bằng tổng chữ số

Phép thử bỏ 9 kiểm nhanh kết quả cộng, trừ, nhân, chia bằng tổng chữ số; các lỗi nó bắt được, lỗi nó bỏ sót và cách bổ sung bằng phép thử 11.

Elderly woman at a home desk in Ninh Binh, checking handwritten sums in a blank ledger with a pencil, over the shoulder view, lamp light

Phép thử bỏ 9 kiểm một phép tính bằng cách thay mỗi số bằng tổng các chữ số của nó, rút gọn tới khi còn một chữ số (bỏ dần các cụm bằng 9), rồi làm lại phép tính trên các số nhỏ đó. Nếu kết quả rút gọn hai bên không khớp, phép tính ban đầu chắc chắn sai. Nếu khớp, phép tính rất có thể đúng, nhưng chưa chắc chắn.

Phép thử này có từ trước khi có máy tính cầm tay rất lâu, và đã có mặt trong sách dạy số học thời trung đại. Ngày nay nó vẫn có ích cho người làm sổ sách tay, học sinh làm bài không được dùng máy, và bất kỳ ai muốn có một lớp lưới an toàn sau khi tính nhẩm. Mục từ này giải thích cơ chế, cách dùng cho bốn phép tính, những lỗi nó bắt được và những lỗi nó bỏ sót.

Cơ chế: tổng chữ số chính là số dư khi chia cho 9

Mọi số tự nhiên khi chia cho 9 có cùng số dư với tổng các chữ số của nó. Lý do là 10, 100, 1.000 đều bằng một số toàn chữ số 9 cộng thêm 1, nên mỗi chữ số đóng góp vào số dư đúng bằng chính nó. Khi tổng chữ số vẫn còn lớn, lặp lại thao tác cho tới khi còn một chữ số. Kết quả cuối cùng gọi là "số dư 9" của số đó, với quy ước 9 được coi như 0.

Vì số dư tôn trọng phép cộng, trừ và nhân, nên nếu A + B = C thì số dư của A cộng số dư của B phải bằng số dư của C, sau khi rút gọn. Phép nhân cũng vậy. Đây là toàn bộ cơ sở của phép thử: thay vì kiểm phép tính lớn, bạn kiểm cùng phép tính đó trên các số từ 0 đến 8.

Tên gọi "bỏ 9" đến từ thao tác bỏ dần các cụm chữ số có tổng bằng 9 trong lúc cộng. Với 3.529, bạn thấy ngay chữ số 9 có thể bỏ, còn 3 + 5 + 2 = 10, rút gọn thành 1. Với 4.786, không có cụm nào gọn, cộng thẳng 4 + 7 + 8 + 6 = 25, rồi 2 + 5 = 7. Người quen tay nhìn số là gạch bỏ được các cặp 4 và 5, 3 và 6, 2 và 7, 1 và 8 mà không cần cộng.

Áp dụng cho bốn phép tính

Bảng dưới dùng các ví dụ đã kiểm bằng máy. Cột cuối cho thấy hai bên khớp nhau, tức phép tính qua được phép thử.

Phép tínhSố dư 9 của các sốPhép tính trên số dưSố dư 9 của kết quả
4.786 + 3.529 = 8.3157 và 17 + 1 = 88 + 3 + 1 + 5 = 17, rút gọn 8
8.315 − 3.529 = 4.7868 và 18 − 1 = 725, rút gọn 7
347 × 28 = 9.7165 và 15 × 1 = 523, rút gọn 5
1.000 ÷ 7 = 142 dư 6142 có số dư 7; số chia 7; số dư 67 × 7 = 49, rút gọn 4; 4 + 6 = 10, rút gọn 11.000 rút gọn 1

Phép chia được kiểm bằng cách đổi về phép nhân: số bị chia phải bằng thương nhân số chia cộng số dư. Đừng kiểm phép chia bằng cách "chia các số dư cho nhau", vì phép chia không tôn trọng số dư theo cách đơn giản đó.

Khi phép trừ cho số dư âm, cộng thêm 9. Ví dụ số dư của số bị trừ là 2, của số trừ là 6, thì 2 − 6 = −4, cộng 9 được 5, và số dư của hiệu phải là 5.

Những lỗi phép thử bắt được

Sai một chữ số. Nếu bạn ghi 347 × 28 = 9.726 thay vì 9.716, tổng chữ số thành 24, rút gọn 6, không khớp với 5. Mọi lỗi làm thay đổi một chữ số đều bị bắt, trừ khi chữ số đó đổi giữa 0 và 9.

Quên cộng số nhớ. Quên nhớ 1 ở một hàng làm kết quả lệch đi một lũy thừa của 10, tức lệch số dư đi 1. Phép thử phát hiện ngay. Đây là lỗi hay gặp nhất khi tính nhẩm phép cộng nhiều hàng.

Nhân nhầm một bước trong phép nhân nhiều chữ số. Một tích riêng sai thường làm tổng sai theo cách thay đổi số dư, nên phép thử bắt được trong phần lớn trường hợp. Trừ khi lỗi đó tình cờ lệch đúng một bội của 9.

Đặt nhầm một phép tính. Ví dụ cộng nhầm 4.786 với 3.592 thay vì 3.529. Hai số này có cùng số dư 1, nên phép thử không bắt được. Chỗ này dẫn sang phần dưới: phép thử có những điểm mù rất cụ thể.

Những lỗi phép thử bỏ sót

Phép thử bỏ 9 không nhìn thấy thứ tự các chữ số, cũng không nhìn thấy chữ số 0 và chữ số 9. Hệ quả là có ba nhóm lỗi nó bỏ qua hoàn toàn.

  • Đảo vị trí hai chữ số: ghi 9.176 thay vì 9.716 vẫn có tổng 23, rút gọn 5, qua phép thử dù sai.
  • Thừa hoặc thiếu chữ số 0, đặt sai dấu phẩy: 97.160 hay 971,6 đều có cùng tổng chữ số với 9.716.
  • Đổi một chữ số 0 thành 9 hoặc ngược lại: 1.090 và 1.000 cùng rút gọn về 1, phép thử không phân biệt được hai số này.
  • Kết quả lệch đúng một bội của 9, chẳng hạn sai 18, 27, 90 đơn vị.

Vì vậy phép thử nên đi kèm một bước ước lượng độ lớn. Ước lượng 347 × 28 vào khoảng 350 × 30 = 10.500, hơi nhỏ hơn một chút, đủ để loại 97.160 và 971,6. Lỗi đảo chữ số thì cần thêm một phép thử khác, trình bày ở mục sau.

Phép thử 11: bổ sung cho điểm mù đảo chữ số

Phép thử 11 dùng tổng xen kẽ thay vì tổng thường. Đi từ chữ số cuối sang trái, lần lượt cộng, trừ, cộng, trừ; kết quả rút về số dư khi chia cho 11. Với 347: 7 − 4 + 3 = 6. Với 28: 8 − 2 = 6. Tích các số dư là 6 × 6 = 36, chia 11 dư 3. Kết quả đúng 9.716 có tổng xen kẽ 6 − 1 + 7 − 9 = 3, khớp.

Bây giờ thử kết quả bị đảo chữ số 9.176: 6 − 7 + 1 − 9 = −9, cộng 11 được 2, không khớp với 3. Phép thử 11 bắt được lỗi mà phép thử 9 bỏ sót. Lý do là khi đổi chỗ hai chữ số kề nhau, mỗi chữ số đổi dấu trong tổng xen kẽ, nên số dư thay đổi trừ khi hai chữ số bằng nhau.

Dùng cả hai phép thử cùng lúc tương đương với kiểm số dư khi chia cho 99, nên một lỗi chỉ lọt qua khi nó lệch đúng một bội của 99. Với người tính tay thường ngày, chừng đó lưới là quá đủ. Tuy vậy, phép thử 11 nặng đầu hơn phép thử 9, nên nhiều người chỉ dùng nó khi kết quả quan trọng hoặc khi phép thử 9 đã qua mà vẫn thấy ngờ ngợ.

Dùng trong sổ sách tay và các phép cộng dài

Chỗ phép thử bỏ 9 phát huy nhất là các cột số cộng dài, như sổ thu chi của một hộ kinh doanh nhỏ hay bảng kê hàng nhập. Thay vì cộng lại cả cột lần thứ hai, bạn ghi số dư 9 của từng dòng ở lề, cộng các số dư nhỏ đó, rút gọn, rồi so với số dư 9 của tổng đã ghi. Việc cộng các chữ số từ 0 đến 8 nhẹ hơn nhiều so với cộng lại những số sáu, bảy chữ số.

Ví dụ giả định một cột gồm ba dòng 125.400, 87.300 và 46.800, tổng ghi là 259.500. Số dư 9 của ba dòng lần lượt là 1 + 2 + 5 + 4 = 12, rút gọn 3; 8 + 7 + 3 = 18, rút gọn 0; 4 + 6 + 8 = 18, rút gọn 0. Cộng lại được 3. Tổng 259.500 có 2 + 5 + 9 + 5 = 21, rút gọn 3. Khớp, nên tổng qua được phép thử. Nếu người ghi sổ lỡ viết 295.500, phép thử vẫn qua vì chỉ đảo hai chữ số, và đây là lúc bước ước lượng hoặc phép thử 11 cần vào cuộc.

Người ghi sổ lâu năm thường kết hợp phép thử với việc chia cột thành từng cụm năm dòng, kiểm từng cụm. Khi phép thử báo lệch, bạn biết ngay lỗi nằm trong cụm nào thay vì phải dò cả trang. Đây là cách làm việc với con số mà máy tính cầm tay không thay được hoàn toàn, vì lỗi thường nằm ở khâu chép số chứ không ở khâu cộng.

Tập thành phản xạ: quy trình kiểm trong ba mươi giây

Phép thử chỉ có giá trị khi bạn thật sự làm nó, mà người ta thường bỏ qua bước kiểm vì ngại. Một quy trình ngắn, lặp đi lặp lại, giúp nó trở thành thói quen.

  1. Trước khi tính, ước lượng độ lớn của kết quả bằng cách làm tròn các số.
  2. Tính xong, so kết quả với ước lượng. Lệch hàng chục lần là sai vị trí chữ số hoặc dấu phẩy.
  3. Rút gọn từng số về số dư 9, bỏ dần các cụm bằng 9 thay vì cộng hết.
  4. Làm lại phép tính trên các số dư và so với số dư của kết quả.
  5. Nếu kết quả quan trọng, chẳng hạn số tiền trong sổ, làm thêm phép thử 11.
  6. Nếu phép thử báo sai, tính lại từ đầu bằng cách khác thay vì dò lại đúng đường cũ, vì mắt dễ lặp lại đúng chỗ đã sai.

Với học sinh, có thể tự đặt cột mốc theo nấc: nấc đầu kiểm được phép cộng, nấc sau kiểm được phép nhân hai chữ số, nấc nữa tự giải thích được vì sao phép thử bỏ sót lỗi đảo chữ số. Mỗi nấc là một bước hiểu, không phải một con số thành tích để so với bạn.

Câu hỏi thường gặp

Phép thử bỏ 9 qua rồi thì kết quả chắc chắn đúng chưa?

Chưa. Qua phép thử chỉ có nghĩa là kết quả có cùng số dư khi chia cho 9 với kết quả đúng. Lỗi đảo chữ số, thừa thiếu chữ số 0, đặt sai dấu phẩy hoặc lệch đúng bội của 9 đều lọt qua. Kết hợp ước lượng độ lớn để chặn nhóm lỗi vị trí.

Có thể dùng phép thử bỏ 9 cho số thập phân không?

Có, bằng cách tạm bỏ dấu phẩy và xét các chữ số như số nguyên, rồi kiểm riêng vị trí dấu phẩy bằng ước lượng. Phép thử không nhìn thấy dấu phẩy, nên phần đó phải kiểm bằng cách khác.

Vì sao gọi là bỏ 9 mà không phải bỏ 3?

Về nguyên lý, phép thử bằng số dư khi chia cho 3 cũng đúng, vì tổng chữ số cũng cho số dư khi chia cho 3. Nhưng với 3 chỉ có ba số dư khả dĩ, nên một lỗi ngẫu nhiên có khả năng lọt qua cao hơn nhiều so với chín số dư khi dùng 9.

Phép thử bỏ 9 còn được gọi bằng những tên nào?

Có nơi gọi là thử số 9, có nơi gọi là phép thử chín, tiếng Anh gọi là casting out nines. Tên gọi khác nhau tuỳ sách và người dạy, nhưng nguyên lý là một: thay mỗi số bằng tổng chữ số rút gọn rồi so số dư hai bên phép tính.

Trẻ mấy tuổi thì học được phép thử bỏ 9?

Trẻ đã thành thạo cộng trừ có nhớ và bảng nhân, thường từ cuối tiểu học, có thể làm theo được. Hiểu vì sao nó đúng thì cần khái niệm số dư, hợp hơn ở lớp 6. Nên giới thiệu như một công cụ tự kiểm, không biến thành bài tập bắt buộc.

Máy tính đã có sẵn, học phép thử bỏ 9 còn ích gì?

Người dùng máy vẫn bấm nhầm phím, gõ thừa số 0, đọc sai màn hình. Phép thử và ước lượng giúp bạn có cảm giác kết quả nào hợp lý. Ngoài ra, hiểu phép thử là hiểu số dư, cùng ý tưởng với chữ số kiểm tra gắn ở cuối nhiều loại mã số để phát hiện gõ nhầm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138