Trẻ tiểu học có thể bắt đầu những dạng bài cần đọc luật và giữ nhiều bước trong đầu: lưới số bốn ô rồi sáu ô, ô chữ ngắn, đảo chữ, tangram theo hình bóng, bài suy luận "nếu… thì…" có bảng. Mỗi lớp mở ra một nấc mới vì con đọc nhanh hơn, tính nhanh hơn và chịu được thử sai lâu hơn.
Bài này chia theo ba chặng lớp 1–2, lớp 3, lớp 4–5, kèm cách cho con tự chọn độ khó để luyện trí không thành thêm một môn học. Phần luật chi tiết từng dạng có ở các danh mục luyện số, luyện chữ, luyện hình của trang; ở đây chỉ bàn chuyện chọn dạng nào cho tuổi nào và đưa cho con thế nào.
Từ lớp 1 trở đi, đầu óc con thay đổi những gì
Bước vào tiểu học, thay đổi lớn nhất là con đọc được. Đọc được nghĩa là con tự hiểu luật in trên trang, tự làm mà không cần bố mẹ giải thích mỗi lần. Đây cũng là lúc nhiều dạng bài vốn của người lớn — lưới số, ô chữ, tìm từ — bắt đầu vừa với con ở bản rút gọn.
Thay đổi thứ hai là con giữ được nhiều bước hơn trong đầu. Trẻ mầm non làm theo kiểu thử từng mảnh; trẻ tiểu học bắt đầu nghĩ được "nếu ô này là số 2 thì ô kia không thể là 2". Lối nghĩ loại trừ đó chính là cốt lõi của rất nhiều bài luyện trí, và nó lớn dần qua từng năm học.
Thay đổi thứ ba ít được nói tới: con bắt đầu nhạy cảm với chuyện đúng sai và chuyện được nhìn nhận. Ở trường, con có bài kiểm tra và lời nhận xét. Nếu ở nhà bài luyện trí cũng mang dáng dấp ấy, con dễ coi nó là bài tập thêm. Vì vậy, cách đưa bài cho con ở tuổi này quan trọng không kém việc chọn bài.
Cuối cùng, sở thích bắt đầu tách rõ. Có con mê lưới số, có con chỉ thích chữ, có con chỉ chịu ngồi với hình khối. Đó là điều nên tôn trọng. Mở cho con thử nhiều dạng, nhưng để con chọn dạng ở lại lâu.
Dạng bài gợi ý cho từng chặng lớp
Bảng dưới không phải chương trình bắt buộc. Nó gợi ý điểm bắt đầu; con thấy dễ thì tăng, thấy nặng thì lùi, không cần đúng lớp nào làm bài nấy.
| Chặng | Dạng bài con dễ vào | Cách tăng nấc nhẹ nhàng |
|---|---|---|
| Lớp 1–2 | Lưới số bốn ô bằng hình rồi bằng số 1–4; mê cung vừa; tìm từ ba bốn chữ cái trong bảng nhỏ; tangram ghép theo hình có vẽ sẵn vạch chia | Bỏ bớt ô gợi ý; dùng hình bóng không vạch chia; bảng chữ lớn hơn |
| Lớp 3 | Lưới số sáu ô; ô chữ ngắn có tranh gợi ý; đảo chữ từ tên đồ vật trong nhà; que tính đổi chỗ một que | Gợi ý bằng chữ thay tranh; đổi chỗ hai que; mê cung có nhiều nhánh dài |
| Lớp 4–5 | Lưới số chín ô bản dễ; ô chữ hàng dọc; bảng suy luận ba người ba món; tangram hình bóng tự do; tự soạn bài cho người khác giải | Lưới chín ô ít gợi ý hơn; bảng suy luận bốn người; tự đặt luật mới cho một dạng bài quen |
Cột cuối cùng có một ý chung: tăng độ khó bằng cách bớt gợi ý, chứ không phải bằng cách thêm áp lực thời gian. Đồng hồ bấm giờ có chỗ của nó với người lớn luyện thi đấu, nhưng ở tuổi tiểu học thường chỉ làm con vội và sai.
Lưới số nhỏ: bước vào thế giới loại trừ
Lưới số bốn ô là cửa vào tốt nhất cho tư duy loại trừ. Lưới có bốn hàng, bốn cột, chia thành bốn vùng nhỏ hai nhân hai; mỗi hàng, mỗi cột, mỗi vùng phải có đủ các số từ 1 đến 4, không lặp. Với con lớp 1 chưa quen số, có thể thay số bằng bốn con vật hay bốn màu. Luật giữ nguyên, chỉ đổi ký hiệu.
Cách đưa bài đầu tiên: bạn tự vẽ một lưới mà gần đầy, chỉ trống hai ba ô. Con điền vào sẽ thấy ngay vì sao ô đó chỉ có thể là một số. Khi con hiểu, xoá bớt nhiều ô hơn. Tự vẽ có lợi hơn in sẵn ở chỗ bạn điều chỉnh được độ khó ngay trước mặt con.
Lên lớp 3, lưới sáu ô với vùng hai nhân ba là bước tiếp theo tự nhiên. Đến lớp 4–5, nhiều con làm được lưới chín ô ở mức dễ. Không có gì vội vàng ở đây: lưới bốn ô nhiều gợi ý, lưới bốn ô ít gợi ý, rồi mới sang sáu ô. Mỗi nấc nên để con làm thạo vài lần.
Khi con kẹt, thay vì chỉ ô đúng, hãy hỏi "hàng này còn thiếu số nào?" hoặc "số 3 có thể nằm ở đâu trong vùng này?". Những câu hỏi đó trao cho con cách nghĩ, còn chỉ ô đúng chỉ trao một đáp án.
Chữ và hình: ô chữ, đảo chữ, tangram, que tính
Ô chữ có tranh gợi ý. Với lớp 1–2, ô chữ ngắn ba bốn hàng, mỗi hàng là tên một đồ vật có hình vẽ bên cạnh, là cách luyện đánh vần mà con không thấy đang học vần. Tiếng Việt có dấu nên bạn cần quy ước trước: điền chữ kèm dấu hay bỏ dấu.
Đảo chữ từ đồ quen thuộc. Viết các chữ cái của một từ quen như "bàn", "ghế", "quạt" theo thứ tự xáo trộn, mời con xếp lại. Bắt đầu với từ ba bốn chữ cái, không dấu; con lớp 3 trở lên có thể thử từ có dấu và từ hai tiếng.
Tangram theo hình bóng. Bộ tangram bảy mảnh cắt từ bìa cứng là đủ. Lớp 1 ghép theo hình có vẽ sẵn vạch chia từng mảnh; lớp 3 ghép theo hình bóng đặc không vạch; lớp 4–5 thử tự sáng tạo hình rồi đố lại bố mẹ.
Que tính đổi chỗ. Xếp một hình bằng que tính, như ngôi nhà hay con cá, rồi đố con di chuyển đúng một que để con cá quay đầu ngược lại. Loại bài này luyện cách nhìn một hình từ nhiều hướng, và rất hợp với những buổi tối mất điện có đèn pin.
Tìm từ trong bảng chữ. Bảng năm nhân năm chữ cái, giấu bốn năm từ theo hàng ngang và dọc. Con lớp 4–5 có thể tự làm bảng cho em hoặc cho bạn, việc này khó hơn giải và cũng thú vị hơn.
Bảng suy luận cho lớp 4–5: lần đầu làm thế nào
Bảng suy luận là dạng bài cho vài người và vài thứ, kèm mấy câu gợi ý, yêu cầu ghép đúng ai với cái gì. Ví dụ giả định: ba bạn An, Bình, Chi mỗi bạn nuôi một con vật khác nhau là mèo, chó, cá; An không nuôi mèo; người nuôi cá không phải Bình; Chi nuôi chó. Cách dẫn con làm lần đầu:
- Kẻ một bảng: hàng là tên ba bạn, cột là ba con vật. Mỗi ô là một khả năng.
- Đọc từng câu gợi ý, câu nào chắc chắn "có" thì đánh dấu tròn, câu nào chắc chắn "không" thì đánh dấu chéo. Câu "Chi nuôi chó" cho ngay một dấu tròn.
- Chỉ cho con quy tắc vàng: một hàng đã có dấu tròn thì các ô còn lại của hàng đó và của cột đó đều là chéo.
- Đi tiếp từng câu, sau mỗi câu nhìn lại cả bảng xem có ô nào tự lộ ra không.
- Khi bảng kín, đọc lại tất cả câu gợi ý và kiểm từng câu có khớp với kết quả không. Bước kiểm này là thói quen đáng giá nhất của cả bài.
Với ví dụ trên, Chi nuôi chó; An không nuôi mèo nên An nuôi cá; Bình nuôi mèo; và câu "người nuôi cá không phải Bình" cũng khớp. Khi con thạo ba người, nâng lên bốn người, hoặc để con tự đặt một bảng cho bố mẹ giải.
Để con chọn và tự đặt độ khó, đừng giao bài
Sai lầm hay gặp nhất với trẻ tiểu học là in một tập bài rồi giao "mỗi ngày làm hai trang". Chỉ sau vài tuần, tập bài đó mang đúng cảm giác của vở bài tập về nhà, và con bắt đầu né. Luyện trí giữ được sức hút khi con có quyền chọn: hôm nay làm lưới số hay ô chữ, làm bài dễ hay thử bài khó.
Một cách làm đơn giản là có một hộp bài luyện trí trong nhà, chia ba ngăn: dễ, vừa, thử thách. Con tự rút. Khi một bài ở ngăn "thử thách" trở nên dễ, con tự chuyển nó sang ngăn "vừa". Việc tự di chuyển bài giữa các ngăn chính là cách con nhận ra mình đã tiến bộ, mà không cần ai chấm.
Một cách khác là đổi vai: con soạn bài, bố mẹ giải. Con lớp 4–5 soạn một lưới số bốn ô hay một bảng suy luận cho bố mẹ sẽ phải hiểu luật sâu hơn nhiều so với lúc giải. Và khi bố mẹ giải sai, con được làm người giải thích — một vị trí trẻ con rất thích.
Nếu nhà có hai con cách tuổi, mỗi con một ngăn riêng hoặc một hộp riêng. Tuyệt đối không đặt hai con làm cùng một bài rồi xem ai xong trước. Thứ con cần thấy là chính mình hôm nay so với chính mình tuần trước.
Chọn lúc nào trong tuần cho vừa nhịp học ở trường
Trẻ tiểu học đã có một ngày khá dài ở trường, thêm bài về nhà và có khi cả lớp học thêm. Bài luyện trí chen vào sai lúc sẽ thành gánh nặng; đặt đúng lúc lại thành phần thưởng. Vài thời điểm nhiều gia đình thấy hợp:
- Sáng cuối tuần, sau bữa sáng. Đầu óc còn tươi, không có bài vở chờ. Mười lăm hai mươi phút với một lưới số hay một bảng suy luận thường là lúc con tập trung tốt nhất trong tuần.
- Lúc chờ cơm tối. Một bài ngắn năm mười phút, như đảo chữ hay que tính đổi chỗ, lấp khoảng trống mà con hay dùng để xin điện thoại.
- Trên đường đi xa. Một quyển bài nhỏ và cây bút chì trong túi, cho những chuyến xe khách hay những lúc chờ khám bệnh.
- Không nên: ngay sau khi con vừa làm xong bài về nhà và đang mệt, hay dùng làm điều kiện "làm xong mới được đi chơi". Khi bài luyện trí thành cái giá phải trả, nó mất sức hút.
- Không nên: kéo dài tới sát giờ ngủ với những bài cần nghĩ căng. Có con ôm bài khó vào giường rồi trằn trọc vì chưa giải xong.
Mùa thi học kỳ là lúc nên giảm, thậm chí tạm cất hộp bài luyện trí, rồi mang ra lại vào ngày đầu tiên được nghỉ. Con sẽ đón nó như đón một người bạn quay về chứ không phải thêm một việc phải làm.
Câu hỏi thường gặp
Con lớp 1 có làm sudoku được không?
Được, ở bản bốn ô và có nhiều ô gợi ý. Với con chưa quen số, có thể thay các số 1 đến 4 bằng bốn màu hay bốn hình con vật. Bản chín ô quen thuộc của người lớn thường hợp hơn với con lớp 4–5 trở lên, ở mức dễ.
Luyện trí có giúp con học Toán tốt hơn không?
Không nên kỳ vọng như vậy. Luyện lưới số chủ yếu giúp con giỏi lên ở chính dạng bài đó; một số thói quen như kiểm lại từng bước có thể có ích chỗ khác, nhưng mức chuyển sang môn học còn là điều các nghiên cứu tranh luận. Hãy coi đây là một niềm vui riêng.
Con chỉ thích một dạng bài thì có nên ép thử dạng khác không?
Không cần ép. Bạn có thể bày dạng mới bên cạnh dạng con thích để con tình cờ thử, hoặc làm dạng mới trước mặt con và tỏ ra thích thú. Nếu con vẫn không muốn, tôn trọng lựa chọn đó; sở thích của trẻ thay đổi theo mùa.
Có nên cho trẻ tiểu học bấm giờ khi làm bài luyện trí?
Thường không nên. Bấm giờ khiến con vội, dễ sai và dễ gắn bài luyện trí với cảm giác bị kiểm tra. Nếu con tự muốn đo, để con tự đo và tự so với lần trước của chính mình, không so với ai khác.
Mua sách bài luyện trí hay tự làm cho con thì tốt hơn?
Cả hai đều được. Tự vẽ bằng giấy bút có lợi là bạn điều chỉnh độ khó ngay trước mặt con. Sách in sẵn tiện khi bạn bận; nên chọn sách có độ khó tăng dần và không có phần chấm hay xếp loại.
Con hay xem đáp án ở cuối sách thì làm sao?
Cắt hoặc gấp phần đáp án lại, giữ ở chỗ bố mẹ. Thoả thuận rằng con có thể xin xem gợi ý cho một ô, không xem toàn bộ. Nhiều khi con xem đáp án vì bài quá khó; hãy cho con lùi về mức dễ hơn.