ChienTich.comChiến Tích
Tính nhẩm và bàn tính

Dấu hiệu chia hết cho 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 11 và 7: nhận ra trong một cái liếc

Dấu hiệu chia hết cho 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 11 và cách thử chia hết cho 7, kèm lý do, bẫy với số ghép như 24 và cách dùng để rút gọn phân số.

Close view of a vendor hands sorting coins into small even piles on a wooden stall counter at a market in Can Tho, morning light

Một số chia hết cho 2 khi chữ số tận cùng là số chẵn, cho 5 khi tận cùng là 0 hoặc 5, cho 3 hoặc 9 khi tổng các chữ số chia hết cho 3 hoặc 9, cho 4 khi hai chữ số cuối tạo thành số chia hết cho 4, cho 8 khi ba chữ số cuối chia hết cho 8, và cho 11 khi tổng xen kẽ các chữ số chia hết cho 11. Với 6, cần chia hết đồng thời cho 2 và 3. Với 7 không có dấu hiệu gọn, nhưng có một phép thử rút ngắn khá tiện.

Trong sách giáo khoa, các dấu hiệu này thường xuất hiện như một danh sách để học thuộc. Trong tính nhẩm, chúng là công cụ làm việc: rút gọn phân số trong đầu, kiểm xem chia đều một khoản tiền có ra số tròn không, đoán nhanh một phép chia có dư hay không. Mục từ này giải thích vì sao từng dấu hiệu đúng, khi nào ghép được hai dấu hiệu, và chỗ học sinh hay mắc bẫy.

Bảng tra nhanh các dấu hiệu

Bảng dưới gom các dấu hiệu theo kiểu nhìn: nhìn chữ số cuối, nhìn vài chữ số cuối, hoặc nhìn toàn bộ chữ số. Ví dụ trong bảng đều đã kiểm lại bằng phép chia đầy đủ.

Chia hết choNhìn vào đâuĐiều kiệnVí dụ
2Chữ số cuốiLà 0, 2, 4, 6, 83.578 chia 2 được 1.789
5Chữ số cuốiLà 0 hoặc 54.735 chia 5 được 947
4Hai chữ số cuốiSố tạo bởi hai chữ số cuối chia hết cho 41.316: 16 chia hết cho 4, 1.316 chia 4 được 329
8Ba chữ số cuốiSố tạo bởi ba chữ số cuối chia hết cho 87.128: 128 chia 8 được 16, 7.128 chia 8 được 891
3Tổng các chữ sốTổng chia hết cho 34.371: tổng 15, 4.371 chia 3 được 1.457
9Tổng các chữ sốTổng chia hết cho 96.354: tổng 18, 6.354 chia 9 được 706
11Tổng xen kẽCộng trừ xen kẽ từ phải sang ra số chia hết cho 119.218: 8 − 1 + 2 − 9 = 0, chia 11 được 838

Dấu chấm trong các con số ở bảng là dấu ngăn nghìn theo cách viết Việt Nam, không phải dấu thập phân. Khi tính nhẩm, bạn đọc số theo nhóm ba chữ số sẽ thấy ngay đâu là "ba chữ số cuối" cần nhìn cho dấu hiệu chia hết cho 8.

Vì sao chỉ cần nhìn vài chữ số cuối

Mọi số đều có thể tách thành phần "tròn" và phần đuôi. 1.316 = 1.300 + 16. Vì 100 chia hết cho 4, mọi bội của 100 đều chia hết cho 4, nên phần 1.300 không ảnh hưởng gì; chỉ còn phần đuôi 16 quyết định. Đó là lý do dấu hiệu chia hết cho 4 chỉ nhìn hai chữ số cuối.

Với 8 thì 100 chưa đủ, vì 100 chia 8 dư 4. Phải lên tới 1.000 mới chia hết cho 8, nên dấu hiệu chia hết cho 8 nhìn ba chữ số cuối. Cùng cách lập luận cho thấy dấu hiệu chia hết cho 2 và 5 chỉ nhìn một chữ số cuối, vì 10 đã chia hết cho cả 2 lẫn 5. Dấu hiệu chia hết cho 25 nhìn hai chữ số cuối, phải là 00, 25, 50 hoặc 75, vì 100 chia hết cho 25.

Hiểu cơ chế "phần tròn bỏ đi được" giúp bạn tự dựng dấu hiệu mới khi cần, thay vì học thuộc thêm. Muốn biết chia hết cho 16 thì nhìn bốn chữ số cuối, vì 10.000 là số tròn nhỏ nhất chia hết cho 16. Muốn biết chia hết cho 125 thì nhìn ba chữ số cuối, vì 1.000 = 8 × 125.

Vì sao tổng các chữ số lại quyết định chia hết cho 3 và 9

Mỗi lũy thừa của 10 đều bằng một số toàn chữ số 9 cộng thêm 1: 10 = 9 + 1, 100 = 99 + 1, 1.000 = 999 + 1. Vì vậy số 6.354 = 6 × (999 + 1) + 3 × (99 + 1) + 5 × (9 + 1) + 4. Gom các phần nhân với 999, 99, 9 lại thì được một bội của 9; phần còn lại đúng bằng 6 + 3 + 5 + 4, tức tổng các chữ số. Nên 6.354 và tổng chữ số của nó có cùng số dư khi chia cho 9, và cũng cùng số dư khi chia cho 3.

Điều này mạnh hơn một dấu hiệu chia hết: nó cho luôn số dư. 4.371 có tổng chữ số 15, mà 15 chia 9 dư 6, nên 4.371 chia 9 cũng dư 6. Đây chính là nền tảng của phép thử bỏ 9 dùng để kiểm phép tính, một mục từ riêng trên trang.

Với số dài, bạn không cần cộng hết rồi mới chia. Cộng tới đâu thấy đủ 9 thì bỏ đi tới đó. Với 6.354, 6 + 3 = 9 bỏ đi, còn 5 + 4 = 9 bỏ đi, còn 0, nên chia hết cho 9. Thao tác bỏ dần này làm cho việc kiểm số tám, chín chữ số vẫn nhẹ nhàng trong đầu.

Ghép dấu hiệu: đúng với 6, 12, 15, 18 nhưng sai với 24 kiểu nhìn vội

Quy tắc ghép. Một số chia hết cho tích hai số khi nó chia hết cho từng số, với điều kiện hai số đó không có ước chung nào ngoài 1. 6 = 2 × 3, nên chia hết cho 6 khi chia hết cho cả 2 và 3: 7.314 chẵn và có tổng chữ số 15, nên chia hết cho 6, được 1.219.

Các cặp dùng được. 12 = 3 × 4, 15 = 3 × 5, 18 = 2 × 9, 36 = 4 × 9, 45 = 5 × 9, 72 = 8 × 9. Mỗi cặp đều không có ước chung, nên kiểm từng dấu hiệu rồi ghép là đủ.

Cái bẫy với 24. Nhiều học sinh kiểm "chia hết cho 4 và chia hết cho 6 thì chia hết cho 24". Sai, vì 4 và 6 cùng chia hết cho 2. Số 12 chia hết cho cả 4 lẫn 6 nhưng không chia hết cho 24. Cách đúng là 24 = 3 × 8: kiểm dấu hiệu chia hết cho 3 và cho 8.

Câu hỏi tự kiểm. Trước khi ghép hai dấu hiệu, hỏi: hai số này có cùng chia hết cho số nào lớn hơn 1 không? Nếu có, phải đổi cách tách. Câu hỏi ngắn này chặn được phần lớn lỗi ghép sai trong bài tập số học lớp 6.

Chia hết cho 7 và cho 11: hai phép thử rút ngắn

Với 7 không có dấu hiệu nhìn một cái là thấy, nhưng có một phép thử làm số ngắn dần. Với 11 thì dấu hiệu tổng xen kẽ đã có trong bảng; ở đây trình bày từng bước để dùng được với số dài.

  1. Thử chia hết cho 7: bỏ chữ số cuối, lấy phần còn lại trừ đi hai lần chữ số vừa bỏ. Với 2.191: bỏ 1, còn 219, trừ 2 × 1 = 2, được 217.
  2. Lặp lại cho tới khi số đủ nhỏ để biết ngay: 217 bỏ 7, còn 21, trừ 14, được 7. Vì 7 chia hết cho 7 nên 2.191 chia hết cho 7, được 313.
  3. Phép thử này chỉ cho biết chia hết hay không, không cho số dư. Với 343: 34 − 6 = 28, chia hết cho 7, đúng vì 343 = 7 × 49.
  4. Thử chia hết cho 11: đi từ chữ số cuối sang trái, lần lượt cộng, trừ, cộng, trừ. Với 52.371: 1 − 7 + 3 − 2 + 5 = 0, nên chia hết cho 11, được 4.761.
  5. Nếu tổng xen kẽ ra số âm thì vẫn được, chỉ cần xét nó có chia hết cho 11 hay không. Chẳng hạn ra −11 thì vẫn chia hết.

Một điều thú vị: 1.001 = 7 × 11 × 13. Vì vậy mọi số dạng "abcabc", như 254.254, đều chia hết cho cả 7, 11 và 13, bởi nó bằng 254 × 1.001. Đây là kiểu nhận xét giúp người luyện tính nhẩm nhìn con số như những khối ghép, không phải chuỗi chữ số rời rạc.

Dùng dấu hiệu chia hết khi tính nhẩm thật

Ứng dụng quen thuộc nhất là rút gọn phân số. Với 378/567, cả hai số đều có tổng chữ số bằng 18, nên cùng chia hết cho 9: được 42/63. Hai số này cùng chia hết cho 7: được 6/9, rồi cùng chia cho 3: được 2/3. Không cần tìm ước chung lớn nhất bằng thuật toán, chỉ cần quét các dấu hiệu từ dễ tới khó.

Ứng dụng thứ hai là đoán trước một phép chia có ra số tròn hay không. Ví dụ giả định một nhóm ba người chia đều hoá đơn 1.035.000 đồng: tổng chữ số 1 + 3 + 5 = 9, chia hết cho 3, nên mỗi người trả tròn 345.000 đồng. Nếu nhóm bốn người, hai chữ số cuối của 1.035 là 35, không chia hết cho 4, nên thế nào cũng có phần lẻ dưới một nghìn đồng mỗi người.

Ứng dụng thứ ba là phát hiện lỗi. Nếu một phép nhân có thừa số là 9 mà kết quả không có tổng chữ số chia hết cho 9, kết quả chắc chắn sai. Nếu bạn nhân một số chẵn mà ra kết quả lẻ, cũng sai. Những phép kiểm "chẵn lẻ" và "tổng chữ số" này nhanh tới mức nên trở thành phản xạ trước khi tin vào bất kỳ con số nào mình vừa tính.

Nấc luyện và cách học không thành học thuộc

Dấu hiệu chia hết dễ biến thành bảng học thuộc rồi quên. Thay vào đó, bạn có thể luyện theo nấc, mỗi nấc gắn với một câu "vì sao".

  • Nấc một: 2, 5, 10 và giải thích được vì sao chỉ nhìn chữ số cuối.
  • Nấc hai: 3 và 9, bỏ dần từng cụm 9 khi cộng chữ số thay vì cộng hết.
  • Nấc ba: 4, 8, 25 và tự dựng dấu hiệu cho 16 hoặc 125 bằng lập luận phần tròn.
  • Nấc bốn: ghép dấu hiệu cho 6, 12, 15, 18, 36, 72 và giải thích được vì sao 4 với 6 không ghép cho 24.
  • Nấc năm: phép thử cho 7 và tổng xen kẽ cho 11 với số năm, sáu chữ số.
  • Cột mốc dùng được: rút gọn một phân số ba chữ số trên tử và mẫu hoàn toàn trong đầu.

Với trẻ đang học lớp 6, cột mốc nên là con giải thích được cho người khác nghe một dấu hiệu, chẳng hạn vì sao tổng chữ số quyết định chia hết cho 9. Không cần thi đua, không cần chấm điểm. Một đứa trẻ hiểu lý do sẽ tự nhớ lâu hơn nhiều so với đứa thuộc lòng bảng.

Câu hỏi thường gặp

Có dấu hiệu chia hết cho 7 nào dễ như cho 3 không?

Không có dấu hiệu gọn như vậy, vì 10 chia 7 dư 3 nên các lũy thừa của 10 cho số dư thay đổi theo chu kỳ sáu bước. Phép thử bỏ chữ số cuối và trừ hai lần nó là cách rút ngắn tiện nhất khi nhẩm, nhưng với số ngắn thì chia thẳng thường nhanh hơn.

Số chia hết cho 9 thì có chắc chia hết cho 3 không?

Có, vì 9 = 3 × 3, nên mọi bội của 9 đều là bội của 3. Chiều ngược lại thì không đúng: 12 chia hết cho 3 nhưng không chia hết cho 9. Khi kiểm tổng chữ số, nếu tổng chia hết cho 9 thì bạn được cả hai kết luận một lúc.

Dấu hiệu chia hết có dùng được với số thập phân không?

Khái niệm chia hết chỉ đặt ra cho số nguyên. Với số thập phân, bạn có thể nhân lên thành số nguyên trước rồi mới xét. Ví dụ muốn biết 13,5 chia 3 có ra số đẹp không, xét 135 có tổng chữ số 9, chia hết cho 3, nên 13,5 chia 3 được 4,5.

Vì sao tổng xen kẽ lại kiểm được chia hết cho 11?

Vì 10 chia 11 dư 10, tức bằng −1 nếu xét theo số dư. Do đó 100 tương ứng với +1, 1.000 với −1, cứ thế xen kẽ. Cộng các chữ số với dấu xen kẽ là đang tính số dư của cả số khi chia cho 11.

Học sinh tiểu học có cần biết dấu hiệu chia hết cho 11, cho 7 không?

Tuỳ chương trình và bộ sách, các dấu hiệu chia hết cho 2, 3, 5, 9 được dạy ở cuối tiểu học hoặc ở lớp 6; dấu hiệu cho 11 và phép thử cho 7 thường chỉ nằm ở phần mở rộng. Trẻ tò mò thì có thể tìm hiểu thêm như một khám phá, nhưng không nên biến thành bài phải thuộc. Bạn nên kiểm lại với sách con đang học.

Làm sao nhớ dấu hiệu chia hết cho 4 và 8 mà không nhầm số chữ số cần nhìn?

Nhớ theo phần tròn: 4 chia hết 100 nên nhìn hai chữ số, 8 chia hết 1.000 nên nhìn ba chữ số. Số chữ số cần nhìn bằng số chữ số 0 của số tròn nhỏ nhất chia hết cho số đó. Cách nhớ này áp dụng được luôn cho 16, 25, 125.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138