ChienTich.comChiến Tích
Luyện trí cho trẻ

Cha mẹ cùng con luyện trí: thang gợi ý năm nấc và những lúc nên im lặng

Ngồi cùng con giải câu đố mà không làm thay: thang gợi ý từ câu hỏi mở đến làm mẫu, lúc nào nên im lặng, câu nên nói và cách giữ bình tĩnh khi sốt ruột.

Mother and son seen from behind sitting side by side on a low sofa in a Hà Nội apartment, both bent over the same pencil maze on a clipboard, evening lamp

Khi ngồi cùng con giải câu đố, việc của cha mẹ là đưa ra gợi ý nhỏ nhất đủ để con đi tiếp, rồi lùi lại. Có thể hình dung một cái thang năm nấc: im lặng chờ, hỏi một câu mở, thu hẹp chỗ cần nhìn, chỉ ra một manh mối, và cuối cùng mới làm mẫu một bước. Hầu hết những lần con kẹt chỉ cần hai nấc đầu.

Bài này dành cho những ông bố bà mẹ thấy tay mình cứ muốn cầm bút điền hộ, thấy con nghĩ chậm mà ruột nóng lên. Bạn sẽ có thang gợi ý cụ thể cho mấy dạng bài quen thuộc, những lúc im lặng là cách giúp tốt nhất, những câu nên nói và nên tránh, và vài cách giữ bình tĩnh khi chính mình bắt đầu sốt ruột.

Vai của cha mẹ: người ngồi cạnh, không phải người chấm

Trong tâm lý học giáo dục có một ý quen thuộc gọi là "giàn giáo": người lớn dựng tạm một chỗ đỡ để trẻ làm được việc hơi vượt sức mình, rồi tháo dần chỗ đỡ khi trẻ vững hơn. Ý này thường được nhắc gắn với nghiên cứu về dạy kèm giải bài của Wood, Bruner và Ross vào giữa những năm 1970. Điều cốt lõi không nằm ở tên gọi mà ở chữ "tạm": chỗ đỡ chỉ có giá trị khi nó được tháo ra.

Ngồi cùng con luyện trí theo tinh thần ấy nghĩa là bạn không phải người biết đáp án đứng chờ con nói đúng, cũng không phải người chấm xem con nhanh hay chậm. Bạn là người ngồi cạnh, sẵn sàng đỡ khi cần và vui khi con không cần đỡ nữa.

Vị trí ngồi cũng nói lên vai. Ngồi đối diện bên kia bàn dễ tạo cảm giác người hỏi và người bị hỏi. Ngồi cạnh, cùng nhìn về một tờ giấy, giống hai người cùng giải một bài. Một chi tiết nhỏ khác: để điện thoại của bạn ở phòng khác. Con nhận ra ngay khi bố mẹ ngồi đó mà đầu óc ở chỗ khác.

Cuối cùng, nhớ rằng bài luyện trí là của con. Con đang đi trên một con đường; bạn có thể đi cạnh, chỉ đường khi con lạc, nhưng không cõng con về đích.

Thang gợi ý năm nấc, đi từ nhẹ đến mạnh

Mỗi lần con kẹt, bắt đầu ở nấc thấp nhất và chỉ lên nấc tiếp khi nấc dưới không đủ. Cột cuối lấy ví dụ một lưới số bốn ô để dễ hình dung.

NấcBạn làm gìVí dụ với lưới số bốn ô
1. ChờIm lặng thêm một lúc, nét mặt thoải máiĐếm thầm chậm tới mười trước khi nói gì
2. Hỏi mởMột câu hỏi khiến con tự nhìn lại"Con đang nghĩ tới ô nào?"
3. Thu hẹpChỉ chỗ đáng nhìn, không nói đáp án"Hàng thứ hai còn thiếu những số nào?"
4. Manh mốiNêu một sự thật con chưa để ý"Cột này đã có số 3 rồi đấy"
5. Làm mẫuLàm một bước, nói to cách nghĩ, rồi trả bút"Bố thấy ô này chỉ có thể là 2, vì… Giờ con thử ô bên cạnh nhé"

Điều quan trọng ở nấc năm là nói to cách nghĩ chứ không chỉ điền số. Con cần thấy lý do, vì lý do đó dùng lại được ở ô khác. Và sau nấc năm, lập tức trao bút lại cho con: một bước làm mẫu, không phải ba bước.

Khi con tự đi được vài ô sau gợi ý, lùi hẳn về nấc một. Rất nhiều cha mẹ giữ nguyên nấc cao nhất đã dùng, và vô tình làm luôn phần việc con đã tự làm được.

Những lúc im lặng là cách giúp tốt nhất

Khi con đang nhìn chăm chú. Mắt con dừng lâu ở một chỗ, môi mấp máy, tay gõ gõ lên bàn: con đang nghĩ. Một câu hỏi lúc này, dù tốt bụng, cũng làm đứt mạch. Chờ đến khi con ngẩng lên hoặc quay sang nhìn bạn.

Khi con vừa làm sai và chưa nhận ra. Nói ngay "sai rồi" là cướp mất của con cơ hội tự phát hiện. Rất nhiều bài luyện trí tự lộ ra chỗ sai sau vài bước: hàng có hai số giống nhau, mê cung đi vào ngõ cụt. Để con tự gặp chỗ đó, rồi hỏi "con thấy có gì lạ không?".

Khi con lẩm bẩm một mình. Trẻ hay nói to cách nghĩ của mình, nhất là ở tuổi mẫu giáo và đầu tiểu học. Đó là cách con sắp xếp ý nghĩ, không phải lời mời bạn trả lời.

Khi con vừa làm xong. Trước khi khen hay nhận xét, để con tự ngắm thành quả vài giây. Thường con sẽ tự nói điều con thấy hài lòng nhất, và đó là điều đáng khen đúng nhất.

Khi bạn bắt đầu sốt ruột. Lúc giọng bạn bắt đầu gắt là lúc nên im. Đứng dậy rót cốc nước, quay lại khi đã bình thường. Con cảm nhận sự sốt ruột của bố mẹ nhanh hơn bố mẹ tưởng.

Câu nên nói và câu nên tránh

Một câu nói có thể biến buổi luyện trí thành giờ kiểm tra hoặc giữ nó là khoảng thời gian vui. Vài cặp so sánh thường gặp:

Thay vìThử nói
"Dễ thế mà cũng không làm được à?""Bài này khó đấy, mình xem từ chỗ nào nhé"
"Sai rồi, phải là số 3""Con kiểm lại hàng này xem có gì trùng không"
"Con thông minh quá""Con thử ba cách rồi mới ra, kiên nhẫn ghê"
"Em con làm bài này nhanh hơn""Tuần trước con còn kẹt ở dạng này đấy"
"Để bố làm cho nhanh""Bố làm một ô, con làm ô tiếp nhé"
"Làm nốt đi rồi mới được nghỉ""Mình dừng ở đây, mai làm tiếp được không?"

Cột bên phải có điểm chung: nói về cách làm và về chính con theo thời gian, không nói về trí thông minh bẩm sinh và không so với ai. Phần lời khen nói kỹ hơn ở các bài về dạy con cách học; ở đây chỉ cần nhớ một nguyên tắc: khen điều con làm, đừng xếp con vào hạng nào.

Đừng lo nếu lúc đầu bạn quên và buột miệng câu ở cột trái. Thói quen nói của người lớn hình thành qua nhiều năm, đổi được một hai câu mỗi tuần đã là nhiều. Có cha mẹ dán bảng này ở mặt trong tủ bếp để tự nhắc mình.

Gợi ý khác nhau cho từng dạng bài

Mê cung. Gợi ý tốt nhất là về cách nhìn chứ không phải về đường đi. "Thử đi ngược từ đích về xem" là một câu mở ra cả một chiến lược mới mà con dùng lại được mãi. Nếu con vẫn kẹt, đặt ngón tay ở một ngã ba và hỏi "từ đây có mấy lối?" thay vì chỉ lối đúng.

Tranh ghép. Gợi ý theo màu và hình dạng mảnh: "Mảnh này có một chút màu xanh lá, con xem nó có thể ở gần cái cây không?" Tránh cầm mảnh đặt vào chỗ đúng; nếu cần làm mẫu, đặt mảnh cạnh chỗ đúng rồi để con tự xoay và ấn.

Ô chữ. Với tiếng Việt, cho biết số chữ cái, chữ cái đầu hoặc thanh điệu là ba nấc gợi ý tự nhiên, từ nhẹ đến mạnh. Một gợi ý khác là đưa ra một câu có dùng từ đó nhưng bỏ trống: "Trời mưa thì mình mang…".

Lưới số. Hướng con về hàng, cột hay vùng có nhiều số nhất, vì đó là chỗ dễ loại trừ nhất. Câu "số nào còn thiếu ở đây?" gần như luôn đủ. Khi con đã quen, chỉ cần hỏi "chỗ nào nhiều số nhất?" để con tự tìm nơi bắt đầu.

Xếp hình theo mẫu. Gợi ý con chia mẫu thành từng phần: "Con xếp cái mái trước nhé." Với trẻ nhỏ, cho nhìn lại mẫu thêm vài giây cũng là một nấc gợi ý hợp lý, không phải là "ăn gian".

Khi chính bố mẹ cũng không giải ra

Sẽ có lúc con đưa một bài và bạn cũng chịu. Đây không phải tình huống xấu hổ mà là một cơ hội hiếm. Con được thấy người lớn cũng kẹt, cũng thử sai, cũng phải nghỉ một lúc rồi quay lại. Bài học về sự bền bỉ hiếm khi rõ ràng hơn thế.

Hãy nói to cách bạn nghĩ: "Bố thử bắt đầu từ góc này, không được. Giờ bố thử nhìn hàng có nhiều số nhất." Khi thấy không ổn, nói thật: "Bố cũng chưa ra. Hay mình cất đi, tối nay mỗi người nghĩ thêm, mai mở ra lại." Ngày hôm sau, ai nghĩ ra trước kể cho người kia nghe.

Tránh hai phản xạ hay gặp: giả vờ biết rồi dẫn con đi lung tung, hoặc lén mở đáp án rồi "giải" như thể tự nghĩ ra. Trẻ nhận ra nhanh, và điều con học được là người lớn cũng không trung thực với chuyện mình không biết.

Nếu cuối cùng cả hai phải xem đáp án, cùng xem và cùng tìm hiểu vì sao đáp án đúng. Hiểu được một bài mình không tự giải ra vẫn là một bước tiến.

Có gia đình còn lập một tờ giấy dán trên tủ lạnh ghi những bài cả nhà đang cùng kẹt. Ai nghĩ ra thì gạch đi và kể cho mọi người nghe vào bữa tối. Tờ giấy đó cho con thấy kẹt là trạng thái chung của mọi người giải đố, không phải chuyện riêng của trẻ con, và lời giải đôi khi đến từ người ít ai ngờ nhất trong nhà.

Giữ bình tĩnh khi bạn là người dễ sốt ruột

Không ít cha mẹ thương con mà vẫn nóng ruột khi con nghĩ lâu. Vài cách thực tế, đi theo thứ tự:

  1. Biết trước giới hạn của mình. Nếu bạn biết mình chỉ giữ được kiên nhẫn khoảng mười lăm phút sau một ngày làm việc, đặt buổi luyện trí ngắn hơn thế.
  2. Mang theo một bài của riêng mình. Ngồi cạnh con, bạn cũng giải một lưới số hay một ô chữ. Tay bạn bận thì bớt muốn cầm bút của con.
  3. Đếm thầm tới mười trước mỗi câu gợi ý. Mười giây với người lớn rất dài, nhưng với trẻ đang nghĩ thì vừa đủ.
  4. Nhận ra dấu hiệu trong người: thở nhanh, giọng cao, ngón tay gõ bàn. Khi thấy, đứng dậy làm việc khác vài phút.
  5. Đổi người. Nếu nhà có hai người lớn, người nào đang bình tĩnh hơn thì ngồi cùng con hôm đó.
  6. Kết thúc bằng một câu vui, kể cả khi bài chưa xong, để lần sau con vẫn muốn ngồi cùng bạn.

Nếu bạn lỡ gắt, nói lời xin lỗi ngắn gọn. Con học từ cách bố mẹ sửa sai nhiều không kém việc bố mẹ không bao giờ sai.

Câu hỏi thường gặp

Con cứ hỏi bố mẹ ngay khi gặp ô khó thì làm sao?

Thoả thuận trước một quy tắc nhỏ: con thử ít nhất hai cách rồi mới hỏi. Khi con hỏi, bắt đầu bằng câu hỏi lại như "con đã thử gì rồi?". Dần dần con quen tự nghĩ trước, và chỉ hỏi khi thật sự kẹt.

Bao lâu thì nên đưa gợi ý khi con kẹt?

Không có con số cứng, nhưng nhiều cha mẹ đưa gợi ý quá sớm. Chờ thêm một lúc khi con còn đang nhìn bài. Nếu con bắt đầu bứt rứt, nhìn ra chỗ khác hoặc tỏ vẻ muốn bỏ, đó là lúc đưa gợi ý ở nấc thấp nhất.

Có nên khen con thông minh khi con giải được bài khó?

Nên khen cụ thể cách con làm, như con đã thử nhiều cách, đã kiểm lại hàng, đã không bỏ cuộc. Lời khen về trí thông minh bẩm sinh dễ khiến trẻ ngại bài khó vì sợ mất danh hiệu đó.

Bố và mẹ có cách gợi ý khác nhau thì có sao không?

Không sao, miễn là cả hai cùng tránh làm thay và tránh so sánh. Con được thấy hai cách nghĩ khác nhau lại là điều tốt. Chỉ cần thống nhất vài nguyên tắc chung như không gắt, không điền hộ.

Con không muốn bố mẹ ngồi cạnh khi làm bài thì sao?

Tôn trọng mong muốn đó, nhất là với trẻ lớn. Bạn có thể ở gần, làm việc riêng, và nói rằng con cần thì cứ gọi. Muốn tự làm một mình là một dấu hiệu tốt của sự tự lập.

Ông bà ngồi cùng cháu luyện trí thì nên lưu ý gì?

Ông bà thường kiên nhẫn và có nhiều thời gian, rất hợp để ngồi cùng cháu. Chỉ cần chia sẻ với ông bà vài nguyên tắc nhẹ như để cháu tự làm, không so cháu với anh chị em họ, và chọn bài vừa sức cả hai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138