Trong các thói quen thường được nhắc đến khi bàn về một đầu óc minh mẫn, vận động thể chất là thói quen có nhiều nghiên cứu quan tâm, có lẽ nhiều hơn so với các bài luyện câu đố. Tuy vậy, phần lớn bằng chứng cho thấy mối liên quan chứ chưa phải lời bảo đảm, và tác dụng ở từng người rất khác nhau. Vận động không phải thuốc phòng sa sút trí tuệ, nhưng là việc tốt cho sức khoẻ nói chung mà gần như ai cũng nên làm ở mức phù hợp.
Với người mê luyện trí, câu hỏi thực tế là: nên dành thời gian cho câu đố hay cho đi bộ? Bài này giải thích vì sao không cần chọn một bỏ một, điều nghiên cứu đã khá rõ và còn chưa chắc, cách kết hợp hai việc trong một ngày, và những lưu ý an toàn khi bắt đầu vận động, nhất là với người lớn tuổi.
Điều các nghiên cứu khá thống nhất
Ở người trưởng thành và người cao tuổi, nhiều nghiên cứu quan sát ghi nhận rằng những người vận động đều đặn thường có kết quả tốt hơn ở các bài đo nhận thức so với người ít vận động. Một số thử nghiệm có phân nhóm cũng cho thấy chương trình tập thể lực vài tháng có thể đi kèm cải thiện nhỏ ở một vài khả năng, như chức năng điều hành, tức nhóm khả năng lập kế hoạch, chuyển đổi và kiềm chế phản ứng.
Ngoài ra, có một tác dụng ngắn hạn mà nhiều người tự cảm nhận được: sau một buổi đi bộ nhanh hay đạp xe vừa phải, đầu óc thấy tỉnh táo hơn, tâm trạng nhẹ nhõm hơn. Vận động đều đặn cũng giúp giấc ngủ tốt hơn, kiểm soát huyết áp, đường huyết, những yếu tố có liên quan đến sức khoẻ lâu dài của não.
Vì thế, các khuyến nghị sức khoẻ cộng đồng thường khuyên người lớn vận động đều đặn. Tổ chức Y tế Thế giới, chẳng hạn, khuyến nghị người trưởng thành có khoảng 150 đến 300 phút vận động cường độ vừa phải mỗi tuần, kèm bài tập tăng cơ, và người cao tuổi nên thêm bài tập thăng bằng. Đây là khuyến nghị cho sức khoẻ nói chung, không phải đơn thuốc cho trí nhớ.
Điều còn chưa chắc và hay bị nói quá
Vận động có phòng được sa sút trí tuệ không. Các nghiên cứu quan sát thấy người hay vận động ít gặp hơn, nhưng không loại được khả năng ngược lại: người đang có thay đổi sớm về đầu óc có thể đã giảm vận động từ trước. Các thử nghiệm dài hạn khó làm và cho kết quả chưa thống nhất. Không nên hứa phòng bệnh.
Loại vận động nào tốt nhất cho đầu óc. Có nghiên cứu nhấn mạnh vận động sức bền như đi bộ nhanh, có nghiên cứu nói đến tập tạ, thái cực quyền, khiêu vũ. Chưa có đáp án chắc chắn; loại bạn duy trì được lâu nhất có lẽ là loại phù hợp nhất.
Tập bao nhiêu thì "đủ" cho não. Các con số trong khuyến nghị chung dành cho sức khoẻ toàn thân. Không có ngưỡng nào được chứng minh là "đủ để não khoẻ", nên hãy coi khuyến nghị chung là mốc tham khảo.
Những sản phẩm hứa "vừa tập vừa luyện não thần tốc". Kết hợp vận động với nhiệm vụ trí óc là hướng được nghiên cứu, nhưng các lời quảng cáo hứa tác dụng nhanh và lớn thường vượt xa bằng chứng.
Câu đố và vận động: mỗi bên mang lại gì
Câu đố và vận động không cạnh tranh nhau. Bảng dưới so sánh để bạn thấy hai việc bổ sung cho nhau ra sao.
| Khía cạnh | Luyện câu đố | Vận động thể chất |
|---|---|---|
| Tiến bộ rõ nhất | Trong chính dạng bài đã luyện | Sức bền, sức cơ, thăng bằng, giấc ngủ |
| Liên quan đến đầu óc | Giỏi dạng bài, rèn tập trung; lan rộng thì hạn chế | Mối liên quan với nhiều khả năng nhận thức, mức độ còn bàn |
| Lợi ích sức khoẻ khác | Ít | Nhiều: tim mạch, huyết áp, đường huyết, tâm trạng |
| Làm cùng người khác | Dễ, ngồi một bàn | Dễ, đi bộ nhóm, tập dưỡng sinh |
| Rủi ro cần lưu ý | Ngồi lâu, thức khuya, căng mắt | Chấn thương, té ngã nếu tập quá sức hoặc sai cách |
Nếu thời gian ít ỏi và bạn đang ngồi nhiều, bổ sung vận động có lẽ đem lại nhiều lợi ích sức khoẻ hơn là thêm một giờ câu đố. Nếu bạn đã vận động đều, câu đố là niềm vui đáng giữ.
Kết hợp vận động và luyện trí trong một ngày
Không cần lịch phức tạp. Những gợi ý dưới đây dễ đưa vào nếp sống bình thường, kể cả với người bận rộn hay người lớn tuổi.
- Đi bộ trước, câu đố sau. Mười lăm đến ba mươi phút đi bộ buổi sáng, về nhà uống nước rồi mới ngồi vào bài câu đố. Nhiều người thấy tỉnh táo và dễ tập trung hơn.
- Đứng dậy giữa các bài. Mỗi khi xong một bài câu đố, đứng lên đi lại vài phút, vươn vai. Ngồi liền nhiều giờ không tốt cho lưng, cổ và tuần hoàn.
- Đưa tính nhẩm vào lúc đi bộ. Đếm bước theo nhóm, nhẩm tổng số nhà đã qua, nhớ lại dãy số buổi sáng đã luyện. Chỉ làm ở nơi an toàn, không phải lúc băng qua đường.
- Chọn vận động có yếu tố học. Học một bài dưỡng sinh mới, một điệu khiêu vũ, một bài thái cực quyền đòi nhớ trình tự động tác. Vừa vận động vừa học điều mới.
- Đi bộ cùng bạn luyện. Rủ người cùng làm câu đố đi bộ, vừa đi vừa trò chuyện về bài hôm qua. Gặp gỡ cũng là một phần của đầu óc khoẻ.
Cách kết hợp này không có công thức chuẩn. Hãy thử một vài kiểu, giữ lại kiểu bạn thấy dễ duy trì nhất.
Bắt đầu vận động an toàn, nhất là khi đã lớn tuổi
Người lâu nay ít vận động nên bắt đầu từ mức rất nhẹ và tăng dần qua nhiều tuần. Đi bộ mười phút mỗi ngày trong tuần đầu, rồi thêm vài phút mỗi tuần, an toàn hơn nhiều so với hăng hái đi một tiếng ngay buổi đầu rồi đau nhức cả tuần và bỏ cuộc.
Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp chưa ổn định, đái tháo đường, bệnh khớp, từng bị ngã, hoặc đang dùng nhiều thuốc nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu một chương trình vận động mới. Trong lúc tập, nếu thấy đau ngực, khó thở bất thường, choáng váng, tim đập loạn, hãy dừng lại ngay và đi khám.
Với người cao tuổi, bài tập thăng bằng và tăng sức cơ chân giúp giảm nguy cơ té ngã, mà té ngã là một mối nguy lớn ở tuổi già. Đi bộ ở nơi bằng phẳng, đủ ánh sáng, mang giày vừa chân, có người đi cùng khi mới bắt đầu. Những điều nhỏ này quan trọng không kém số phút vận động.
Ngồi lâu khi luyện trí: cái giá ít ai để ý
Người mê câu đố có thể ngồi liền hai ba tiếng với một bài khó mà không nhận ra. Thói quen ngồi lâu, cộng với ngồi làm việc văn phòng, ngồi xem tivi, ngồi xe, khiến tổng thời gian ngồi trong ngày rất lớn. Nhiều khuyến nghị sức khoẻ hiện nay không chỉ khuyên vận động thêm mà còn khuyên giảm và chia nhỏ thời gian ngồi.
Với người luyện trí, điều này dễ làm: đặt giới hạn một bài hoặc ba mươi phút cho mỗi lần ngồi, rồi đứng dậy đi lại, rót nước, tưới cây. Cái nghỉ ngắn này còn có lợi cho chính bài câu đố, vì khi quay lại, bạn thường nhìn bài với con mắt mới và dễ thấy chỗ mình bỏ sót.
Tư thế cũng quan trọng: ghế có tựa, bàn đủ cao để không phải cúi gập cổ, ánh sáng đủ để không nheo mắt. Với người lớn tuổi, ngồi lâu rồi đứng dậy đột ngột có thể gây choáng; hãy ngồi lại một lúc ở mép ghế trước khi đứng hẳn.
Đặt cột mốc cho cả vận động lẫn luyện trí
Nếu bạn đã quen tự đặt cột mốc cho câu đố, như số bài giải xong, mức khó mới, chuỗi ngày luyện, có thể dùng chính cách đó cho vận động. Một cuốn sổ nhỏ, mỗi trang một tuần, ghi hai cột: hôm nay đi bộ bao lâu, hôm nay giải bài gì. Nhìn lại cuối tháng, bạn thấy được cả hai mặt của một ngày sống năng động.
Cột mốc vận động nên khiêm tốn và gắn với bản thân: lần đầu đi bộ được nửa tiếng không nghỉ, một tuần đủ năm buổi, lần đầu leo cầu thang ba tầng không phải dừng. Không so với người khác, không lấy số bước của người trẻ làm chuẩn cho người lớn tuổi.
Gia đình có thể làm chung một bảng cột mốc, mỗi người tự đặt mục tiêu của mình. Ông bà đi bộ quanh sân, bố mẹ đi bộ sau giờ làm, con cháu đạp xe cuối tuần, buổi tối cả nhà cùng làm một tờ ô chữ. Huy hiệu ở đây ghi nhận nỗ lực của từng người, không phải ai giỏi hơn ai.
Không có "bí quyết" duy nhất cho đầu óc
Đọc nhiều tin tức về sức khoẻ, bạn dễ gặp những tiêu đề kiểu "thói quen số một giúp não trẻ mãi". Thực tế, những gì có lợi cho đầu óc thường là cả một lối sống: vận động đều, ngủ đủ, ăn uống điều độ, kiểm soát các bệnh mạn tính, giữ kết nối với người khác, tiếp tục học điều mới. Không có thói quen nào gánh được tất cả.
Luyện trí nằm trong bức tranh đó như một hoạt động mang lại niềm vui và sự tập trung. Vận động nằm trong đó như một nền tảng cho sức khoẻ toàn thân. Hai việc đứng cạnh nhau, không phải đối thủ. Một ngày có cả buổi đi bộ lẫn bài câu đố, có cả trò chuyện lẫn giấc ngủ tử tế, có lẽ là một ngày tốt cho đầu óc theo cách giản dị nhất.
Và nếu bạn hoặc người thân đang lo lắng về trí nhớ, đừng tìm câu trả lời trong một bài tập hay một bài câu đố. Hãy đi khám, để bác sĩ xem xét toàn diện. Vận động và câu đố có thể tiếp tục song song, theo lời khuyên của người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Đi bộ mỗi ngày có giúp trí nhớ tốt hơn không?
Nhiều nghiên cứu ghi nhận người vận động đều đặn thường có kết quả tốt hơn ở các bài đo nhận thức, và một số thử nghiệm thấy cải thiện nhỏ ở vài khả năng. Đó là mối liên quan đáng khích lệ, nhưng tác dụng ở từng người khác nhau và không phải lời bảo đảm.
Nên dành thời gian cho câu đố hay vận động?
Không cần chọn một bỏ một. Nếu bạn đang ngồi nhiều, ít vận động, thêm vận động có lẽ mang lại nhiều lợi ích sức khoẻ hơn. Nếu đã vận động đều, câu đố là niềm vui và cách rèn tập trung đáng giữ.
Vận động có phòng được sa sút trí tuệ không?
Chưa có cơ sở để hứa điều đó. Vận động được khuyến khích vì tốt cho sức khoẻ toàn thân và có liên quan đến sự minh mẫn, nhưng các nghiên cứu dài hạn chưa cho kết luận chắc chắn về phòng bệnh.
Người cao tuổi nên vận động thế nào cho an toàn?
Bắt đầu nhẹ và tăng dần, chọn nơi bằng phẳng, đủ sáng, mang giày vừa chân, thêm bài tập thăng bằng và sức cơ chân. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, khớp hoặc từng ngã nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu.
Có nên vừa đi bộ vừa luyện tính nhẩm không?
Có thể, nếu ở nơi an toàn như công viên, sân tập, và bài nhẩm nhẹ nhàng. Không nên làm khi băng qua đường hay đi ở nơi đông xe. Mục tiêu là cho vui và tạo thói quen, không phải tối ưu từng phút.