ChienTich.comChiến Tích
Luyện trí và khoa học

Luyện gì giỏi nấy: vì sao giỏi sudoku chưa chắc nhớ việc nhà tốt hơn

Vì sao luyện một dạng bài làm bạn giỏi đúng dạng đó mà ít lan sang việc khác: tính đặc hiệu của luyện tập, ví dụ kỳ thủ cờ, người bán hàng và cách tận dụng.

Street vendor at a morning market in Cần Thơ counting change quickly by hand, small wooden abacus resting on her basket, hands in focus, face turned away

"Luyện gì giỏi nấy" là cách nói gọn của một kết quả khá vững trong tâm lý học: kỹ năng luyện được thường gắn chặt với chính loại việc đã luyện, và chỉ lan ra những việc rất giống nó. Người giải sudoku hằng ngày trở nên tinh mắt với các ô loại trừ trong lưới chín ô, nhưng cái tinh mắt đó không tự động giúp họ nhớ đã tắt bếp hay chưa.

Hiểu điều này không làm luyện trí kém đi, ngược lại giúp bạn luyện khôn hơn. Bài viết giải thích vì sao kỹ năng lại "dính" vào việc cụ thể, những ví dụ quen thuộc ngoài đời cho thấy điều đó, và cách chọn bài luyện khi bạn muốn cải thiện một việc thật trong cuộc sống.

Kỹ năng gắn vào việc cụ thể: cơ chế đơn giản phía sau

Khi bạn lặp lại một dạng bài nhiều lần, thứ được rèn không phải một cơ bắp chung gọi là "trí óc", mà là một bộ cách làm rất cụ thể: nhìn vào đâu trước, nhận ra mẫu nào, bỏ qua thông tin nào. Với sudoku, đó là thói quen quét hàng, cột, vùng để tìm ô chỉ còn một khả năng. Với tính nhẩm, đó là những lối tắt như tách số tròn chục, nhân với số gần một trăm rồi trừ đi.

Những cách làm đó hữu ích vì chúng khớp với cấu trúc của dạng bài. Chuyển sang việc có cấu trúc khác, bộ cách làm ấy không còn chỗ bám. Nhớ xem đã tắt bếp chưa là chuyện chú ý vào hành động đang làm, không phải chuyện loại trừ khả năng trong một lưới số. Vì thế người giỏi sudoku vẫn có thể quên khoá cửa như bất kỳ ai.

Cách hiểu này cũng giải thích vì sao người mới luyện tiến bộ nhanh rồi chậm lại: lúc đầu bạn học được những mẹo lớn của dạng bài, về sau chỉ còn những mẹo nhỏ dần. Tiến bộ vẫn có, nhưng nằm trong lòng dạng bài, không lan ra ngoài nhiều hơn theo thời gian.

Những ví dụ quen thuộc cho thấy kỹ năng rất "chuyên"

Kỳ thủ cờ vua và thế cờ. Các thí nghiệm kinh điển về cờ vua cho thấy kỳ thủ giỏi nhớ lại một thế cờ thật sau vài giây nhìn tốt hơn hẳn người mới chơi. Nhưng khi quân cờ được xếp ngẫu nhiên, không theo lối đánh thật, khoảng cách đó thu hẹp lại rất nhiều. Trí nhớ của kỳ thủ không "to" hơn; họ nhận ra cụm quân quen thuộc nên nhớ theo khối.

Người bán hàng chợ và tiền lẻ. Nhiều người buôn bán lâu năm thối tiền rất nhanh với số tiền quen, dù có thể lúng túng với một bài toán trên giấy có cùng phép tính. Kỹ năng của họ được rèn trong bối cảnh cụ thể: mệnh giá quen, mức giá quen, động tác quen.

Người thi nhớ dãy số. Những người thi trí nhớ nhớ được dãy số rất dài thường kể rằng trí nhớ đời thường của họ cũng bình thường như mọi người. Họ học được một hệ thống mã hoá số thành hình ảnh, và hệ thống đó chỉ phục vụ đúng loại việc họ luyện.

Tài xế quen đường. Người lái xe lâu năm trong một thành phố thuộc từng ngõ tắt, nhưng sang thành phố khác vẫn phải dò đường như người mới. Cái họ giỏi là bản đồ của một nơi, không phải một năng lực định hướng vô hạn.

Luyện dạng bài nào thì giỏi thêm việc gì

Bảng dưới gợi ý mỗi dạng bài phổ biến rèn được gì và có thể lan sang đâu. Cột cuối là việc ngoài đời mà nhiều người kỳ vọng nhưng nên luyện thẳng thay vì chờ lan sang.

Dạng bàiGiỏi lên trực tiếpCó thể lan sang (gần)Đừng chờ nó lan sang
Sudoku, kakuroSuy luận loại trừ trong lưới sốCác biến thể lưới số khácNhớ lịch hẹn, quản lý tiền
Ô chữ, đảo chữVốn từ, nhớ lại từ theo gợi ýĐoán nghĩa từ, chơi chữViết thư công việc mạch lạc
Tangram, xếp hìnhXoay hình trong đầu, ghép mảnhĐọc bản vẽ đơn giản, xếp đồ vào cốp xeTìm đường ở nơi lạ
Tính nhẩmTốc độ với loại phép tính đã luyệnTính tiền, chia phầnHiểu thống kê, đọc báo cáo tài chính
Ghi nhớ dãy sốNhớ dãy số theo hệ thống mã hoáNhớ mã, số tài khoản nếu áp hệ thốngNhớ việc phải làm trong ngày

Bảng mang tính gợi ý theo hiểu biết chung về luyện tập, mức lan rộng thực tế khác nhau ở mỗi người.

Vì sao điều này lại là tin tốt

Nghe "luyện gì giỏi nấy" có vẻ đáng thất vọng, nhưng nhìn từ phía khác thì đây là một lời hứa rất đáng tin: bạn luyện cái gì, bạn sẽ giỏi cái đó. Không cần bí quyết, không cần ứng dụng đặc biệt. Muốn nhớ tên học sinh trong lớp mới, hãy luyện nhớ tên học sinh. Muốn nhẩm nhanh khi đi chợ, hãy nhẩm với giá cả thật trong lúc đi chợ.

Điều đó cũng có nghĩa là bạn có quyền chọn dạng bài vì thích, không phải vì sợ "chọn sai thì não không phát triển". Một người thích ô chữ không thua thiệt gì so với người thích sudoku; mỗi người giỏi lên ở thứ mình chọn, và cả hai đều có được niềm vui và thói quen tập trung.

Cuối cùng, nó giúp bạn bớt cả tin. Khi thấy một chương trình hứa rằng luyện một bộ bài nhỏ mỗi ngày sẽ giúp bạn học giỏi, làm việc giỏi, nhớ mọi thứ, bạn biết đó là lời hứa đi ngược với điều giới nghiên cứu quan sát nhiều nhất. Hoài nghi lúc đó không phải khó tính, mà là đọc đúng bằng chứng.

Cách luyện khi bạn có một mục tiêu thật ngoài đời

Nếu bạn luyện trí không chỉ để vui mà còn muốn giỏi lên ở một việc cụ thể, hãy làm ngược lại thói quen thường gặp: bắt đầu từ việc thật rồi mới chọn bài luyện.

  1. Viết ra một việc cụ thể bạn muốn làm tốt hơn, ví dụ "nhớ tên người mới gặp ở buổi họp phụ huynh" hay "tính nhẩm tổng tiền hàng trong giỏ".
  2. Tách việc đó thành các bước nhỏ: nghe tên, gắn tên với một đặc điểm, nhắc lại tên trong câu chào; hoặc làm tròn giá, cộng dồn, cộng phần lẻ.
  3. Tìm hoặc tự soạn bài luyện giống việc thật nhất có thể: danh sách tên kèm ảnh người không rõ mặt, giỏ hàng giả định với giá cả quen thuộc.
  4. Luyện ngắn, đều, và đưa vào đời thật càng sớm càng tốt: luyện mười phút ở nhà rồi áp dụng ngay ở buổi gặp tiếp theo.
  5. Ghi lại tình huống ngoài đời bạn làm được, không chỉ điểm trong bài luyện. Đó mới là cột mốc đáng đặt.

Cách này nghe kém lãng mạn hơn "rèn não toàn diện", nhưng phù hợp với những gì giới nghiên cứu biết về cách kỹ năng hình thành.

Đa dạng hoá: cách để luyện trí không bị bó hẹp

Nếu kỹ năng gắn vào việc cụ thể, thì cách để luyện trí có ích rộng hơn là luyện nhiều thứ khác nhau theo thời gian. Không phải mỗi ngày nhảy sang một dạng bài, mà là theo mùa: vài tháng với con số, vài tháng với chữ, vài tháng với hình khối, xen kẽ những việc học mới hẳn ngoài câu đố như một nhạc cụ, một ngôn ngữ, một món nghề.

Mỗi lần chuyển sang một thứ mới, bạn trải qua lại giai đoạn lúng túng đầu tiên, khi phải học luật, sai nhiều, chậm. Giai đoạn đó khó chịu nhưng là lúc đầu óc phải làm việc nhiều nhất. Khi một dạng bài đã trở nên quen thuộc đến mức bạn giải trong lúc nghĩ chuyện khác, có lẽ đã đến lúc thêm một dạng mới, hoặc đẩy lên mức khó cao hơn.

Cách này cũng hợp với việc tự đặt cột mốc. Thay vì chỉ có một chuỗi ngày luyện sudoku, bạn có thể có một bộ cột mốc theo từng dạng bài, mỗi dạng một nấc khởi đầu và một vài nấc tiến bộ. Nhìn lại cuối năm, bạn thấy mình đã học được bao nhiêu thứ, không chỉ đã giải bao nhiêu bài.

Bối cảnh luyện cũng được học kèm theo kỹ năng

Một chi tiết ít người để ý: không chỉ dạng bài, mà cả hoàn cảnh luyện cũng dính vào kỹ năng. Người quen giải ô chữ trên giấy với cây bút chì có thể thấy mình chậm hẳn khi giải cùng loại ô chữ trên màn hình nhỏ. Người quen tính nhẩm trong im lặng ở nhà có thể lúng túng khi phải nhẩm giữa tiếng ồn của quầy thu ngân. Kỹ năng không biến mất, nhưng những tín hiệu quen thuộc giúp nó chạy trơn tru đã thay đổi.

Điều này giải thích vì sao học sinh làm bài ở nhà rất tốt mà vào phòng thi lại khựng, hay vì sao người thi giải nhanh luôn tập trong điều kiện gần với lúc thi. Muốn một kỹ năng dùng được ở nhiều nơi, bạn cần luyện nó ở nhiều nơi: giải câu đố lúc ngồi xe buýt, nhẩm tiền khi đứng xếp hàng, thử làm bài với đồng hồ đếm giờ và không đếm giờ.

Đổi hoàn cảnh là một cách mở rộng kỹ năng trong phạm vi hợp lý, khác với hy vọng một dạng bài sẽ lan ra mọi mặt cuộc sống. Nó không đòi hỏi gì đặc biệt, chỉ cần bạn để ý rằng mình đã quen luyện ở một góc bàn, một giờ cố định, rồi thỉnh thoảng phá vỡ thói quen đó một chút.

Đặt cột mốc theo tinh thần luyện gì giỏi nấy

Nếu kỹ năng gắn vào việc cụ thể, cột mốc cũng nên cụ thể. Những cột mốc mơ hồ kiểu "đầu óc nhanh hơn" khó kiểm và dễ gây thất vọng. Một vài kiểu cột mốc rõ ràng bạn có thể tự đặt:

  • Giải được một mức khó mới của dạng bài đang luyện mà không cần xem gợi ý.
  • Giữ được thời gian giải trung bình của tuần này thấp hơn tuần đầu tiên, tính trên nhiều bài chứ không phải một bài may mắn.
  • Giải cùng dạng bài ở một hoàn cảnh khác, như trên giấy thay vì trên máy, hoặc nơi ồn ào hơn, mà vẫn giữ được độ chính xác.
  • Áp được kỹ năng vào một tình huống thật, ví dụ nhẩm xong tổng tiền giỏ hàng trước khi thu ngân đọc số.
  • Dạy lại cho một người khác cách giải một bài ở mức cơ bản, việc buộc bạn nói rõ điều mình vẫn làm theo quán tính.

Mỗi cột mốc là một huy hiệu nhỏ ghi nhận nỗ lực thật, không phải bằng chứng về "trí thông minh". Giữ cách nhìn đó, bạn sẽ luyện lâu hơn và ít nản hơn khi tiến bộ chững lại.

Câu hỏi thường gặp

Luyện gì giỏi nấy có phải là luyện trí vô ích không?

Không. Nó nghĩa là tác dụng chắc chắn nhất của luyện trí nằm ở chính dạng bài bạn luyện. Đó vẫn là tiến bộ thật, đi kèm niềm vui và thói quen tập trung. Chỉ là đừng kỳ vọng nó tự lan sang mọi việc trong cuộc sống.

Muốn nhớ tốt hơn trong công việc thì luyện dạng bài nào?

Hãy luyện thẳng loại thông tin bạn cần nhớ trong công việc, ví dụ tên khách hàng, mã sản phẩm, quy trình. Kết hợp với các cách ghi chú, nhắc việc. Một dạng câu đố chung chung ít khả năng giúp bằng việc luyện đúng thứ bạn cần.

Kỳ thủ cờ vua có trí nhớ tốt hơn người thường không?

Với các thế cờ thật thì có, vì họ nhận ra cụm quân quen và nhớ theo khối. Với thế cờ xếp ngẫu nhiên hay với những thứ ngoài bàn cờ thì lợi thế đó nhỏ đi nhiều. Đây là ví dụ kinh điển cho việc kỹ năng gắn với lĩnh vực đã luyện.

Có nên luyện nhiều dạng bài cùng lúc không?

Không cần nhảy liên tục mỗi ngày. Cách dễ duy trì hơn là giữ một hai dạng bài chính trong vài tháng, khi chúng đã quen thì thêm hoặc đổi sang dạng mới. Như vậy bạn vừa có thời gian tiến bộ sâu, vừa không bị bó hẹp.

Trẻ em có nên luyện thật nhiều một dạng bài để giỏi không?

Với trẻ, mục tiêu nên là niềm vui và sự tò mò hơn là thành thạo một dạng bài. Cho trẻ thử nhiều loại, để trẻ tự chọn thứ thích, không chấm điểm và không so trẻ với bạn bè. Thành thạo đến sau, nếu trẻ thật sự hứng thú.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138