ChienTich.comChiến Tích
Luyện trí và khoa học

Người cao tuổi luyện trí: giữ hứng thú mỗi ngày mà không đặt kỳ vọng phòng bệnh

Luyện trí cho ông bà, cha mẹ lớn tuổi: chọn dạng bài vừa mắt vừa tay, làm cùng người khác, thay đổi theo mùa, và vì sao không nên hứa "phòng lẫn".

Two elderly women at a community house in Thanh Hoá arranging wooden jigsaw pieces on a long table, afternoon light, hands in focus, faces softly blurred

Với người cao tuổi, luyện trí đáng làm vì vui, vì có nhịp sinh hoạt, vì có chuyện để làm cùng người khác, chứ không phải vì một lời hứa phòng bệnh. Đến nay chưa có cơ sở để nói giải câu đố mỗi ngày giúp phòng được sa sút trí tuệ. Nhưng một buổi sáng có câu đố cùng ấm trà, một buổi chiều xếp hình với cháu, một buổi sinh hoạt câu lạc bộ ở nhà văn hoá đều làm cho ngày dài có ý nghĩa hơn.

Bài này viết cho chính người lớn tuổi và cho con cháu muốn đồng hành. Nội dung gồm cách chọn dạng bài hợp mắt, hợp tay, cách giữ hứng thú lâu dài, cách làm cùng người khác, những thứ có nhiều bằng chứng hơn câu đố trong việc chăm lo sức khoẻ, và dấu hiệu cho thấy đã đến lúc gặp bác sĩ.

Vì sao nên nói rõ: luyện trí không phải thuốc phòng lẫn

Nhiều người con tặng cha mẹ sách câu đố kèm câu "làm cái này cho đỡ lẫn". Câu nói xuất phát từ tình thương, nhưng nó có hai mặt trái. Thứ nhất, nó biến một hoạt động vui thành một nghĩa vụ chữa bệnh, khiến người lớn tuổi thấy mình bị theo dõi, giải chậm là lo, bỏ một hôm là áy náy. Thứ hai, nó tạo một niềm tin sai rằng chỉ cần chăm làm câu đố là yên tâm, có thể khiến cả nhà bỏ qua những dấu hiệu cần đi khám.

Các báo cáo tổng hợp lớn về sa sút trí tuệ thường nêu một số yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được, như huyết áp cao, ít vận động, nghe kém không được hỗ trợ, cô lập xã hội, hút thuốc. Những mối liên quan đó đến từ các nghiên cứu quan sát và không phải lời bảo đảm cho từng người. Câu đố có thể là một phần của lối sống năng động, nhưng không có bằng chứng tốt để coi nó là biện pháp phòng bệnh riêng.

Nói rõ điều này không làm câu đố kém giá trị. Ngược lại, khi bỏ gánh nặng "phải làm để khỏi lẫn", người lớn tuổi thường làm câu đố thoải mái hơn, vui hơn, và chính vì vui nên làm được lâu.

Chọn dạng bài hợp mắt, hợp tay, hợp sở thích

Mỗi người có sở thích và điều kiện sức khoẻ khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách chọn dạng bài theo vài tình huống hay gặp ở người lớn tuổi.

Tình huốngDạng bài gợi ýLưu ý
Mắt kém, đọc chữ nhỏ mệtÔ chữ khổ lớn, sudoku 6×6 in to, xếp hình mảnh lớnĐủ ánh sáng, kính phù hợp, bút nét đậm
Tay run, khó cầm mảnh nhỏTính nhẩm, đố chữ nói miệng, ô chữ có người ghi giúpTránh mảnh ghép quá nhỏ gây bực bội
Thích chữ nghĩa, ca daoÔ chữ tiếng Việt, đảo chữ, nối chữ đầu đuôiTự soạn ô chữ về chuyện làng, chuyện nhà
Từng làm kế toán, buôn bánSudoku, kakuro, tính nhẩm theo giá chợLên mức khó dần theo ý thích
Thích làm tay, làm vườnTangram gỗ, xếp hình khối, gấp giấy theo hìnhLàm ở bàn rộng, ngồi ghế có tựa
Ít đi lại, hay ở nhà một mìnhBất kỳ dạng nào có thể làm cùng người khác qua điện thoại hoặc khi con cháu vềƯu tiên phần gặp gỡ hơn phần câu đố

Không có dạng bài nào "tốt nhất cho người già". Dạng bài tốt nhất là dạng người đó thích và làm được mà không thấy mình kém đi.

Giữ hứng thú lâu dài: những điều nhỏ nhưng quan trọng

Bắt đầu dễ hơn mức nghĩ. Lần đầu làm sudoku ở tuổi bảy mươi mà gặp bài khó sẽ dễ bỏ ngay. Bắt đầu ở mức rất dễ, để cảm giác "mình làm được" đến trước, rồi mới tăng dần.

Gắn với nếp sinh hoạt sẵn có. Câu đố sau bữa sáng, sau giờ nghe đài, trước giờ ngủ trưa. Gắn vào nếp có sẵn dễ hơn tạo một giờ riêng.

Đổi dạng bài khi thấy chán. Chán là tín hiệu tự nhiên rằng dạng bài đã quá quen. Đổi sang chữ, hình, hoặc học một việc mới hẳn như một làn điệu dân ca, một món đan móc.

Tự đặt cột mốc nhỏ, không so với ai. Ví dụ giải xong một quyển ô chữ, làm được tangram hình con thuyền, nhẩm đúng tiền chợ cả tuần. Cột mốc là để mừng, không phải để chấm.

Không tự đo sức khoẻ bằng câu đố. Hôm nay giải chậm hơn hôm qua là chuyện thường. Đừng biến câu đố thành bài kiểm tra trí nhớ hằng ngày, vì nó sẽ thành nguồn lo thay vì niềm vui.

Làm cùng người khác: phần quý nhất của luyện trí tuổi già

Nếu phải chọn giữa một người ngồi một mình giải câu đố và hai người cùng nhau giải một câu đố, phần lớn chuyên gia chăm sóc người cao tuổi có lẽ sẽ nghiêng về lựa chọn thứ hai. Gặp gỡ, trò chuyện, cùng cười khi nghĩ sai một ô, là những hoạt động huy động nhiều thứ cùng lúc: ngôn ngữ, cảm xúc, chú ý, trí nhớ về nhau.

Ở nhiều phường, xã, câu lạc bộ người cao tuổi có sinh hoạt định kỳ ở nhà văn hoá. Một góc câu đố trong buổi sinh hoạt, như ô chữ chủ đề quê hương, bộ xếp hình chuyền tay, bài tính nhẩm theo giá chợ ngày xưa và nay, có thể trở thành phần mọi người chờ đợi. Người tổ chức nên chọn bài vừa sức, chia nhóm để không ai bị lộ là chậm, và không công bố ai nhanh nhất.

Trong gia đình, cháu nhỏ là bạn luyện tuyệt vời. Ông bà dạy cháu tính nhẩm theo cách xưa, cháu chỉ ông bà một dạng câu đố mới. Hai thế hệ cùng ngồi một bàn, không ai là người chấm điểm ai. Với nhiều người lớn tuổi, đó mới là phần họ nhớ lâu nhất trong ngày.

Học một điều mới hẳn: dạng luyện trí ít được nghĩ tới

Khi nói luyện trí cho người cao tuổi, người ta hay nghĩ ngay đến sách câu đố. Nhưng học một việc hoàn toàn mới cũng là một dạng luyện trí, có khi còn phong phú hơn: học đàn bầu hay đàn nguyệt ở câu lạc bộ, học vẽ tranh màu nước, học đan một kiểu mũi mới, học dùng điện thoại để gọi video cho cháu ở xa, học vài câu tiếng Anh để nói chuyện với con dâu người nước ngoài.

Một việc mới hẳn đòi hỏi cùng lúc nhiều thứ: nhớ thao tác, hiểu luật, phối hợp tay mắt, chịu đựng giai đoạn vụng về đầu tiên. Nó cũng thường đi kèm thầy dạy, bạn học, một nơi để đến mỗi tuần, tức là kèm theo nhịp sinh hoạt và gặp gỡ. Một số nghiên cứu nhỏ ở người cao tuổi gợi ý rằng học kỹ năng phức tạp mới có thể có lợi ích nhất định cho một vài khả năng nhận thức, nhưng bằng chứng còn hạn chế, nên đừng biến nó thành lời hứa.

Điều chắc chắn hơn là niềm vui khi làm được một việc mình từng nghĩ là "già rồi học sao nổi". Cột mốc ở đây rất cụ thể: đánh trọn một bài dân ca, tự gọi được cuộc gọi video đầu tiên, hoàn thành chiếc khăn len tặng cháu. Con cháu có thể giúp bằng cách tìm lớp phù hợp, đưa đón, và quan trọng nhất là kiên nhẫn khi ông bà hỏi lại lần thứ ba.

Những thứ có nhiều bằng chứng hơn câu đố

Nếu bạn là con cháu và thật sự muốn góp phần cho sức khoẻ lâu dài của cha mẹ, câu đố nên đứng chung với những việc dưới đây, không thay thế chúng. Mỗi việc nên được bàn với bác sĩ theo tình trạng của từng người.

  • Khám sức khoẻ định kỳ, kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu theo hướng dẫn của bác sĩ.
  • Kiểm tra thính lực và thị lực; dùng máy trợ thính, kính phù hợp nếu cần. Nghe kém, nhìn kém làm người lớn tuổi ngại giao tiếp.
  • Vận động đều đặn ở mức an toàn: đi bộ, tập dưỡng sinh, làm vườn nhẹ, theo khuyến cáo của bác sĩ.
  • Giữ các mối quan hệ: gặp bạn bè, tham gia sinh hoạt cộng đồng, trò chuyện với con cháu.
  • Ngủ đủ và đúng giờ; hỏi bác sĩ nếu mất ngủ kéo dài hoặc ngáy to kèm ngừng thở.
  • Rà soát thuốc đang dùng với bác sĩ, vì một số thuốc có thể làm người lớn tuổi lơ mơ, chậm chạp.

Không dùng thuốc bổ não hay sản phẩm hứa "tăng trí nhớ" khi chưa hỏi bác sĩ. Những lời quảng cáo kiểu này thường nhắm vào nỗi lo của người cao tuổi và con cháu.

Khi nào nên đưa người thân đi khám

Quên tên một người lâu không gặp, thỉnh thoảng để nhầm chìa khoá, cần lâu hơn mới nhớ ra một từ là những thay đổi khá thường gặp khi lớn tuổi. Những thay đổi đáng hỏi bác sĩ là khi trí nhớ và suy nghĩ bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt: hỏi lại một câu nhiều lần trong ngày, quên chuyện vừa xảy ra, lạc ở nơi quen, lúng túng với việc quen tay như nấu cơm, trả tiền, dùng điện thoại, thay đổi tính tình, nghi ngờ người khác vô cớ.

Nếu thay đổi xảy ra đột ngột trong vài giờ hay vài ngày, kèm lú lẫn, nói khó, méo miệng, yếu tay chân, sốt, hãy đưa người thân đến cơ sở y tế ngay. Đó có thể là tình huống cấp cứu, không phải chuyện tuổi tác.

Với thay đổi diễn ra từ từ, nên đặt lịch khám ở chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa. Mang theo danh sách thuốc đang dùng và ghi lại vài ví dụ cụ thể về những lần quên, kèm thời điểm bắt đầu. Có những nguyên nhân gây giảm trí nhớ điều trị được, như một số rối loạn nội tiết, thiếu vi chất, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc, và chỉ bác sĩ mới xác định được. Trong lúc đó, câu đố vẫn có thể là một niềm vui, miễn là không ai biến nó thành bài kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp

Người cao tuổi giải câu đố mỗi ngày có phòng được lẫn không?

Chưa có cơ sở để khẳng định điều đó. Câu đố là hoạt động tốt để giữ hứng thú và nhịp sinh hoạt, nhưng không phải biện pháp phòng bệnh. Chăm lo huyết áp, vận động, giấc ngủ, thính lực và các mối quan hệ cũng như đi khám khi có dấu hiệu bất thường quan trọng hơn.

Dạng bài nào hợp với người lớn tuổi mắt kém?

Nên chọn ô chữ, sudoku cỡ nhỏ in khổ lớn, xếp hình mảnh to, hoặc các bài nói miệng như tính nhẩm, đố chữ. Đủ ánh sáng, kính đúng độ và bút nét đậm giúp đỡ mỏi mắt và đỡ nản.

Cha mẹ giải câu đố chậm hơn trước có đáng lo không?

Một buổi giải chậm hơn thường không có ý nghĩa gì, vì tốc độ thay đổi theo giấc ngủ, tâm trạng và độ khó từng bài. Điều đáng để ý là những thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày. Nếu thấy dấu hiệu như vậy, hãy đưa cha mẹ đi khám.

Có nên mua thuốc bổ não cho ông bà kèm với luyện trí không?

Không nên tự mua khi chưa hỏi bác sĩ. Nhiều sản phẩm quảng cáo tăng trí nhớ không có bằng chứng rõ ràng và có thể tương tác với thuốc ông bà đang dùng. Hãy mang câu hỏi này đến buổi khám định kỳ.

Làm sao để ông bà không thấy bị kiểm tra khi làm câu đố?

Đừng gắn câu đố với chuyện "đỡ lẫn", đừng ghi giờ hay so sánh. Làm cùng ông bà, để ông bà chọn dạng bài, mừng những cột mốc nhỏ và chấp nhận có hôm không muốn làm. Khi là niềm vui, câu đố sẽ tự giữ chỗ trong ngày.

Câu lạc bộ người cao tuổi nên tổ chức luyện trí thế nào?

Chọn bài vừa sức, chia nhóm nhỏ để mọi người cùng làm, đổi dạng bài qua các buổi, gắn với chủ đề quen thuộc như quê hương, nghề cũ. Không công bố ai nhanh nhất hay ai sai nhiều; điều quý nhất là mọi người gặp nhau và trò chuyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138