Mê thành tích khi luyện trí là lúc bạn luyện chủ yếu để gom huy hiệu, giữ chuỗi, leo bảng, và việc đó bắt đầu lấn vào giấc ngủ, công việc, thời gian với người thân. Đây là cách nói đời thường, không phải một chẩn đoán. Nhưng những cơ chế khiến người ta cày quá mức thì có thật, đã được mô tả trong tâm lý học hành vi và được thiết kế có chủ đích vào nhiều sản phẩm số.
Bài này giải thích ba cơ chế hay gặp nhất, đưa bảng phân biệt lành mạnh với đáng lo, cách tự thiết kế cơ chế huy hiệu ít gây cuốn, các bước gỡ khi thấy mình đang cày, lưu ý với thanh thiếu niên và lúc nào nên tìm người hỗ trợ.
Ba cơ chế khiến người ta cày quá mức
Cơ chế thứ nhất là phần thưởng thất thường. Từ các thí nghiệm của B. F. Skinner giữa thế kỷ 20, người ta biết rằng hành vi được thưởng theo lịch không đoán trước thường bền và khó dừng hơn hành vi được thưởng đều đặn. Huy hiệu ẩn rơi ra ngẫu nhiên, rương quà mở ra không biết có gì, thưởng thêm bất chợt khi đăng nhập đều mang hình dạng này.
Cơ chế thứ hai là hiệu ứng gần đích. Các nhà nghiên cứu từ lâu đã quan sát rằng người ta thường tăng tốc khi thấy mình gần một mục tiêu; một nghiên cứu được nhắc nhiều về thẻ tích điểm ở quán cà phê cho thấy khách mua dày hơn khi thẻ gần đầy. Thanh tiến độ hiện "còn 2 bài nữa" đặt bạn đúng vào chỗ khó dừng nhất, và ngay khi đầy, một thanh mới lại hiện ra. Vòng lặp này không có điểm kết thúc tự nhiên, nên điểm dừng phải do bạn đặt.
Có thể kể thêm một hiện tượng nhỏ mà nhiều người tự nhận ra ở mình: bộ sưu tập còn trống ô. Khi một bảng huy hiệu hiện hai mươi ô và mười tám ô đã sáng, hai ô còn tối trở nên rất khó làm ngơ, kể cả khi điều kiện của chúng chẳng liên quan gì tới điều bạn muốn học.
Cơ chế thứ ba là so sánh xã hội. Bảng xếp hạng, bạn bè hiện thứ hạng, thông báo "có người vừa vượt bạn" kích một nhu cầu so sánh rất tự nhiên ở con người. Với một số người, đó là động lực; với người khác, đó là cái vòng không có điểm dừng, vì luôn có người ở trên.
Lành mạnh hay đáng lo: bảng tự soi
Ranh giới không nằm ở số giờ mà ở việc luyện ảnh hưởng thế nào đến phần còn lại của đời sống và cảm xúc. Bảng dưới để tự soi, không phải công cụ chẩn đoán.
| Khía cạnh | Lành mạnh | Đáng lo |
|---|---|---|
| Lý do mở bài luyện | Muốn thử, thấy vui, muốn học kỹ thuật | Sợ mất chuỗi, sắp đầy thanh, sợ tụt hạng |
| Khi không luyện được | Hơi tiếc, rồi thôi | Bồn chồn, khó chịu, nghĩ mãi về nó |
| Giấc ngủ | Không bị ảnh hưởng | Thức khuya để kịp mốc, mở ra ngay khi thức dậy |
| Công việc, học hành | Luyện trong giờ nghỉ | Luyện lấn sang giờ làm, giờ học |
| Người thân | Có khi luyện cùng nhau | Người thân phàn nàn, bạn giấu thời gian luyện |
| Cảm xúc sau buổi | Thư giãn hoặc hài lòng | Trống rỗng, muốn làm tiếp để lấp |
Bảng không có cột số giờ là có chủ ý. Hai tiếng mỗi tối với một người về hưu thích ô chữ có thể hoàn toàn lành mạnh; ba mươi phút lấn vào giờ ngủ của một học sinh thì đáng chú ý hơn. Điều quyết định là cái giá phải trả.
Hầu hết người luyện trí nằm ở cột trái phần lớn thời gian, thỉnh thoảng trượt sang cột phải một hai ô, ví dụ thức khuya một tối vì sắp xong một bài khó. Đáng chú ý là khi nhiều ô cột phải xuất hiện cùng lúc và kéo dài nhiều tuần.
Khi huy hiệu thành thước đo giá trị bản thân
Có một kiểu mê thành tích ít liên quan tới cơ chế của ứng dụng mà liên quan tới cách người ta nhìn mình. Với một số người, huy hiệu không chỉ ghi lại việc đã làm mà dần trở thành bằng chứng rằng mình có giá trị, có năng lực, không thua ai. Khi đó mỗi lần không đạt mốc không còn là một buổi luyện chưa tốt, mà là một lời phán về con người mình.
Dấu hiệu dễ nhận ra là cảm xúc lệch so với sự việc: buồn bực cả buổi tối vì một bài sudoku không ra, tránh hẳn dạng bài mình làm chưa giỏi, hay chỉ kể với người khác những thành tích đẹp. Những người có xu hướng cầu toàn thường dễ rơi vào vòng này hơn, và luyện trí, vốn có đáp án đúng sai rõ ràng, lại là mảnh đất thuận lợi cho nó.
Cách gỡ không nằm ở bộ huy hiệu mà ở chỗ tách việc luyện khỏi lời phán về bản thân. Thêm cột mốc ghi nhận việc thử dạng bài mình còn kém, việc để bài dở dang mà không bực, việc kể với ai đó về một lần bí. Nếu cảm giác giá trị bản thân bị chi phối bởi thành tích ở mọi mặt đời sống chứ không riêng câu đố, nói chuyện với chuyên gia tâm lý là một bước đáng cân nhắc.
Thiết kế cơ chế huy hiệu ít gây cuốn
Không có huy hiệu ẩn, không phần thưởng ngẫu nhiên. Mọi cột mốc ghi rõ điều kiện từ đầu. Bạn biết chính xác mình cần làm gì, không có cảm giác "biết đâu lần này lại có".
Không giới hạn thời gian. Bỏ những cột mốc kiểu "đạt trong 24 giờ", "chỉ trong tuần này". Hạn chót ngắn tạo áp lực vội, đúng thứ cơ chế cuốn người dựa vào.
Có trần. Mỗi loại cột mốc có một tầng cuối. Khi đạt, không có tầng mới tự mọc ra; bạn tự quyết định có thêm hay không trong buổi xem lại theo mùa.
Không bảng xếp hạng. Bộ huy hiệu chỉ so bạn với bạn của trước đây. Nếu muốn có người đồng hành, chia sẻ điều đã học được thay vì con số.
Có ngày nghỉ được tính. Luật nghỉ viết sẵn trong hệ thống, như đã bàn ở bài về chuỗi ngày, để nghỉ không bị coi là thất bại.
Các bước gỡ khi thấy mình đang cày
Không cần bỏ luyện trí, chỉ cần tháo bớt những móc câu. Gợi ý theo thứ tự từ nhẹ đến mạnh:
- Tắt thông báo về chuỗi ngày, huy hiệu, bảng xếp hạng trong ứng dụng. Bước này đơn giản mà hiệu quả với nhiều người.
- Đặt khung giờ luyện cố định, ví dụ hai mươi phút sau bữa tối, và không luyện ngoài khung đó trong hai tuần.
- Chuyển một phần việc luyện sang giấy: sách câu đố, lưới tự kẻ. Giấy không có thanh tiến độ, không có thông báo.
- Viết lại bộ huy hiệu: bỏ cột mốc số lượng và thời gian, giữ cột mốc kỹ thuật và nỗ lực, thêm trần cho mỗi loại.
- Thử một tuần không đếm gì cả, ghi lại cảm giác cuối tuần. Nhiều người ngạc nhiên vì thấy nhẹ nhõm.
- Nếu vẫn khó dừng, cân nhắc nghỉ hẳn dạng bài đó một thời gian và chuyển sang dạng bài khác ít gắn với điện thoại.
Nếu đã thử các bước này mà thời gian luyện vẫn lấn vào giấc ngủ, công việc, quan hệ, hoặc bạn thấy mình dùng việc luyện để né những cảm xúc khó chịu khác, đó là lúc nên nói chuyện với người thân tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.
Thanh thiếu niên: cơ chế giống, sức chống đỡ khác
Thanh thiếu niên dùng cùng những ứng dụng với người lớn nhưng thường nhạy hơn với so sánh xã hội và phần thưởng tức thì; đây là nhận định khá phổ biến trong tâm lý học phát triển, dù mức độ khác nhau rất nhiều giữa các em. Một bảng xếp hạng trong lớp, một chuỗi ngày bạn bè cùng theo dõi có thể tạo áp lực lớn hơn người lớn tưởng.
Cha mẹ không cần cấm, vì cấm thường đẩy việc dùng vào chỗ khuất. Cách hiệu quả hơn là trò chuyện về chính các cơ chế: cùng con nhìn vào một ứng dụng và chỉ ra đâu là thanh tiến độ, đâu là phần thưởng ngẫu nhiên, đâu là thông báo kéo về. Khi hiểu được cách mình bị kéo, nhiều em tự đặt giới hạn tốt hơn mọi luật người lớn áp xuống.
Ở nhà, nguyên tắc không so sánh vẫn giữ nguyên: không hỏi "con đứng thứ mấy", không khen khi con leo hạng. Hỏi con thấy dạng bài nào hay, mẹo nào mới học được. Nếu con có dấu hiệu bỏ ngủ, bỏ ăn, cáu bẳn rõ khi bị ngắt, kéo dài nhiều tuần, nên trao đổi với giáo viên và chuyên gia tâm lý học đường.
Lúc nào nên tìm người hỗ trợ
Luyện trí hiếm khi là vấn đề tự nó. Khi việc luyện trở thành điều không dừng được, nó thường đi cùng những chuyện khác: căng thẳng kéo dài, cô đơn, lo âu, khó ngủ, hay đơn giản là luyện trí đang là cách né một việc khó khác. Bỏ ứng dụng không giải quyết được những chuyện đó, chỉ dời nó sang chỗ khác.
Nên tìm người hỗ trợ, có thể là bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hay trước hết là một người thân tin cậy, khi bạn đã thử giảm mà không được trong nhiều tuần, khi việc luyện ảnh hưởng rõ đến công việc hay học hành, khi người thân lo lắng và bạn thấy mình phải giấu, hoặc khi có kèm buồn bã, mất ngủ kéo dài. Đây không phải chuyện đáng xấu hổ; nó giống như đi khám khi một cơn đau không tự hết.
Với đa số người, chuyện không đi xa đến thế. Một lần nhận ra mình đang cày, tắt vài thông báo, viết lại bộ huy hiệu cho có trần, là đủ để việc luyện trở về đúng chỗ của nó: một khoảng thời gian dễ chịu cho đầu óc, không phải một nghĩa vụ phải trả.
Câu hỏi thường gặp
Mê luyện sudoku hằng ngày có phải là nghiện không?
Luyện nhiều tự nó không phải vấn đề. Câu hỏi là việc luyện có lấn vào giấc ngủ, công việc, quan hệ hay không, và bạn có dừng được khi muốn hay không. Nếu mọi thứ khác vẫn ổn, đó là một sở thích mạnh, không phải điều đáng lo.
Ứng dụng luyện trí có cố tình làm người dùng cày không?
Nhiều sản phẩm số được thiết kế để giữ người dùng quay lại thường xuyên, và huy hiệu, chuỗi ngày, thanh tiến độ là công cụ quen thuộc cho việc đó. Không phải ứng dụng nào cũng quá đà, nhưng biết cơ chế giúp bạn chủ động hơn.
Bảng xếp hạng có lúc nào hữu ích không?
Với người lớn thích thi đấu và giữ được cân bằng, bảng xếp hạng ở giải đấu có luật rõ ràng có thể là một trải nghiệm vui. Với trẻ em và với việc luyện hằng ngày, trang này khuyên không dùng bảng xếp hạng.
Làm sao biết con đang mê thành tích quá mức?
Quan sát giấc ngủ, việc học, tâm trạng khi bị ngắt và việc con có còn làm những điều khác con từng thích. Một vài tối mải mê không đáng lo; thay đổi kéo dài nhiều tuần thì nên nói chuyện với con và với giáo viên.
Chuyển sang luyện trên giấy có thật sự giúp không?
Với nhiều người có. Giấy không gửi thông báo, không có huy hiệu ngẫu nhiên, không có bảng xếp hạng. Bạn vẫn luyện cùng dạng bài nhưng bỏ được phần lớn những móc câu khiến khó dừng.
Tự đặt huy hiệu có rủi ro thành cày như huy hiệu ứng dụng không?
Có thể, nếu bạn đặt toàn cột mốc số lượng không có trần. Giữ cột mốc kỹ thuật và nỗ lực, đặt trần, không giới hạn thời gian và xem lại theo mùa sẽ giảm rủi ro này đáng kể.