Pentomino là các hình phẳng ghép từ năm ô vuông bằng nhau, nối với nhau bằng cạnh; nếu coi những hình xoay hoặc lật ra trùng nhau là một, có đúng 12 hình khác nhau. Mười hai mảnh có tổng cộng 60 ô, nên bài kinh điển là dùng đủ cả bộ để lấp kín một hình chữ nhật 6×10, 5×12, 4×15 hoặc 3×20 ô.
Tên gọi pentomino được nhà toán học Mỹ Solomon Golomb đặt ra vào khoảng thập niên 1950 trong các bài viết về những hình ghép từ ô vuông mà ông gọi chung là polyomino. Từ đó pentomino trở thành một dạng câu đố hình khối được yêu thích trong các lớp toán vui. Bài này giải thích vì sao có đúng 12 mảnh, mẹo lấp hình, cách tự cắt bộ bằng giấy và các nấc tự đặt.
Vì sao có đúng 12 mảnh và gọi tên chúng thế nào
Hãy bắt đầu từ hình nhỏ hơn để thấy quy luật. Hai ô vuông ghép cạnh chỉ có một cách: thanh dài hai ô. Ba ô có hai cách: thẳng hàng hoặc gấp khúc hình chữ L nhỏ. Bốn ô có năm cách, chính là năm hình quen thuộc trong các bài xếp gạch rơi: thẳng, vuông, chữ L, chữ T và chữ Z. Năm ô có mười hai cách. Bạn có thể tự kiểm bằng cách lấy từng hình bốn ô rồi gắn thêm một ô vào mọi vị trí có thể, gạch bỏ những hình trùng nhau khi xoay hay lật.
Người ta thường gọi 12 mảnh bằng 12 chữ cái Latinh có dáng gần giống: F, I, L, N, P, T, U, V, W, X, Y, Z. Chữ I là thanh thẳng năm ô, chữ X là dấu cộng, chữ U là hình chữ U, chữ V là góc vuông hai cạnh ba ô, chữ W là bậc thang. Gọi tên như vậy giúp bạn nói với người cùng luyện rất nhanh: "chữ X luôn khó đặt, nên đặt nó trước".
Một chi tiết hay: nếu coi hình lật là khác nhau (chỉ cho xoay, không cho lật), số mảnh tăng lên 18, vì sáu mảnh có dạng không đối xứng gương. Đây là điểm cần thống nhất trước khi luyện: đa số bài cho phép lật mảnh.
Các hình chữ nhật lấp được bằng đủ 12 mảnh
Vì 12 mảnh có 60 ô, hình chữ nhật dùng đủ bộ phải có diện tích 60. Số lời giải dưới đây là kết quả tính bằng máy được trích dẫn rộng rãi, đếm theo cách coi hai lời giải là một nếu xoay hoặc lật cả hình chữ nhật thì trùng nhau.
| Hình chữ nhật | Số lời giải | Cảm giác khi luyện |
|---|---|---|
| 6×10 | 2.339 | Nhiều lời giải nhất, hợp để bắt đầu; vẫn đòi kiên nhẫn |
| 5×12 | 1.010 | Hẹp hơn, các mảnh dài khó xoay hơn |
| 4×15 | 368 | Rất hẹp, mảnh X và F gây khó |
| 3×20 | 2 | Gần như chỉ dành cho người đã luyện nhiều; tìm ra một lời giải là cột mốc lớn |
| 2×30, 1×60 | 0 | Không thể: nhiều mảnh rộng hơn hai ô ở mọi hướng xoay |
Nhìn bảng, bạn thấy một điều thú vị: hình càng hẹp càng ít lời giải, vì các mảnh "mập" như X, F, W khó nằm gọn. Đó cũng là lý do người mới nên bắt đầu ở 6×10 chứ không phải ở 3×20 dù hình trông đơn giản hơn.
Mẹo lấp hình chữ nhật cho người mới
Đặt mảnh X trước. Hình dấu cộng không thể nằm sát góc và để lại nhiều ô lẻ quanh nó. Chọn chỗ cho X đầu tiên, thường gần mép nhưng không sát góc, sẽ thu hẹp số khả năng rất nhiều.
Lấp góc bằng mảnh có góc vuông. Mảnh V, L, P và U có góc vuông khít với góc hình chữ nhật. Mảnh I là thanh thẳng hợp với mép dài.
Đếm ô bị cô lập. Sau mỗi mảnh đặt xuống, nhìn xem có vùng trống nào bị cắt rời có số ô không chia hết cho 5. Vùng 4 ô hay 7 ô bị nhốt là lời giải chắc chắn sai, nhấc mảnh lên ngay.
Để mảnh dễ uốn lại sau. Mảnh N, Y, L có thể luồn vào chỗ hẹp nhiều kiểu. Giữ chúng lại cuối để lấp những khoảng trống khó.
Bế tắc thì tháo ngược, đừng gỡ hết. Khi còn hai ba mảnh mà chỗ trống không vừa, tháo mảnh đặt sau cùng trước, thử hướng khác cho nó, rồi mới tháo tiếp mảnh trước đó. Gỡ hết làm lại là bỏ phí phần đã đúng; tháo ngược có thứ tự là kiểu thử có hệ thống mà máy tính cũng dùng khi đếm lời giải.
Hỏi ngược từ chỗ trống. Nếu vùng trống có một ô nhô ra chỉ nối một cạnh với phần còn lại, mảnh lấp nó phải có một ô đầu mút nằm đúng ở đó. Chỉ thử những cách đặt đưa ô đầu mút vào chỗ ấy, thay vì thử mọi hướng của mọi mảnh còn lại.
Ghi lại lời giải. Tô màu lời giải tìm được lên giấy kẻ ô. Lần sau thử tìm lời giải khác, không được giống bản đã tô.
Tự cắt bộ pentomino bằng giấy bìa
Một bộ tự cắt dùng tốt không kém bộ mua sẵn. Bạn cần giấy kẻ ô vuông, bìa cứng, keo và kéo.
- Trên giấy kẻ ô, vẽ 12 hình, mỗi hình đúng năm ô, theo các chữ cái F, I, L, N, P, T, U, V, W, X, Y, Z. Chọn ô khoảng hai centimet để dễ cầm.
- Kiểm bằng cách so từng cặp: không có hai hình nào trùng nhau khi xoay hay lật.
- Dán giấy lên bìa cứng, để khô rồi cắt theo đường viền ngoài của từng hình.
- Tô mỗi mảnh một màu, hoặc tô hai mặt khác nhau nếu bạn muốn luyện cả bài chỉ xoay không lật.
- Vẽ thêm một khung 6×10 ô cùng cỡ ô trên tờ bìa to để làm bảng xếp.
- Cất bộ mảnh trong túi zip hay hộp nhỏ; mảnh bìa dễ thất lạc.
Nếu làm cho trẻ, chọn ô to hơn và bìa dày. Với trẻ dưới ba tuổi, các mảnh nhỏ cần được cất xa vì nguy cơ hóc.
Vượt qua hình chữ nhật: các bài pentomino khác
Khi đã lấp được 6×10, bạn có nhiều hướng để luyện tiếp:
- Bàn cờ có lỗ: lấp một bảng 8×8 ô mà chừa ra một hình vuông 2×2 ở giữa; 60 ô còn lại vừa đủ cho 12 mảnh.
- Hình phóng to: chọn một mảnh, dùng chín mảnh khác ghép thành bản phóng to gấp ba lần của nó.
- Hai hình chữ nhật nhỏ: chia bộ thành hai nhóm sáu mảnh, mỗi nhóm lấp một hình 5×6.
- Hình tự do: ghép thành hình con vật, chữ cái, ngôi nhà từ đủ hoặc một phần bộ mảnh.
- Lên ba chiều: làm 12 mảnh bằng khối lập phương nhỏ dán lại và lấp hình hộp 3×4×5 hay 2×5×6.
- Họ hàng lớn hơn: hình sáu ô gọi là hexomino, có 35 mảnh, mở ra rất nhiều bài mới.
Bài 8×8 có lỗ giữa thường được kể là một trong những bài pentomino cổ điển nhất, xuất hiện trong các tập câu đố từ đầu thế kỷ 20. Thử lấp nó sau khi đã quen 6×10.
Tô màu bàn cờ: công cụ chứng minh một hình không lấp được
Khi loay hoay mãi với một hình mà không ra, câu hỏi tự nhiên là: hình này có lời giải không? Một công cụ đẹp để trả lời là tô màu. Tô các ô của hình cần lấp xen kẽ đen trắng như bàn cờ, rồi đếm xem mỗi mảnh phủ bao nhiêu ô đen, bao nhiêu ô trắng ở mọi vị trí đặt.
Với pentomino, mỗi mảnh năm ô luôn phủ ba ô màu này và hai ô màu kia, vì năm là số lẻ. Vậy 12 mảnh tạo ra độ lệch giữa số ô đen và trắng là tổng của 12 số, mỗi số bằng cộng một hoặc trừ một. Tổng của 12 số lẻ là số chẵn, nên hình cần lấp phải có hiệu số ô đen trừ ô trắng là một số chẵn. Một hình có hiệu số lẻ thì chắc chắn không lấp được, khỏi cần thử.
Phép tô màu không phải lúc nào cũng cho câu trả lời: nhiều hình qua được phép kiểm này mà vẫn không có lời giải. Nhưng khi nó loại được, nó loại dứt khoát, và đó là cảm giác rất khác với việc thử mò hàng giờ. Cũng chính cách lập luận này chứng minh năm mảnh bốn ô không lấp nổi hình chữ nhật, như phần hỏi đáp bên dưới giải thích.
Pentomino trong lớp học và luyện cho trẻ
Giáo viên toán hay dùng pentomino để dạy diện tích, chu vi và đối xứng một cách cầm nắm được. Mọi mảnh đều có diện tích 5 ô, nhưng chu vi thì khác nhau: hầu hết là 12 cạnh ô, riêng mảnh P có chu vi 10 vì nó có một khối vuông 2×2. Câu hỏi "vì sao cùng diện tích mà chu vi khác" là cửa vào tốt cho học sinh tiểu học.
Một hoạt động tốt cho trẻ là để con tự tìm ra đủ 12 mảnh từ năm ô vuông, thay vì đưa sẵn bộ mảnh. Con sẽ vẽ ra cả những hình trùng khi xoay, và việc tự gạch bỏ hình trùng là bài luyện xoay hình trong đầu rất tự nhiên.
Trong lớp, nên tránh biến pentomino thành cuộc đua xem nhóm nào lấp xong trước. Một số trẻ cần nhiều thời gian hơn cho dạng bài không gian, và áp lực tốc độ làm các em bỏ cuộc sớm. Thay vào đó, có thể dán lời giải của các nhóm lên bảng để cả lớp nhìn thấy có rất nhiều cách đúng.
Nấc tiến bộ tự đặt với pentomino
Một thang gợi ý để bạn tự đánh dấu. Không cần đi đủ các nấc theo thứ tự, và cũng không cần bấm giờ; điều đáng ghi là lần đầu bạn làm được một việc trước đây chưa làm được:
- Tự tìm ra đủ 12 mảnh từ năm ô vuông mà không xem danh sách.
- Lấp được một hình 6×10 lần đầu tiên, không giới hạn thời gian.
- Tìm được ba lời giải khác nhau cho 6×10.
- Lấp được 5×12 và 4×15.
- Lấp bàn 8×8 có lỗ vuông ở giữa.
- Tìm ra một trong hai lời giải của 3×20.
- Lấp một hình hộp ba chiều bằng bộ pentomino khối.
Với trẻ, huy hiệu có thể là "tự tìm đủ 12 mảnh" hay "lần đầu lấp xong 6×10 cùng bố mẹ". Ghi nhận sự kiên nhẫn của con, không đếm phút. Một cuốn sổ nhỏ dán ảnh chụp từng lời giải, ghi ngày và ai đã cùng làm, sẽ cho con thấy mình đi được bao xa so với chính mình tháng trước.
Câu hỏi thường gặp
Pentomino khác gì các khối xếp gạch rơi quen thuộc?
Các khối trong bài xếp gạch rơi là hình bốn ô, gọi là tetromino, có năm loại. Pentomino là hình năm ô, có 12 loại. Cả hai cùng thuộc họ polyomino, những hình ghép từ ô vuông nối cạnh.
Có thể lấp hình chữ nhật bằng năm khối bốn ô không?
Năm hình tetromino có tổng 20 ô nhưng không lấp được hình chữ nhật 4×5 hay 2×10. Lý do đẹp: tô ô như bàn cờ, mảnh chữ T luôn phủ ba ô một màu và một ô màu kia, nên số ô đen trắng không thể cân bằng.
Lấp hình 6×10 khó không với người mới?
Lần đầu thường mất từ nửa giờ đến vài buổi, tuỳ người. Dù có hơn hai nghìn lời giải, số cách sai lớn hơn rất nhiều. Đặt mảnh X trước và loại sớm vùng trống bị cô lập giúp rút ngắn đáng kể.
Pentomino có hợp với trẻ tiểu học không?
Có. Trẻ tiểu học có thể tự tìm 12 mảnh trên giấy kẻ ô, ghép hình tự do và lấp hình nhỏ dùng một phần bộ mảnh. Hình 6×10 đầy đủ hợp hơn khi làm cùng người lớn, không giới hạn thời gian.
Vì sao lại gọi các mảnh bằng chữ cái?
Vì mỗi mảnh trông gần giống một chữ cái Latinh, nên gọi theo chữ giúp người cùng luyện trao đổi nhanh. Hệ tên F, I, L, N, P, T, U, V, W, X, Y, Z được dùng phổ biến trong sách câu đố.
Có bao nhiêu hình ghép từ sáu ô vuông?
Có 35 hình hexomino nếu coi xoay và lật là một. Bộ 35 mảnh có 210 ô nhưng không lấp được hình chữ nhật nào, cũng vì lý do tô màu bàn cờ, nên người ta luyện với những hình khác hoặc một phần bộ.