Cách chắc chắn nhất để nhân nhẩm hai số có hai chữ số là tách một số theo hàng chục và hàng đơn vị, nhân từng phần rồi cộng lại: 23 × 14 = 23 × 10 + 23 × 4 = 230 + 92 = 322. Khi hai số có hình dạng đặc biệt, như cùng gần 100, cùng gần 50 hay cách đều một số tròn, có những đường tắt ngắn hơn nhiều.
Người tính nhẩm giỏi hiếm khi chỉ dùng một cách. Họ nhìn hai số một giây, nhận ra hình dạng, rồi chọn đường ngắn nhất. Mục từ này trình bày năm cách thông dụng, kèm lý do vì sao đúng, một bảng giúp chọn cách theo hình dạng hai số, và cách luyện để việc chọn trở thành phản xạ.
Tách theo hàng: cách dùng được cho mọi cặp số
Phép nhân phân phối với phép cộng, nên bạn có thể tách một thừa số thành tổng của các phần dễ nhân. 23 × 14 tách 14 thành 10 + 4: 23 × 10 = 230, 23 × 4 = 92, cộng lại 322. Chọn tách số nào cũng được, nhưng thường tách số có chữ số hàng đơn vị nhỏ hơn hoặc số tròn hơn để phép nhân phụ nhẹ hơn.
Khi một số gần số tròn, tách bằng phép trừ thay vì phép cộng. 47 × 19 = 47 × 20 − 47 = 940 − 47 = 893. 36 × 29 = 36 × 30 − 36 = 1.080 − 36 = 1.044. Một phép nhân với số tròn cộng một phép trừ nhỏ thường dễ hơn hai phép nhân lẻ.
Điểm yếu của cách tách là phải giữ một kết quả tạm trong đầu trong khi tính phần còn lại. Mẹo giảm tải là tính phần lớn trước và nói thầm nó, rồi mới tính phần nhỏ. Với 23 × 14, nói "hai trăm ba mươi" trước, rồi "cộng chín mươi hai". Thứ tự này giống cách bạn sẽ đọc kết quả, nên ít bị lạc.
Có thể tách cả hai số nếu cần, nhưng số phép nhân phụ tăng lên bốn: 23 × 14 = 20 × 10 + 20 × 4 + 3 × 10 + 3 × 4 = 200 + 80 + 30 + 12 = 322. Cách tách đôi này chính là hình chữ nhật được cắt thành bốn ô, rất hợp để giải thích cho học sinh vì sao phép nhân hai chữ số có nhiều tích riêng. Khi đã hiểu, bạn quay về tách một số cho gọn.
Nhân chéo: ba bước cho kết quả từ phải sang trái
Nhân chéo là cách viết gọn của phép đặt tính, làm được hoàn toàn trong đầu. Với hai số ab và cd, kết quả gồm ba phần: tích hàng đơn vị, tổng hai tích chéo, tích hàng chục.
- Nhân hai chữ số hàng đơn vị. Với 34 × 26: 4 × 6 = 24, viết 4, nhớ 2.
- Nhân chéo và cộng: 3 × 6 + 4 × 2 = 18 + 8 = 26, cộng nhớ 2 thành 28, viết 8, nhớ 2.
- Nhân hai chữ số hàng chục và cộng nhớ: 3 × 2 = 6, cộng 2 thành 8.
- Đọc từ trái sang phải: 884.
- Kiểm nhanh bằng ước lượng: 34 × 26 nằm giữa 30 × 25 = 750 và 35 × 30 = 1.050, nên 884 hợp lý.
Nhân chéo đúng vì (10a + b)(10c + d) = 100ac + 10(ad + bc) + bd: ba phần tương ứng với ba hàng của kết quả. Nó gọn nhất khi các chữ số nhỏ, vì số nhớ ít. Với các chữ số lớn như 87 × 96, số nhớ nhiều và dễ rối; khi đó cách dùng mốc 100 ở dưới nhẹ hơn hẳn.
Hai số gần 100 và hai số gần 50
Hai số dưới 100. Tính khoảng thiếu của mỗi số so với 100. 96 × 93: thiếu 4 và 7. Lấy một số trừ đi khoảng thiếu của số kia: 96 − 7 = 89, đó là hai chữ số đầu. Nhân hai khoảng thiếu: 4 × 7 = 28, đó là hai chữ số cuối. Kết quả 8.928.
Hai số trên 100. 104 × 107: thừa 4 và 7. 104 + 7 = 111, 4 × 7 = 28, kết quả 11.128. Quy tắc giống hệt, chỉ đổi dấu.
Một số trên, một số dưới. 103 × 98: thừa 3, thiếu 2. 103 − 2 = 101, tích chênh lệch là 3 × (−2) = −6, nên kết quả là 10.100 − 6 = 10.094. Trường hợp này phải trừ ở bước cuối, dễ quên.
Hai số gần 50. Làm như mốc 100, nhưng phần đầu được nhân với 50, tức là chia đôi rồi nhân 100. 48 × 46: thiếu 2 và 4. 48 − 4 = 44, nhân 50 được 2.200. Tích khoảng thiếu 2 × 4 = 8. Kết quả 2.208.
Vì sao đúng. Với mốc M, (M − x)(M − y) = M × (M − x − y) + xy. Phần M − x − y chính là một số trừ khoảng thiếu của số kia. Với M = 100 thì nhân M chỉ là thêm hai chữ số 0, nên mốc 100 là đẹp nhất.
Chọn cách nào theo hình dạng hai số
Bảng dưới gợi ý cách thường gọn nhất cho từng hình dạng. Đây là gợi ý, không phải luật; người quen tay có thể có lựa chọn khác.
| Hình dạng hai số | Ví dụ | Cách gợi ý | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Một số tròn chục hoặc gần tròn chục | 47 × 19 | Tách bằng phép trừ: 47 × 20 − 47 | 893 |
| Cùng hàng chục, đơn vị cộng bằng 10 | 43 × 47 | Hàng chục nhân số liền sau, ghép tích đơn vị | 2.021 |
| Cách đều một số tròn | 38 × 42 | Hiệu hai bình phương: 40² − 2² | 1.596 |
| Cùng gần 100 | 96 × 93 | Mốc 100 | 8.928 |
| Hai số trong khoảng 11 đến 19 | 13 × 17 | Một số cộng đơn vị số kia, thêm 0, cộng tích đơn vị | 221 |
| Một số chẵn, một số tận cùng 5 | 16 × 35 | Gấp đôi chia đôi: 8 × 70 | 560 |
| Không có hình dạng đặc biệt | 34 × 26 | Nhân chéo hoặc tách theo hàng | 884 |
Dòng 13 × 17 dùng quy tắc cho hai số từ 11 đến 19: 13 + 7 = 20, thêm 0 được 200, cộng 3 × 7 = 21, được 221. Đây thật ra là mốc 10 của cùng công thức với mốc 100.
Gấp đôi chia đôi đúng vì nhân một thừa số với 2 và chia thừa số kia cho 2 không làm thay đổi tích. Lặp lại nhiều lần nếu cần: 16 × 35 = 8 × 70 = 560.
Giữ kết quả tạm và tự kiểm
Phần khó nhất của nhân nhẩm hai chữ số thường không phải phép nhân mà là giữ các con số tạm. Ba thói quen giúp nhẹ đầu: nói thầm từng kết quả tạm, tính phần lớn trước phần nhỏ, và luôn ước lượng trước để có một cái khung. Nếu khung nói kết quả phải quanh 900 mà bạn ra 8.840, bạn biết ngay đã thừa một chữ số.
Phép thử bỏ 9 rất hợp với nhân hai chữ số. 34 × 26 = 884: 34 có tổng chữ số 7, 26 có tổng 8, 7 × 8 = 56, rút gọn 11, rồi 2. 884 có tổng 20, rút gọn 2. Khớp. Phép thử mất vài giây và bắt được phần lớn lỗi sai một chữ số. Lỗi đảo chữ số như 848 thì phép thử không bắt được, nhưng ước lượng hoặc nhẩm lại bằng cách khác sẽ bắt được.
Cách kiểm mạnh nhất là tính lại bằng một đường khác. 34 × 26 bằng nhân chéo, rồi kiểm bằng 34 × 25 + 34 = 850 + 34 = 884. Hai đường độc lập ra cùng kết quả thì gần như chắc chắn đúng. Thói quen này cũng giúp bạn linh hoạt hơn, vì mỗi lần kiểm là một lần luyện thêm một cách tính.
Nhân nhẩm trong việc thường ngày
Những phép nhân hai chữ số gặp nhiều nhất ngoài đời là diện tích, số lượng hàng theo thùng, và tiền theo đơn giá. Một căn phòng 4,8 m × 3,5 m có thể nhẩm bằng gấp đôi chia đôi: 4,8 × 3,5 = 2,4 × 7 = 16,8 m². Một kho có 24 thùng, mỗi thùng 36 chai, nhẩm 24 × 36 bằng hiệu hai bình phương: 30² − 6² = 900 − 36 = 864 chai. Các con số đều là ví dụ giả định, nhưng hình dạng phép tính thì rất quen.
Tiền theo đơn giá thường có dạng số lẻ nhân số lượng nhỏ. Ví dụ giả định 18 món, mỗi món 45 nghìn: 18 × 45 = 9 × 90 = 810 nghìn bằng gấp đôi chia đôi. Hoặc 45 × 18 = 45 × 20 − 45 × 2 = 900 − 90 = 810. Hai đường cho cùng kết quả, đồng thời đã là một lần tự kiểm.
Khi số liệu có đơn vị, hãy giữ đơn vị trong đầu suốt lúc tính. Mét nhân mét ra mét vuông, thùng nhân chai mỗi thùng ra chai. Đơn vị đóng vai một phép kiểm phụ: nếu bạn nhân nghìn đồng với nghìn đồng, chắc chắn đã đặt nhầm phép tính từ đầu. Thói quen nhỏ này bắt được những lỗi mà không mẹo tính nào bắt được.
Nấc luyện vừa sức
Nhân nhẩm hai chữ số là một bậc cao hơn hẳn so với cộng trừ, nên nên đi chậm và tự đặt cột mốc theo hiểu biết chứ không theo tốc độ.
- Nấc một: nhân số hai chữ số với số một chữ số bằng cách tách, nói thầm kết quả tạm.
- Nấc hai: tách theo hàng cho mọi cặp hai chữ số, kèm ước lượng trước.
- Nấc ba: nhận ra năm hình dạng đặc biệt trong bảng và chọn đúng đường tắt.
- Nấc bốn: nhân chéo trọn trong đầu với các số có chữ số nhỏ.
- Nấc năm: mỗi phép tính tự kiểm bằng một đường thứ hai hoặc phép thử bỏ 9.
- Cột mốc bền: sau một thời gian không luyện vẫn nhân được 96 × 93 hay 38 × 42 mà không cần nhớ lại công thức.
Với học sinh, mốc đáng ghi nhận là giải thích được vì sao mẹo mốc 100 đúng bằng hình chữ nhật hoặc bằng biến đổi đại số. Không cần thi đua, không cần xếp hạng. Một học sinh nhân chậm nhưng tự tìm ra đường tắt là đã đi đúng hướng.
Câu hỏi thường gặp
Nên học nhân chéo hay tách theo hàng trước?
Tách theo hàng trước, vì nó gần với cách hiểu phép nhân và dễ giải thích. Nhân chéo là phiên bản gọn của đặt tính, chỉ nên học khi đã chắc phép tách. Người mới học nhân chéo thường nhầm số nhớ ở bước giữa.
Có cần thuộc bình phương từ 11 đến 30 để nhân nhẩm nhanh không?
Không bắt buộc, nhưng thuộc sẵn giúp dùng hiệu hai bình phương nhanh hơn nhiều. Nếu muốn, hãy thuộc dần qua việc dùng, không học vẹt cả bảng. Các bình phương số tận cùng 5 và số tròn chục tự tính được trong nháy mắt nên không cần thuộc.
Mốc 100 có dùng được cho số ba chữ số không?
Dùng được khi hai số cùng gần một mốc tròn như 100, 200 hay 1.000. Với mốc 200, phần đầu phải nhân 200 thay vì 100, tức nhân đôi rồi thêm hai chữ số 0. Khi hai số cách mốc xa, tích khoảng chênh lớn và cách này không còn gọn.
Tại sao nhân nhẩm hay sai ở bước cộng cuối hơn ở bước nhân?
Vì lúc đó bạn đang giữ một kết quả tạm trong đầu trong khi làm phép cộng có nhớ. Trí nhớ ngắn hạn bị chiếm chỗ nên dễ sai. Nói thầm kết quả tạm, hoặc chọn cách tính có ít kết quả tạm nhất, sẽ giảm lỗi này.
Trẻ tiểu học có nên học các mẹo nhân nhanh này không?
Trẻ cần hiểu phép nhân và bảng nhân trước. Các mẹo như tách theo hàng rất hợp với trẻ cuối tiểu học vì nó củng cố hiểu biết về giá trị theo hàng. Những mẹo như mốc 100 nên để khi trẻ tò mò, như một khám phá chứ không phải bài bắt buộc.
Có phải người nhân nhẩm giỏi có bộ não khác thường không?
Phần lớn sự khác biệt đến từ luyện tập và kho mẹo quen tay, không phải từ một bộ não đặc biệt. Người luyện lâu nhận ra hình dạng số nhanh và có sẵn nhiều điểm neo trong trí nhớ. Kỹ năng đó chủ yếu giới hạn trong tính toán, không tự lan sang mọi lĩnh vực.