Bộ khối lập phương bảy mảnh, thường được gọi là khối Soma, gồm bảy mảnh ghép từ tổng cộng 27 khối lập phương nhỏ; nhiệm vụ cơ bản là dựng lại một khối lập phương lớn 3×3×3. Một mảnh gồm ba khối nhỏ hình chữ L, sáu mảnh còn lại gồm bốn khối nhỏ, và không có mảnh nào là thanh thẳng hay tấm phẳng hình chữ nhật.
Bộ khối này thường được kể là do nhà thơ, nhà khoa học người Đan Mạch Piet Hein nghĩ ra vào thập niên 1930. Điều làm nó hấp dẫn là có rất nhiều cách ghép đúng — kết quả tính bằng máy thường được nhắc là 240 lời giải cơ bản — nhưng người mới vẫn có thể loay hoay cả buổi. Bài này giải thích cấu tạo từng mảnh, chiến lược ghép, cách tự làm một bộ bằng khối gỗ, và những hình ba chiều khác để luyện tiếp.
Bảy mảnh và cách nhận ra từng mảnh
Bảy mảnh là mọi cách ghép ba hoặc bốn khối nhỏ lại với nhau sao cho có ít nhất một chỗ gấp khúc, tức là không thẳng hàng hoàn toàn. Đặt tên theo hình dáng giúp bạn nói với người cùng luyện dễ hơn; tên gọi có thể khác nhau giữa các tài liệu.
| Mảnh | Số khối nhỏ | Hình dáng | Ghi chú khi ghép |
|---|---|---|---|
| Chữ V (góc nhỏ) | 3 | Hình chữ L nhỏ nằm phẳng | Mảnh nhỏ nhất, hay để dành lấp chỗ cuối |
| Chữ L | 4 | Ba khối thẳng hàng, một khối gắn ở đầu | Nằm phẳng; hợp với cạnh của khối lớn |
| Chữ T | 4 | Ba khối thẳng hàng, một khối gắn ở giữa | Nằm phẳng; dễ tạo chỗ trống lẻ |
| Chữ Z (bậc) | 4 | Hai cặp khối lệch nhau một bậc | Nằm phẳng; tạo bậc thang |
| Xoắn trái | 4 | Ba khối hình chữ L nhỏ, khối thứ tư chồng lên | Không phẳng; là ảnh gương của mảnh xoắn phải |
| Xoắn phải | 4 | Như trên nhưng chồng về phía ngược lại | Không phẳng; dễ nhầm với mảnh xoắn trái |
| Góc ba chiều | 4 | Một khối ở góc, ba khối toả ra ba hướng | Không phẳng; vừa khít góc của khối lớn |
Hai mảnh xoắn trái và xoắn phải là chỗ người mới hay nhầm nhất: chúng trông giống nhau nhưng không thể xoay để trùng nhau, giống hai bàn tay. Tô hai màu khác nhau cho hai mảnh này nếu bạn tự làm bộ khối.
Vì sao bảy mảnh này vừa đủ dựng khối 3×3×3
Ba khối nhỏ ghép lại chỉ có hai cách: thẳng hàng và gấp khúc. Bốn khối nhỏ có tám cách khác nhau trong không gian, nếu coi hai mảnh là ảnh gương của nhau là hai mảnh khác nhau. Bỏ đi các mảnh thẳng hàng hoặc có dạng tấm chữ nhật (thanh ba khối, thanh bốn khối, tấm vuông 2×2), ta còn lại đúng một mảnh ba khối và sáu mảnh bốn khối, tổng cộng 3 + 6×4 = 27 khối nhỏ. Con số 27 trùng khít với 3×3×3, và đó là điều làm nên vẻ đẹp của bộ khối.
Việc bỏ các mảnh thẳng và tấm phẳng cũng có lý về cảm giác ghép: mảnh thẳng dài ba bốn khối sẽ không nằm được trong khối 3×3×3 nếu dài bốn, và các mảnh "dễ" như tấm vuông làm bài bớt thú vị. Mỗi mảnh còn lại đều có ít nhất một khúc gấp, buộc bạn nghĩ về cách chúng ôm vào nhau.
Một điểm nữa dành cho người thích đếm: nếu tô các khối nhỏ của khối lớn như bàn cờ ba chiều, xen kẽ hai màu, khối 3×3×3 có 14 khối màu này và 13 khối màu kia. Mảnh chữ T và mảnh góc ba chiều luôn phủ ba khối màu này và một khối màu kia, mảnh chữ V lệch một khối, còn bốn mảnh khác phủ đều hai màu. Đếm như vậy cho thấy mảnh chữ T và mảnh góc ba chiều phải lệch về hai màu ngược nhau — một ràng buộc giúp loại bớt rất nhiều cách đặt sai.
Chiến lược ghép khối 3×3×3 cho người mới
Không có một trình tự duy nhất, nhưng thứ tự dưới đây giúp người mới bớt thử mò:
- Phân biệt rõ ba mảnh không phẳng: xoắn trái, xoắn phải, góc ba chiều. Đặt chúng riêng một bên.
- Đặt mảnh chữ T trước. Đây là mảnh khó nhất về vị trí vì nó dễ để lại chỗ trống lẻ không lấp được.
- Hình dung khối lớn như ba tầng 3×3. Cố gắng giữ đáy phẳng: tầng dưới cùng nên được lấp gần kín trước khi lên tầng hai.
- Dùng mảnh góc ba chiều cho một góc của khối lớn; mảnh này gần như tự nhiên khớp vào góc.
- Để mảnh chữ V nhỏ nhất lại cuối, vì nó lấp được những chỗ trống nhỏ hình chữ L.
- Khi còn hai, ba mảnh mà không vừa, đừng cố ấn. Tháo ra từ mảnh cuối cùng, thử đổi hướng mảnh đó, rồi mới tháo tiếp.
- Khi đã ghép được, chụp ảnh hoặc vẽ ra ba tầng 3×3, ghi số mảnh vào từng ô. Lần sau thử tìm lời giải khác.
Bài luyện mở rộng là ghép không nhìn: bịt mắt nhẹ hoặc để tay dưới khăn, chỉ dùng cảm giác tay. Người quen bộ khối có thể làm được, và đó là cột mốc thú vị.
Tự làm một bộ bằng khối gỗ
Bạn có thể tự làm bộ khối lập phương bảy mảnh với 27 khối gỗ vuông nhỏ như loại khối xếp của trẻ em. Cần chuẩn bị:
- 27 khối lập phương cùng cỡ, cạnh khoảng hai đến ba centimet. Khối gỗ cho bé học đếm thường đủ dùng.
- Keo dán gỗ hoặc keo sữa; người lớn làm, tránh keo nhanh khô dính tay với trẻ.
- Giấy nhám mịn để làm nhẵn cạnh sau khi dán.
- Một hộp nhỏ hoặc khung bìa 3×3 làm khuôn khi dán, để các khối thẳng mặt.
- Màu nước hoặc bút màu an toàn nếu muốn tô màu từng mảnh.
- Kẹp gỗ hay dây thun để giữ mảnh trong lúc keo khô.
Mẹo dán: luôn dán trong khuôn để các mặt thẳng hàng, vì chỉ lệch một chút là cả khối lớn không ghép kín được. Nên làm bộ khối ở nơi thông thoáng, để keo khô ít nhất một ngày trước khi dùng. Với trẻ dưới ba tuổi, khối gỗ nhỏ rời là vật cần để xa vì nguy cơ hóc; bộ khối đã dán thành mảnh lớn thì an toàn hơn nhưng vẫn nên có người lớn ngồi cùng.
Ghi lời giải theo tầng để không mất công lần sau
Ghép được khối lớn rồi tháo ra thì rất dễ quên mình đã làm thế nào. Cách ghi gọn nhất là đánh số bảy mảnh từ một đến bảy, rồi vẽ ba lưới 3×3 ô cho tầng dưới, tầng giữa, tầng trên. Mỗi ô ghi số của mảnh chiếm khối nhỏ ở vị trí đó. Hai mươi bảy ô, mỗi ô một số, là đủ để bất kỳ ai dựng lại đúng lời giải của bạn.
Khi đã có vài lời giải ghi theo cách này, bạn sẽ thấy những quy luật thú vị: mảnh góc ba chiều hay chiếm một góc, mảnh chữ T hiếm khi nằm ở tâm. Việc so các tờ ghi với nhau cũng giúp bạn biết hai lời giải tưởng khác nhau thật ra chỉ là một lời giải bị xoay hoặc lật, một bài luyện xoay hình trong đầu rất tự nhiên.
Với trẻ, tờ ghi có thể tô màu thay cho số: mỗi mảnh một màu, tô đúng màu vào ô. Con nhìn ba tầng màu và dựng lại khối là một bài đọc hình rất vui, không cần chấm đúng sai.
Ngoài khối lập phương: những hình khác để luyện tiếp
Hình kim tự tháp bậc thang. Dùng đủ bảy mảnh dựng một hình bậc thang ba tầng. Hình này đòi bạn nghĩ khác vì không còn mặt nào là hình vuông kín.
Hình bồn tắm và hình ghế. Các tập hình khối thường có những hình mang tên đồ vật, như ghế, bồn tắm, giường. Mỗi hình có đường viền rõ, và bạn phải lấp đủ 27 khối vào đúng hình đó.
Hình không thể. Một số hình trông có vẻ dựng được nhưng thực ra không có lời giải. Lập luận tô màu bàn cờ ba chiều giúp chứng minh vì sao không. Đây là bài luyện đẹp cho học sinh lớn thích toán.
Tự sáng tác hình. Dựng một hình bất kỳ từ bảy mảnh, vẽ lại ba hình chiếu, đưa người khác dựng lại chỉ từ hình chiếu. Bài này kết hợp cả ghép khối lẫn đọc hình chiếu.
Đổi sang bộ khối khác. Có những bộ câu đố ghép khối ba chiều với số mảnh và kích thước khác. Nguyên lý luyện vẫn như nhau: nhận dạng mảnh, đặt mảnh khó trước, kiểm chỗ trống lẻ.
Dùng bộ khối trong lớp học và câu lạc bộ
Bộ khối lập phương bảy mảnh hợp với giờ sinh hoạt câu lạc bộ toán hay giờ hoạt động trải nghiệm vì mỗi nhóm chỉ cần một bộ, và có nhiều việc để chia: người nhận dạng mảnh, người đề xuất vị trí, người ghi lại lời giải theo tầng. Học sinh nói với nhau về "mảnh xoắn trái nằm sau mảnh chữ T" là đang luyện ngôn ngữ không gian một cách rất tự nhiên.
Một hoạt động gọn cho một tiết: phát cho mỗi nhóm một bộ khối và một tờ giấy kẻ ba lưới 3×3 tượng trưng cho ba tầng. Nhóm nào ghép xong thì ghi số mảnh vào từng ô của ba lưới, rồi đổi tờ ghi với nhóm khác để dựng lại lời giải của nhau chỉ từ tờ ghi. Việc đọc lời giải người khác viết thường khó hơn tự ghép, và đó là phần luyện quý.
Không nên tổ chức thành cuộc đua xem nhóm nào ghép nhanh nhất. Có nhóm ghép ra trong mười phút, có nhóm cần cả tiết, và cả hai đều đang học. Cuối giờ có thể dán các tờ ghi lời giải lên bảng để cả lớp thấy có nhiều cách đúng khác nhau.
Nấc tiến bộ tự đặt với khối lập phương bảy mảnh
Thang gợi ý để bạn tự theo dõi so với chính mình. Mỗi nấc có thể mất vài buổi, và quay lại một nấc cũ sau thời gian nghỉ cũng là chuyện bình thường:
- Phân biệt chắc chắn mảnh xoắn trái và xoắn phải chỉ bằng nhìn.
- Ghép lần đầu thành khối 3×3×3, không giới hạn thời gian.
- Ghép được ba lời giải khác nhau và vẽ lại từng lời giải theo tầng.
- Ghép năm hình đồ vật từ tập hình mẫu.
- Ghép khối 3×3×3 chỉ bằng cảm giác tay, không nhìn.
- Chứng minh được bằng lập luận tô màu vì sao một hình nào đó không thể dựng.
Với trẻ, cột mốc nên là "lần đầu con tự dựng được khối" hay "con tìm ra cách đặt mảnh chữ T". Đừng đếm phút hay so sánh với bạn. Bộ khối tự làm cùng bố mẹ còn là một kỷ niệm, và chính việc làm chung đó đáng ghi vào sổ thành tích của con hơn mọi con số.
Câu hỏi thường gặp
Khối Soma có bao nhiêu cách ghép thành khối lập phương?
Kết quả tính bằng máy thường được nhắc là 240 lời giải cơ bản, không tính những lời giải chỉ khác nhau do xoay hoặc lật cả khối. Nếu tính cả các biến thể xoay lật, con số lớn hơn nhiều.
Vì sao bộ khối có đúng bảy mảnh?
Vì đó là tất cả các cách ghép ba hoặc bốn khối nhỏ có ít nhất một khúc gấp và không tạo thành tấm phẳng chữ nhật. Bảy mảnh đó cộng lại vừa đúng 27 khối nhỏ, bằng khối 3×3×3.
Người mới ghép khối 3×3×3 lần đầu mất bao lâu?
Rất khác nhau tuỳ người, có người mười lăm phút, có người cần vài buổi. Đặt mảnh chữ T trước, giữ đáy phẳng và để mảnh nhỏ nhất lại cuối thường giúp rút ngắn đáng kể.
Có thể tự làm khối Soma từ vật liệu gì?
Khối gỗ lập phương nhỏ dán keo là phổ biến nhất. Có thể dùng khối nhựa, khối xốp hoặc hộp giấy gấp nếu làm cỡ to. Điều quan trọng là các khối nhỏ bằng nhau và dán thẳng mặt.
Khối lập phương bảy mảnh có hợp với trẻ không?
Trẻ tiểu học có thể ghép cùng bố mẹ, nhất là các hình đồ vật đơn giản. Bộ khối dán chắc an toàn hơn khối rời, nhưng với trẻ dưới ba tuổi vẫn cần người lớn ngồi cùng. Cứ để con tự thử, không chấm điểm hay bấm giờ.
Khối Soma khác gì với khối xoay sáu mặt?
Khối xoay sáu mặt là câu đố cơ học, các mảnh gắn liền và bạn xoay các mặt để đưa màu về đúng chỗ. Khối Soma là bảy mảnh rời, bạn tháo lắp để dựng hình. Hai dạng luyện những thao tác không gian khác nhau.