Luyện trí tiến bộ đều nhất khi bài đang làm khó hơn sức mình một chút: đủ khó để phải nghĩ, đủ vừa để thường xuyên làm xong. Một hệ nấc độ khó tự đặt giúp bạn giữ được khoảng đó: chia dạng bài thành vài bậc rõ ràng, có luật lên bậc và luật lùi bậc, và ghi lại mỗi lần chạm tới bậc mới như một cột mốc.
Bài này giải thích ý tưởng "vừa sức" theo những gì tâm lý học giáo dục đã nói, cách nhận ra mình đang ở sai nấc, cách tự chia nấc cho sudoku, ô chữ, tangram, tính nhẩm, và vì sao lùi một bậc nhiều khi là bước đi khôn ngoan nhất.
Vừa sức nghĩa là gì: hai ý tưởng đáng mượn
Nhà tâm lý học Lev Vygotsky đầu thế kỷ 20 đưa ra khái niệm thường được dịch là vùng phát triển gần: khoảng cách giữa điều người học tự làm được và điều họ làm được khi có người giúp. Việc học hiệu quả nằm trong khoảng đó, không nằm ở chỗ đã thạo hẳn hay ở chỗ còn quá xa. Khái niệm này ban đầu nói về trẻ em và người dạy, nhưng tinh thần của nó hợp với người tự luyện: bài tốt nhất là bài bạn chỉ làm được khi cố thêm một chút, hoặc khi có một gợi ý nhỏ.
Ý tưởng thứ hai đến từ Mihaly Csikszentmihalyi, người mô tả trạng thái dòng chảy: lúc người ta cuốn vào việc đang làm, quên thời gian. Trong mô tả của ông, trạng thái ấy hay xuất hiện khi thử thách và kỹ năng đều cao và cân nhau; thử thách quá thấp sinh chán, quá cao sinh lo. Cách mô tả này đã được nhiều nghiên cứu sau dùng lại, dù việc đo dòng chảy cho chính xác vẫn còn bàn cãi.
Gộp hai ý lại, bạn có một quy tắc dễ dùng: nếu bạn làm xong gần như mọi bài mà không phải dừng lại suy nghĩ, nấc đang quá thấp; nếu bạn bỏ dở phần lớn số bài, nấc đang quá cao. Khoảng giữa mới là chỗ nên ở lâu nhất.
Dấu hiệu bạn đang ở sai nấc
Không cần máy đo. Sau năm đến mười bài cùng nấc, những dấu hiệu dưới đây đủ để biết nên ở lại, lên hay xuống.
| Dấu hiệu | Quá dễ | Vừa sức | Quá khó |
|---|---|---|---|
| Tỉ lệ làm xong | Gần như mọi bài | Phần lớn, thỉnh thoảng bí | Bỏ dở hơn một nửa |
| Cảm giác trong lúc làm | Làm theo quán tính, đầu óc trôi đi chỗ khác | Có lúc phải dừng, nghĩ, rồi gỡ được | Nhìn bài mà không biết bắt đầu từ đâu |
| Xem gợi ý | Không bao giờ cần | Thỉnh thoảng một lần | Liên tục, gần như làm theo gợi ý |
| Sau buổi luyện | Không nhớ đã làm gì | Nhớ một chỗ hay, muốn làm tiếp | Mệt, hơi bực, ngại buổi sau |
| Đoán mò | Không cần | Hiếm | Thường xuyên điền thử rồi xoá |
Cột "vừa sức" có một đặc điểm đáng nhớ: bạn vẫn có lúc bí. Nhiều người tưởng vừa sức là trơn tru, và vì thế ở mãi một nấc quá dễ. Bí rồi gỡ được chính là lúc kỹ năng lớn lên.
Cách chia một dạng bài thành năm nấc
Mỗi dạng bài có những "tay cầm" để chỉnh độ khó. Bạn không cần dùng hết, chỉ cần chọn một hai tay cầm và chia thành năm bậc. Dưới đây là gợi ý, đều là ví dụ giả định để bạn sửa theo mình.
- Sudoku: nấc 1 là lưới 4×4; nấc 2 là 6×6; nấc 3 là 9×9 mức dễ; nấc 4 là 9×9 mức vừa không xem gợi ý; nấc 5 là mức khó, hoặc biến thể như sudoku chéo. Tay cầm phụ: số lần xem gợi ý được phép.
- Ô chữ: nấc 1 là ô chữ cỡ nhỏ chủ đề quen; nấc 2 là cỡ vừa nhiều chủ đề; nấc 3 là ô chữ có gợi ý nghĩa kép, đánh đố; nấc 4 là không tra cứu; nấc 5 là tự soạn một ô chữ cho người khác giải.
- Tangram: nấc 1 là xếp hình có vạch chia sẵn; nấc 2 là hình chỉ có bóng đen đầy đủ kích thước; nấc 3 là bóng thu nhỏ; nấc 4 là hình người, con vật có tư thế khó; nấc 5 là tự sáng tác hình và thử cho người khác xếp.
- Tính nhẩm: nấc 1 là cộng trừ trong phạm vi 100; nấc 2 là nhân một chữ số với hai chữ số; nấc 3 là các mẹo như nhân với 11, bình phương số tận cùng 5; nấc 4 là nhân hai chữ số với hai chữ số; nấc 5 là chuỗi phép tính nối nhau không ghi nháp.
- Mê cung vẽ tay: nấc 1 là mê cung nhỏ có lối rõ; nấc 2 là nhiều ngõ cụt; nấc 3 là nhiều tầng hoặc cầu vượt; nấc 4 là giải chỉ bằng mắt không dùng bút; nấc 5 là tự vẽ mê cung cho người khác.
Để ý rằng nấc 5 của nhiều dạng bài là tự sáng tác. Soạn một bài tốt đòi hỏi hiểu dạng bài sâu hơn giải nó, và đây là một cột mốc đẹp để đặt ở cuối thang.
Luật lên nấc và lùi nấc, viết sẵn từ đầu
Luật lên bậc nên đặt trước khi bắt đầu, để quyết định không phụ thuộc vào cảm hứng hôm đó. Một bộ luật gợi ý:
- Ở mỗi nấc, làm ít nhất năm bài trước khi tính chuyện lên. Ít hơn thì kết quả còn phụ thuộc may rủi của đề.
- Lên nấc khi làm xong ba bài liên tiếp ở nấc hiện tại mà không đoán mò và xem gợi ý không quá một lần.
- Khi lên nấc, ghi ngày và một câu vào sổ: đây là một cột mốc nấc khó.
- Nếu ở nấc mới mà bỏ dở năm bài liền, lùi một nấc, làm thêm vài bài, rồi thử lại. Ghi việc lùi này vào sổ như một dòng bình thường, không đánh dấu đỏ.
- Sau hai lần thử lên nấc không thành, tìm hiểu kỹ thuật còn thiếu thay vì cứ thử lại. Nấc tiếp theo thường đòi một cách nghĩ mới, không chỉ đòi chăm hơn.
Luật ba bài liên tiếp chỉ là con số gợi ý. Người luyện mỗi tuần vài buổi có thể hạ xuống hai; người luyện mỗi ngày có thể nâng lên năm. Điều quan trọng là luật cố định trong một mùa.
Lùi một nấc không phải thụt lùi
Nhiều người ngại lùi nấc vì thấy như tự nhận mình kém. Thực tế, những người luyện lâu năm thường xuyên đi lên đi xuống: lên nấc mới để chạm vào giới hạn, xuống nấc cũ để củng cố kỹ thuật vừa học cho đến khi nó thành phản xạ. Một kỹ thuật dùng được ở bài dễ chưa chắc dùng được dưới sức ép của bài khó, và lùi về là cách cho nó thời gian bén rễ.
Lùi nấc cũng là cách giữ niềm vui sau một giai đoạn mệt mỏi. Sau đợt ốm, đợt bận, quay lại ngay nấc cao nhất từng đạt thường làm buổi đầu tiên vỡ vụn, rồi bạn ngại buổi tiếp theo. Quay lại ở nấc thấp hơn một bậc, làm vài bài trơn tru, rồi mới leo lại, thường nhanh hơn cố đâm đầu.
Một tình huống hay gặp khác là lên nấc nhờ một đợt may mắn: ba bài liền đề tương đối dễ, đủ luật để lên, rồi ở nấc mới thì vỡ liên tục. Lùi lại trong trường hợp này chỉ là sửa một phép đo chưa chính xác, không có gì phải tiếc. Nếu chuyện này lặp lại, có thể nâng luật lên nấc từ ba bài lên năm bài cho dạng bài đó.
Trong sổ, có thể ghi hai thông tin: nấc cao nhất từng chạm và nấc đang luyện. Cách ghi này để nấc cao nhất là một thành tích đã có, không ai lấy đi được, còn nấc đang luyện là chỗ làm việc thật, lên xuống thoải mái.
Nấc khó cho người bận và người cao tuổi
Người có ít thời gian thường bị cám dỗ chỉ làm bài dễ cho nhanh. Một cách khác là giữ nấc vừa sức nhưng thu nhỏ khối lượng: thay vì cả bài sudoku 9×9 mức vừa, làm một phần ba bài trong mười phút rồi để đó, hôm sau làm tiếp. Bạn vẫn luyện đúng nấc, chỉ chia nhỏ ra.
Với người cao tuổi, mục tiêu thường là giữ hứng thú và nhịp sinh hoạt hơn là leo thật cao. Nấc khó vẫn hữu ích, nhưng nên có luật lùi rộng rãi và không đặt áp lực thời gian. Một lưu ý quan trọng: luyện trí là hoạt động có ích cho tinh thần và nếp sống, nhưng không có bằng chứng chắc chắn rằng nó phòng được sa sút trí tuệ. Nếu người thân bắt đầu khó làm những bài trước đây làm được dễ dàng, kèm quên việc thường ngày, đó là lúc nên đi khám bác sĩ chứ không phải tăng hay giảm nấc bài.
Với trẻ em, việc chia nấc nên do con chọn cùng người lớn, và không có nấc nào được gọi là "kém". Con có thể đặt tên nấc theo con vật hay loài cây cho vui, và lên xuống nấc là chuyện bình thường như leo cầu thang.
Ghi nấc vào sổ thế nào cho có ích
Một dòng mỗi buổi là đủ. Ghi nấc, số bài làm, số bài xong, số lần xem gợi ý. Bốn con số này đủ để áp luật lên xuống mà không phải nhớ.
Đánh dấu ngày lên nấc rõ ràng. Một ký hiệu riêng, ví dụ mũi tên lên, giúp sau này bạn thấy mình đã ở mỗi nấc bao lâu. Quãng thời gian dài ở một nấc không phải dấu hiệu xấu; nó cho biết nấc đó có bức tường nào đáng chú ý.
Ghi kỹ thuật vừa mở khoá. Khi lên được nấc nhờ một kỹ thuật mới, ghi tên kỹ thuật bên cạnh. Lần sau bị kẹt ở nấc trên, đọc lại danh sách này giúp nhớ ra công cụ mình đang có.
Ghi cả lần lùi nấc. Một mũi tên xuống, kèm lý do ngắn như "sau tuần ốm" hay "lên vội". Đọc lại, bạn thấy mỗi lần lùi thường dẫn tới một lần lên vững hơn, và bớt ngại lùi trong tương lai.
Không tính điểm trung bình. Tính điểm trung bình mỗi tuần dễ biến sổ thành bảng chấm điểm và làm bạn né bài khó. Đếm đơn giản như trên là vừa.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên lên một nấc mới?
Không có thời gian cố định. Có người ở một nấc vài ngày, có người vài tháng, tuỳ dạng bài và số buổi luyện. Dựa vào luật lên nấc đã đặt, như ba bài liên tiếp không đoán mò, thay vì dựa vào lịch.
Ứng dụng đã chia sẵn mức dễ, vừa, khó thì có cần tự chia nữa không?
Mức của ứng dụng là điểm khởi đầu tốt, nhưng khoảng cách giữa các mức thường lớn. Bạn có thể chia nhỏ thêm bằng tay cầm phụ như số lần xem gợi ý được phép, hay có ghi chú ứng viên hay không.
Có nên luyện nhiều nấc trong cùng một buổi không?
Có thể khởi động bằng một bài ở nấc dưới rồi dành phần lớn thời gian cho nấc đang tập. Cách này giúp vào guồng nhanh. Tránh nhảy liên tục giữa nhiều nấc vì khó biết mình đang thật sự ở đâu.
Đoán mò có bị tính là không đạt nấc không?
Tuỳ luật bạn đặt, nhưng với dạng bài lập luận như sudoku hay kakuro, nên coi đoán mò là chưa đạt. Đoán trúng một lần không cho thấy kỹ năng, và thói quen đoán dễ cản trở việc học kỹ thuật ở nấc cao hơn.
Người lớn tuổi có nên tránh nấc khó cho đỡ mệt không?
Không cần tránh, nhưng nên có luật lùi rộng rãi, bỏ áp lực thời gian và nghỉ khi thấy căng. Nếu khó khăn xuất hiện đột ngột kèm quên việc hằng ngày, nên đi khám thay vì tự điều chỉnh bài.
Làm sao biết một bài trên mạng thuộc nấc nào?
Nhãn dễ, vừa, khó giữa các nguồn không thống nhất. Cách đơn giản là làm thử vài bài từ nguồn đó và đối chiếu với bảng dấu hiệu ở trên, rồi tự gán nấc theo trải nghiệm của mình.