Bàn tính gẩy là loại bàn tính hạt xâu trên que, chia hai tầng bởi một thanh ngang: mỗi que có hai hạt ở tầng trên, mỗi hạt giá trị 5, và năm hạt ở tầng dưới, mỗi hạt giá trị 1. Một que biểu diễn một chữ số, hạt được đẩy sát thanh ngang mới tính. Người gẩy dùng ngón cái và ngón trỏ, cộng trừ bằng các phép bù 5 và bù 10.
Nhiều gia đình Việt còn giữ một chiếc bàn tính gỗ cũ của ông bà, từng dùng trong hiệu buôn, sạp chợ hay phòng kế toán trước khi máy tính cầm tay phổ biến. Mục từ này giới thiệu loại bàn tính hai tầng 2/5 đó: cấu tạo, cách đọc số, cách gẩy cộng trừ, chỗ nó khác loại bàn tính một hạt trên bốn hạt dưới mà trẻ em hay học hiện nay, và cách bảo quản nếu bạn muốn dùng lại.
Cấu tạo và cách đọc số
Một chiếc bàn tính gẩy điển hình có khung gỗ chữ nhật, nhiều que xuyên dọc, thường mười một, mười ba que hoặc hơn. Thanh ngang chạy suốt chiều dài khung, chia mỗi que thành tầng trên ngắn và tầng dưới dài. Tầng trên có hai hạt, tầng dưới có năm hạt. Ở trạng thái "xoá", mọi hạt tầng trên đẩy lên sát khung trên, mọi hạt tầng dưới kéo xuống sát khung dưới.
Để biểu diễn một chữ số, bạn đẩy hạt về phía thanh ngang. Chữ số 3 là ba hạt dưới đẩy lên. Chữ số 5 là một hạt trên kéo xuống. Chữ số 8 là một hạt trên kéo xuống và ba hạt dưới đẩy lên. Mỗi que là một hàng: que ngoài cùng bên phải bạn chọn làm hàng đơn vị, que bên trái nó là hàng chục, cứ thế. Nhiều bàn tính có chấm đánh dấu trên thanh ngang cách ba que một, giúp đọc số theo nhóm nghìn.
Vì có hai hạt trên và năm hạt dưới, một que có thể biểu diễn tới 15, nhiều hơn mức 9 cần cho hệ thập phân. Cách giải thích thường gặp là phần hạt thừa giúp các phép chia truyền thống và các hệ đo lường cũ không theo cơ số 10. Với cộng trừ hằng ngày, người dùng thường chỉ cần một hạt trên và bốn hạt dưới, phần còn lại để làm chỗ giữ tạm.
Cách cầm và tư thế
Đặt bàn tính. Đặt phẳng trên bàn, thanh ngang song song với mép bàn, bàn tính nằm ngay trước mặt. Tay trái giữ nhẹ khung bên trái để bàn tính không trượt. Người thuận tay trái có thể đổi bên nhưng vẫn giữ thứ tự hàng từ trái sang phải.
Ngón cái. Ngón cái tay phải dùng để đẩy hạt tầng dưới lên phía thanh ngang. Đây là thao tác nhiều nhất, nên ngón cái cần nằm ngay dưới que đang làm.
Ngón trỏ. Ngón trỏ dùng để kéo hạt tầng dưới xuống, và để kéo hạt tầng trên xuống hay đẩy lên. Một số người dùng thêm ngón giữa cho tầng trên; cách cầm có thể khác nhau tuỳ người dạy, miễn là mỗi ngón có việc riêng rõ ràng.
Xoá bàn tính. Cách xoá nhanh thường gặp là nghiêng nhẹ bàn tính cho hạt dưới trôi về khung dưới, rồi đặt phẳng và lướt ngón trỏ dọc theo thanh ngang để gạt hạt trên lên. Xoá sạch trước mỗi bài là thói quen đầu tiên cần giữ, vì một hạt sót lại làm sai cả phép tính.
Cộng bằng bù 5 và bù 10
Khi không đủ hạt để cộng thẳng, người gẩy dùng hai loại bù. Bù 5: muốn cộng một số mà tầng dưới không đủ hạt, kéo một hạt trên xuống (cộng 5) rồi bớt hạt dưới phần thừa. Bù 10: muốn cộng mà cả que không đủ, cộng 1 vào que bên trái (cộng 10) rồi bớt phần thừa ở que hiện tại.
| Phép cộng trên một que | Trạng thái ban đầu | Thao tác | Kết quả |
|---|---|---|---|
| 3 + 4 | Ba hạt dưới | Kéo một hạt trên xuống (+5), bớt một hạt dưới (−1) | 7 |
| 4 + 2 | Bốn hạt dưới | Kéo một hạt trên xuống (+5), bớt ba hạt dưới (−3) | 6 |
| 7 + 8 | Một hạt trên, hai hạt dưới | Que bên trái +1 (+10), que này bớt hai hạt dưới (−2) | 15 |
| 6 + 9 | Một hạt trên, một hạt dưới | Que bên trái +1 (+10), que này bớt một hạt dưới (−1) | 15 |
Mấu chốt là thuộc các cặp bù: bù 5 của 1, 2, 3, 4 là 4, 3, 2, 1; bù 10 của 1 đến 9 là 9 đến 1. Đây cũng chính là các cặp "bạn của 5" và "bạn của 10" mà trẻ học khi tách gộp số. Trên bàn tính 2/5, nhờ có thêm hạt, đôi khi có thể cộng thẳng mà không cần bù; người mới học nên cứ làm như bàn tính chỉ có một hạt trên và bốn hạt dưới để luyện phản xạ bù cho chắc.
Một phép cộng đầy đủ: 1.234 + 5.678
Trên bàn tính, phép cộng thường làm từ hàng lớn sang hàng nhỏ, tức từ trái sang phải, ngược với đặt tính trên giấy. Đặt 1.234 lên bốn que bên phải trước.
- Hàng nghìn: que đang là 1, cộng 5. Kéo một hạt trên xuống, que thành 6.
- Hàng trăm: que đang là 2, cộng 6. Kéo một hạt trên xuống và đẩy thêm một hạt dưới, que thành 8.
- Hàng chục: que đang là 3, cộng 7. Không đủ hạt, dùng bù 10: que hàng trăm cộng 1 thành 9, que hàng chục bớt 3 thành 0.
- Hàng đơn vị: que đang là 4, cộng 8. Dùng bù 10: que hàng chục cộng 1 thành 1, que đơn vị bớt 2 thành 2.
- Đọc kết quả từ trái sang phải: 6.912. Kiểm lại bằng phép thử bỏ 9: 1.234 có tổng chữ số 10, rút gọn 1; 5.678 có tổng 26, rút gọn 8; 1 + 8 = 9, tức 0. Kết quả 6.912 có tổng chữ số 18, cũng rút gọn về 0. Khớp.
Phép trừ làm theo cách ngược lại. Ví dụ 82 − 47: hàng chục đang là 8, trừ 4, nhưng tầng dưới chỉ có ba hạt, nên dùng bù 5: đẩy hạt trên lên (−5) và thêm một hạt dưới (+1), que thành 4. Hàng đơn vị đang là 2, trừ 7, không đủ, nên dùng bù 10: que hàng chục bớt 1 thành 3, que đơn vị thêm 3 thành 5. Kết quả 35.
Biểu diễn số lớn, số thập phân và tiền trên bàn tính
Bàn tính không có dấu phẩy cố định; bạn tự chọn que nào làm hàng đơn vị. Thói quen tốt là chọn một que có chấm đánh dấu trên thanh ngang làm hàng đơn vị, nhờ vậy các que bên phải nó là phần thập phân và các chấm bên trái chia số thành nhóm ba chữ số. Muốn đặt 12,75, bạn để 2 ở que hàng đơn vị, 1 ở que bên trái, rồi 7 và 5 ở hai que bên phải.
Với tiền Việt nhiều chữ số 0, người gẩy thường tính theo đơn vị nghìn và bỏ hẳn ba chữ số 0 cuối, giống cách nhẩm. 125.000 đồng đặt thành 125 trên ba que. Điều quan trọng là thống nhất đơn vị từ đầu tới cuối một phép tính, vì bàn tính không biết bạn đang tính nghìn hay đồng.
Một chiếc bàn tính mười ba que đủ chỗ cho số mười ba chữ số, quá đủ cho mọi nhu cầu sổ sách gia đình. Khi một que cần vượt quá 9 trong lúc cộng, đó là tín hiệu phải chuyển 1 sang que bên trái. Nếu bạn để một que giữ quá 9 mà quên chuyển, kết quả đọc ra sẽ sai, nên với người mới học, mỗi que luôn chỉ nên giữ từ 0 đến 9.
Bàn tính hai tầng 2/5 khác loại 1/4 ở đâu
Loại bàn tính trẻ em hay học hiện nay thường là loại một hạt trên, bốn hạt dưới. Đó là dạng được rút gọn từ bàn tính 2/5 trong quá trình phát triển về sau, vì với hệ thập phân thì một que chỉ cần biểu diễn từ 0 đến 9. Bỏ các hạt thừa giúp mỗi chữ số chỉ có đúng một cách biểu diễn, mắt đọc nhanh hơn và tay ít thao tác thừa.
Bàn tính 2/5 thường to, hạt tròn và dày hơn, que dài hơn. Người quen loại 1/4 cầm bàn tính 2/5 lần đầu hay thấy hạt nặng và quãng đẩy xa. Ngược lại, loại 2/5 cho phép một que tạm giữ giá trị lớn hơn 9, nên một số người gẩy truyền thống quen để tạm rồi mới chuyển hàng. Thói quen đó tiện cho tay quen nhưng làm khó người học mới, vì số trên bàn không còn đọc thẳng được ở mọi thời điểm.
Về nguyên lý cộng trừ, hai loại giống nhau: cùng giá trị hạt trên là 5, hạt dưới là 1, cùng dùng bù 5 và bù 10. Một người đã biết loại này chuyển sang loại kia chỉ cần vài buổi làm quen. Nếu gia đình có sẵn bàn tính 2/5 của ông bà, trẻ hoàn toàn có thể dùng nó để làm quen với hạt và hàng, chỉ cần bỏ qua hạt thứ hai ở tầng trên và hạt thứ năm ở tầng dưới.
Bảo quản bàn tính cũ và luyện tập vừa sức
Bàn tính gỗ cũ là đồ vật bền nếu được giữ đúng cách. Muốn dùng lại để luyện hoặc để con cháu làm quen, bạn có thể làm theo các gợi ý sau.
- Lau bụi bằng khăn khô hoặc hơi ẩm, không ngâm nước, vì gỗ và que tre dễ nở rồi nứt.
- Nếu hạt bị rít, kiểm xem que có cong hay bám bẩn; lau que bằng khăn khô, tránh bôi dầu ăn vì dễ bắt bụi.
- Nếu khung lỏng, siết lại hoặc nhờ thợ mộc, đừng tự đóng đinh vì dễ làm vỡ thanh ngang.
- Cất ở chỗ khô, tránh nắng gắt và nơi ẩm mốc.
- Luyện vừa sức: tuần đầu chỉ biểu diễn số và đọc số; tuần sau cộng không cần bù; rồi bù 5; rồi bù 10.
- Cột mốc tự đặt có thể là gẩy đúng một phép cộng bốn chữ số có hai lần bù, hoặc giải thích được cho người khác vì sao 7 + 8 phải mượn que bên trái.
Với trẻ em, bàn tính nên là đồ vật để khám phá giá trị theo hàng, không phải công cụ thi tốc độ. Không cần đồng hồ, không cần so với bạn. Một buổi mười lăm phút ngồi cạnh ông bà gẩy bàn tính cũ có khi giúp trẻ hiểu "hàng chục" rõ hơn nhiều trang bài tập.
Câu hỏi thường gặp
Bàn tính gẩy có từ bao giờ?
Bàn tính hạt xâu trên que đã được dùng rộng rãi ở Trung Hoa từ nhiều thế kỷ trước và lan sang các nước lân cận, trong đó có Việt Nam. Mốc năm chính xác của nó còn được giới nghiên cứu bàn luận, nên khi cần con số cụ thể bạn nên tra tài liệu lịch sử toán học đáng tin cậy.
Vì sao bàn tính 2/5 có hạt thừa so với nhu cầu hệ thập phân?
Cách giải thích thường gặp là các hạt thừa giúp thực hiện phép chia theo phương pháp truyền thống và các phép tính trong hệ đo lường cũ không theo cơ số 10. Với cộng trừ thông thường, các hạt này hầu như không cần, nên bàn tính về sau được rút gọn thành loại 1/4.
Người lớn học bàn tính gẩy có khó không?
Không khó nếu đã vững cộng trừ trong phạm vi 20. Phần cần luyện là phản xạ bù 5 và bù 10 bằng tay, thường mất vài tuần luyện đều đặn mỗi ngày một ít. Người lớn thường tiến nhanh ở giai đoạn đầu vì đã hiểu giá trị theo hàng.
Dùng bàn tính gẩy có giúp tính nhẩm giỏi hơn không?
Luyện bàn tính giúp bạn thạo thao tác trên bàn tính và quen các cặp bù. Một số người luyện lâu có thể hình dung bàn tính trong đầu để tính. Còn việc nó làm giỏi toán nói chung hay thông minh hơn thì bằng chứng chưa rõ, nên đừng kỳ vọng quá mức.
Mua bàn tính cũ cần để ý gì?
Kiểm khung có chắc không, que có thẳng không, hạt có trượt đều không, thanh ngang có nứt không. Đếm đủ số hạt trên mỗi que. Một chiếc bàn tính còn tốt là chiếc mà hạt trượt nhẹ nhưng không tự rơi khi nghiêng nhẹ.
Trẻ mấy tuổi có thể làm quen với bàn tính?
Trẻ đã đếm được tới 10 và biết tách gộp số trong phạm vi 10 có thể làm quen bằng cách biểu diễn số và đọc số. Phép cộng có bù nên để khi trẻ đã sẵn sàng, không ép theo một mốc tuổi cố định. Giữ buổi làm quen ngắn và vui.