Để tự làm một ô chữ đan nhau, bạn chọn một danh sách từ theo chủ đề, đặt từ dài nhất làm trục, rồi lần lượt cài các từ khác cắt qua nó ở những chữ cái dùng chung, sao cho các từ chỉ chạm nhau tại ô giao. Xong lưới mới đánh số và viết gợi ý. Chỉ cần giấy kẻ ô, bút chì và cục tẩy; một ô chữ năm đến mười từ làm trong một buổi tối là xong.
Bài này nói về dạng đan tự do, kiểu thường thấy ở báo thiếu nhi và ô chữ lớp học, vì nó hợp với tiếng Việt bỏ dấu và dễ cho người mới. Dạng lưới kín đối xứng của báo chí khổ lớn được nhắc ở cuối, kèm lý do vì sao nó khó hơn nhiều khi làm bằng tiếng Việt.
Hai kiểu lưới: đan tự do và lưới kín
Lưới đan tự do là một tập từ cắt nhau như cành cây, phần còn lại của tờ giấy để trống. Mỗi từ chỉ cần cắt ít nhất một từ khác để cả lưới dính thành một khối. Không phải chữ cái nào cũng nằm ở ô giao; nhiều chữ chỉ thuộc một từ. Kiểu này dễ làm, dễ đọc, và người giải cũng dễ nhìn ra đâu là từ nào.
Lưới kín là một hình vuông hay chữ nhật phủ đầy ô trắng và ô đen, gần như mọi chữ cái đều thuộc cả một từ ngang lẫn một từ dọc. Ô chữ khổ lớn trên báo nước ngoài thường theo kiểu này, kèm quy ước các ô đen đối xứng khi xoay lưới nửa vòng. Kiểu lưới kín rất chặt: đổi một chữ là kéo theo nhiều từ khác phải đổi.
Với tiếng Việt bỏ dấu, lưới kín khó hơn vì nhiều âm tiết kết thúc bằng các cụm phụ âm như NG, NH, CH, và một từ ghép hai tiếng khi viết liền tạo ra những chuỗi chữ cái ít khi ghép lại được thành từ khác theo chiều dọc. Người soạn lưới kín tiếng Việt thường phải chấp nhận nhiều ô đen hơn hoặc dùng nhiều từ một tiếng. Nếu bạn mới bắt đầu, hãy làm lưới đan tự do trước; đó là kiểu đem lại cảm giác hoàn thành nhanh và dạy bạn đủ kỹ năng để thử lưới kín sau này.
Dựng một lưới đan tự do từng bước
Quy trình dưới đây dùng giấy kẻ ô vuông, mỗi ô một chữ cái. Viết bằng bút chì vì bạn sẽ xoá và đặt lại vài lần.
- Chọn chủ đề và lập danh sách mười đến mười lăm từ, nhiều hơn số bạn định dùng. Viết từng từ ở dạng không dấu, viết hoa, kèm số chữ cái: BANG (4), THUOC (5)…
- Chọn một từ dài, có nhiều chữ cái phổ biến, làm trục. Viết nó theo hàng ngang ở khoảng giữa tờ giấy.
- Với mỗi chữ cái của từ trục, dò trong danh sách xem từ nào chứa chữ đó. Cài từ ấy theo chiều dọc sao cho chữ chung nằm đúng ô giao.
- Áp luật không chạm: hai từ song song không được nằm sát nhau, đầu và cuối từ không được dính vào chữ của từ khác, trừ chính ô giao. Nếu chạm, sẽ hình thành những chuỗi chữ vô nghĩa đọc theo chiều kia.
- Tiếp tục cài từ ngang vào các từ dọc vừa đặt, xen kẽ hai chiều, cho tới khi đủ số từ hoặc không còn chữ chung hợp lý.
- Kiểm lại bằng cách đọc mọi chuỗi chữ liền nhau từ hai ô trở lên, theo cả hai chiều. Mỗi chuỗi phải đúng là một từ bạn đã đặt, không thừa chuỗi nào.
- Đánh số: đi từ trên xuống, trong mỗi hàng đi từ trái sang phải; ô nào là ô đầu của một từ ngang hoặc dọc thì nhận số tiếp theo. Một ô đầu của cả hai chiều chỉ mang một số.
Bước sáu là bước người mới hay bỏ qua nhất, và là nơi phần lớn lỗi nằm. Một chữ cái đặt sát cạnh từ khác có thể tạo ra một chuỗi như "HU" theo chiều dọc mà bạn không hề định đặt, khiến người giải tưởng thiếu gợi ý.
Lưới mẫu năm từ chủ đề đồ dùng học tập
Lưới dưới đây dùng năm từ: BANG (bảng), SACH (sách), THUOC (thước), CAP (cặp), PHAN (phấn). Ô ■ là ô không dùng. Số trong ngoặc là số thứ tự từ, đánh theo luật ở bước bảy.
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hàng 1 | ■ | S (1) | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ |
| Hàng 2 | B (2) | A | N | G | ■ | ■ | ■ | ■ |
| Hàng 3 | ■ | C | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ |
| Hàng 4 | T (3) | H | U | O | C (4) | ■ | ■ | ■ |
| Hàng 5 | ■ | ■ | ■ | ■ | A | ■ | ■ | ■ |
| Hàng 6 | ■ | ■ | ■ | ■ | P (5) | H | A | N |
Đọc kiểm: hàng ngang có BANG, THUOC, PHAN; hàng dọc có SACH (cột 2) và CAP (cột 5). Không có chuỗi thừa: chữ N và G của BANG không chạm chữ nào bên dưới vì hàng 3 chỉ có chữ C ở cột 2.
Gợi ý kèm theo có thể là: 1 dọc — Thứ học sinh mở ra đọc trong giờ học (4 ô); 2 ngang — Tấm phẳng treo trên tường lớp để viết phấn (4 ô); 3 ngang — Dụng cụ có vạch chia để kẻ đường thẳng, đo độ dài (5 ô); 4 dọc — Túi đựng sách vở mang đến trường (3 ô); 5 ngang — Thỏi trắng dùng để viết lên bảng (4 ô).
Chọn từ sao cho dễ đan
Từ có nhiều nguyên âm A, O, U, I dễ cài. Các nguyên âm này xuất hiện trong rất nhiều âm tiết tiếng Việt, nên khả năng tìm được từ chung chữ cao. Chữ hiếm như X, Y, K, Q nên để ở vị trí không cần giao.
Phụ âm ghép là bạn của người soạn. Theo kinh nghiệm soạn, chữ H và N, G xuất hiện dày đặc trong tiếng Việt bỏ dấu vì nằm trong CH, NH, NG, TH, KH, PH, GH. Một từ có chữ H ở giữa, như THUOC hay PHAN, thường tìm được từ cắt qua.
Kết hợp từ một tiếng và từ ghép. Từ một tiếng như CAP, VOI làm mối nối gọn; từ ghép viết liền như BUTCHI, GATRONG làm trục dài. Lưới chỉ toàn từ ghép dài thường bị thưa và khó nối.
Tránh từ có nhiều cách viết không dấu trùng nhau trong cùng lưới. Nếu lưới đã có TRANG là trăng thì đừng đặt thêm TRANG là trang sách; người giải sẽ thấy hai đáp án giống hệt và nghi mình sai.
Danh sách dư giúp tránh bế tắc. Khi một từ không cài được, bạn có ngay từ dự phòng cùng chủ đề. Người mới hay lập danh sách vừa đủ rồi kẹt ở từ cuối cùng.
Kiểm ô chữ trước khi đưa người khác giải
Một ô chữ tự làm cần qua ba lần kiểm. Lần đầu là kiểm lưới: mọi chuỗi chữ liền nhau phải là một từ đã đặt, số ô của mỗi từ khớp với số ghi trong gợi ý, số thứ tự đi đúng chiều đọc. Lần thứ hai là kiểm gợi ý: mỗi gợi ý cùng với số ô và những chữ cái ở ô giao phải chỉ dẫn tới đúng một đáp án hợp lý.
Lần thứ ba là kiểm bằng người thật. Đưa bản trắng cho một người chưa biết đáp án, ngồi bên cạnh nhưng không nhắc. Ghi lại chỗ họ dừng lâu, chỗ họ điền sai rồi phải xoá, và từ nào họ đoán ra mà không cần gợi ý. Những chỗ đó cho biết gợi ý nào quá mơ hồ, từ nào quá dễ, và lưới có chỗ nào gây hiểu nhầm về hướng đọc.
Khi in hoặc chép bản trắng, nhớ giữ nguyên vị trí ô, kể cả ô ■. Một ô trắng bị bỏ quên trong bản in làm người giải tưởng có thêm một chữ. Nếu chép lên bảng lớn, hãy đếm ô từng hàng hai lần. Bản đáp án nên để riêng một tờ, gấp úp hoặc giữ trong tay người soạn.
Ẩn thêm một từ khoá vào lưới đan tự do
Khi đã quen dựng lưới, bạn có thể làm ô chữ thú vị hơn bằng một từ khoá ẩn. Cách phổ biến là tô màu một số ô, mỗi ô thuộc một từ khác nhau; khi giải xong, người giải đọc các ô tô màu theo thứ tự đánh dấu sẵn để ra từ khoá. Đây là cách kết hợp sức hút của ô chữ hàng dọc với độ chặt của ô chữ đan nhau.
Quy trình ngược với cách làm lưới thường: chọn từ khoá trước, rồi khi cài từng từ vào lưới, ghi chú xem chữ cái nào của từ khoá có thể đặt ở từ đó. Không nhất thiết dùng ô giao cho các chữ của từ khoá; dùng ô không giao còn tốt hơn, vì người giải phải giải đúng chính từ đó mới thấy chữ, không thể mượn từ từ khác. Ghi số thứ tự nhỏ ở góc các ô tô màu để người giải biết thứ tự đọc.
Một biến thể nhẹ nhàng hơn cho ô chữ làm quà: các ô tô màu ghép lại thành tên người nhận, một ngày kỷ niệm viết bằng chữ, hay một lời chúc ngắn không dấu. Người nhận giải xong mới thấy món quà thật sự nằm ở đâu. Với ô chữ ôn bài trong lớp, từ khoá ẩn có thể là tên bài học tiếp theo, tạo một chút tò mò cho buổi sau mà không cần đến phần thưởng hay bảng điểm.
Nấc tiến bộ cho người tự soạn ô chữ
Soạn ô chữ là một kỹ năng riêng, khác với giải. Bạn có thể tự đặt cột mốc theo độ phức tạp của lưới, mỗi nấc là một thành tích đáng ghi vào sổ.
| Nấc | Việc làm được | Cột mốc gợi ý |
|---|---|---|
| Bắt đầu | Lưới năm từ đan tự do, không chuỗi thừa | Một người khác giải ra đủ năm từ |
| Vững tay | Lưới mười từ có chủ đề, gợi ý mỗi từ một đáp án | Người giải thử không phải hỏi lại gợi ý nào |
| Có chủ ý | Lưới kèm từ khoá ẩn, ví dụ các ô giao tô màu ghép thành một từ | Người giải tìm ra từ khoá mà không cần gợi ý thêm |
| Thử thách | Một mảng lưới kín nhỏ, chẳng hạn năm nhân năm, gần như mọi chữ đều giao | Lưới đúng hoàn toàn, chấp nhận nhiều ô đen |
| Chia sẻ | Soạn một loạt ô chữ theo chủ đề cho gia đình hay lớp học | Những người giải muốn có bản tiếp theo |
Đừng vội nhảy lên lưới kín. Nhiều người soạn lâu năm vẫn chủ yếu làm lưới đan tự do, vì nó hợp với nhu cầu ôn bài, làm quà hay sinh hoạt gia đình hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần phần mềm để làm ô chữ không?
Không cần. Giấy kẻ ô vuông, bút chì và tẩy là đủ cho lưới đan tự do mười đến hai mươi từ. Bảng tính trên máy cũng dùng được nếu bạn muốn chỉnh sửa và in sạch, nhưng phần nghĩ chọn từ và viết gợi ý vẫn là việc của người soạn.
Ô chữ tự làm nên có bao nhiêu từ?
Cho người mới giải hoặc trẻ nhỏ, năm đến tám từ là vừa. Cho người lớn đã quen, mười đến hai mươi từ là một buổi giải dễ chịu. Lưới quá lớn mà gợi ý không đều tay thường làm người giải bỏ dở ở giữa.
Khi đánh số, từ ngang và từ dọc có đánh riêng không?
Thông thường dùng chung một dãy số. Ô nào bắt đầu một từ, dù ngang hay dọc, nhận số tiếp theo theo thứ tự đọc từ trên xuống, trái sang phải. Danh sách gợi ý thì chia hai cột ngang và dọc, mỗi cột ghi số tương ứng.
Có nên giữ dấu trong ô chữ tự làm không?
Với lưới đan nhau, giữ dấu khiến hai từ rất khó dùng chung một ô, vì chữ ở ô giao phải trùng cả dấu. Bỏ dấu là lựa chọn thực tế hơn. Nếu muốn luyện chính tả có dấu, dạng ô chữ hàng dọc hợp hơn vì các hàng không cắt nhau.
Làm sao để lưới trông đẹp và cân đối?
Đặt từ trục ở giữa, phân bố từ dọc đều hai bên, tránh dồn hết vào một góc. Sau khi xong, có thể cắt bỏ những hàng và cột trống ở mép để lưới gọn. Cân đối giúp dễ nhìn nhưng không quan trọng bằng việc mỗi từ đều đúng và đủ gợi ý.