ChienTich.comChiến Tích
Lịch sử và giải đấu

Lịch sử tangram: bảy tấm khéo của Trung Hoa và chuyện “bốn nghìn năm” bị bịa ra

Tangram có từ bao giờ, vì sao đầu thế kỷ 19 nó vượt biển sang châu Âu, truyền thuyết bốn nghìn năm từ đâu ra và toán học đã chứng minh gì về bảy mảnh ghép.

Wooden seven piece dissection puzzle laid on a lacquered tray in an old Hoi An shophouse, a child hand reaching in from the left, warm side light, top-down view

Tangram — bộ bảy mảnh ghép cắt từ một hình vuông — có nguồn gốc ở Trung Hoa, nhưng tư liệu chắc chắn về nó chỉ có từ khoảng cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, chứ không phải “bốn nghìn năm” như nhiều sách vẫn kể. Tên gọi tiếng Hán thường được đọc theo âm Hán Việt là “thất xảo bản”, nghĩa là bảy tấm khéo.

Câu chuyện lịch sử của tangram thú vị chính ở chỗ nó lẫn lộn thật và bịa: một dạng bài luyện trí vượt biển sang phương Tây, trở thành mốt ở nhiều thành phố châu Âu, rồi gần một trăm năm sau bị một cuốn sách câu đố dựng lên huyền thoại cổ xưa. Bài này tách từng lớp để bạn kể cho học sinh, cho con mà không truyền tiếp chuyện sai.

Những gì chắc chắn về nguồn gốc

Các sách hướng dẫn tangram sớm nhất còn giữ được là sách in ở Trung Hoa đầu thế kỷ 19, trình bày hàng trăm hình bóng — người, vật, chữ, đồ dùng — để người xếp tự dựng lại bằng bảy mảnh. Việc đã có sách in nhiều hình chứng tỏ tangram phải phổ biến trước đó một thời gian, có lẽ từ cuối thế kỷ 18, nhưng không ai xác định được năm ra đời hay người nghĩ ra.

Một số nhà nghiên cứu đề xuất tangram có tổ tiên là các bộ bàn tiệc ghép được của Trung Hoa thời xưa: nhiều chiếc bàn nhỏ hình khác nhau, sắp xếp thành nhiều kiểu tuỳ số khách. Sau này lại có những bộ “ghép hình” bằng gỗ cho người ta bày hình trên bàn. Giả thuyết này hợp lý về ý tưởng nhưng còn là giả thuyết; bạn nên nói “có thể” khi kể.

Điều chắc chắn hơn là tangram thuộc truyền thống câu đố cắt ghép, tức chia một hình thành mảnh rồi ghép lại thành hình khác. Truyền thống này có ở nhiều nền văn hoá: người Hy Lạp cổ cũng có câu đố cắt hình vuông thành nhiều mảnh, được nhắc đến trong tư liệu về Archimedes. Tangram không phải duy nhất, nhưng là bộ cắt ghép đơn giản, đẹp và phổ biến nhất.

Đầu thế kỷ 19: tangram vượt biển sang phương Tây

Tangram đến châu Âu và châu Mỹ vào khoảng thập niên 1810, theo các con tàu buôn đi về giữa Quảng Châu và các cảng phương Tây. Những bộ mảnh ghép bằng ngà, gỗ quý đóng hộp sơn mài là món quà lạ được ưa chuộng. Sau đó các nhà in ở London, Paris và một số thành phố châu Âu khác cho ra sách tập hợp hình, nhiều cuốn chép lại hình từ sách Trung Hoa, có cuốn thêm hình mới.

Trong vài năm, tangram trở thành mốt ở nhiều phòng khách châu Âu. Có những giai thoại kể các nhân vật nổi tiếng thời đó mê xếp hình này; bạn nên đọc các giai thoại cụ thể một cách thận trọng, vì nhiều chuyện được kể lại về sau mà không rõ nguồn gốc. Phần chắc chắn là số lượng sách tangram in ở châu Âu những năm đó khá nhiều, đủ để nói đây là một trào lưu thật.

Cái tên “tangram” cũng ra đời trong giai đoạn này, nhưng nguồn gốc chữ thì không ai chắc. Có người cho là ghép từ “Tang” (nhà Đường, ám chỉ Trung Hoa) với đuôi “-gram” kiểu Hy Lạp; có người đưa ra giải thích khác. Từ điển tiếng Anh ghi nhận chữ này từ giữa thế kỷ 19. Khi dạy học, nói “tên tangram xuất hiện ở phương Tây, nguồn gốc chữ chưa rõ” là đủ chính xác.

Huyền thoại “bốn nghìn năm” đến từ đâu

Cuốn sách năm 1903. Đầu thế kỷ 20, một nhà soạn câu đố nổi tiếng ở Mỹ cho in một cuốn sách về tangram, kể rằng dạng bài này có từ bốn nghìn năm trước, rằng có bảy cuốn sách cổ về nó, và gắn nó với một vị thần trong truyền thuyết. Câu chuyện viết rất sinh động và được chép lại khắp nơi.

Vì sao biết là bịa. Các nhà nghiên cứu lịch sử câu đố về sau không tìm thấy dấu vết nào của những “sách cổ” hay truyền thuyết đó trong tư liệu Trung Hoa. Bản thân tác giả cuốn sách nổi tiếng là người thích đùa và dựng chuyện để quảng bá câu đố của mình. Giới nghiên cứu ngày nay coi phần lịch sử trong cuốn sách ấy là hư cấu.

Vì sao huyền thoại sống dai. Chuyện cổ xưa nghe hấp dẫn hơn “có từ khoảng hai trăm năm”, lại hợp với hình dung lãng mạn về phương Đông. Sách giáo dục, bao bì đồ chơi giáo dục và các trang mạng chép nhau qua hàng chục năm, nên một câu chuyện bịa trở thành “ai cũng biết”.

Bài học khi kể cho trẻ. Đây là ví dụ rất tốt để dạy trẻ kiểm tra thông tin: một chuyện được nhắc nhiều không có nghĩa là đúng. Bạn có thể kể cả hai phiên bản rồi hỏi con xem vì sao người ta tin chuyện bốn nghìn năm, và làm sao biết nó không đúng.

Sách tangram cổ trình bày thế nào

Nếu có dịp xem bản chụp một cuốn sách tangram đầu thế kỷ 19, bạn sẽ thấy cách trình bày gần như giữ nguyên tới ngày nay: mỗi trang có nhiều hình bóng tô đen đặc, không có đường kẻ chia mảnh, kèm một tên gọi ngắn. Người xếp chỉ thấy đường viền ngoài và phải tự tìm cách đặt bảy mảnh vào trong. Lời giải, nếu có, nằm ở một cuốn riêng hoặc ở phần cuối sách, vẽ rõ đường chia từng mảnh.

Chủ đề hình bóng trong sách cổ rất đời thường: người ngồi, người chạy, người cầm quạt, chim, cá, mèo, thuyền, nhà, đồ dùng trong nhà, và cả những hình chữ. Một số hình được vẽ với tỉ lệ không thật chính xác, nên khi chép sang sách phương Tây, có hình trở nên không xếp được — người soạn sách về sau phải sửa lại. Đây là lý do khi luyện bằng các tuyển tập in lại, thỉnh thoảng bạn gặp hình “vô nghiệm”; đừng vội nghĩ mình kém, hãy kiểm lại diện tích.

Cách trình bày “chỉ cho bóng, giấu đường chia” chính là cái lõi khiến tangram thành bài luyện trí chứ không chỉ là đồ chơi xếp hình: người xếp phải tưởng tượng mảnh nằm ở đâu trong một khối đen không có manh mối. Khi tự làm đề cho con hay cho lớp, bạn nên giữ đúng nguyên tắc này — vẽ bóng đặc, không vẽ vạch — và chuẩn bị sẵn lời giải riêng.

Toán học đã chứng minh gì về bảy mảnh ghép

Bảy mảnh tangram gồm năm tam giác vuông cân (hai lớn, một vừa, hai nhỏ), một hình vuông và một hình bình hành, tất cả cắt từ một hình vuông. Vì các mảnh có quan hệ diện tích rất gọn, tangram thành đề tài thú vị cho toán học.

Câu hỏiĐiều đã biếtDùng thế nào khi dạy
Diện tích các mảnh liên hệ ra sao?Lấy tam giác nhỏ làm đơn vị: hình vuông, hình bình hành và tam giác vừa mỗi mảnh bằng 2 đơn vị, mỗi tam giác lớn bằng 4; tổng là 16Cho trẻ tự chồng mảnh để phát hiện, thay vì đọc ra
Xếp được bao nhiêu hình lồi?Đúng 13 đa giác lồi, kết quả được hai nhà toán học công bố năm 1942Thử thách cho học sinh lớn: tìm đủ 13 hình
Có hình nào trông giống nhau mà xếp khác nhau không?Có nhiều cặp hình bóng gần như y hệt nhưng một hình “thiếu” một mảnh nhỏ ở đâu đó — các nghịch lý tangramRèn quan sát và lập luận về diện tích
Tổng số hình bóng xếp được là bao nhiêu?Không có con số hữu hạn có ý nghĩa vì mảnh có thể đặt lệch tuỳ ý; các bộ sưu tập in hàng nghìn hìnhKhuyến khích tự sáng tác hình mới

Kết quả 13 hình lồi là một bài tập đẹp vì nó đóng lại: không có hình lồi thứ 14. Học sinh tìm được nhiều hình rồi bế tắc sẽ hiểu vì sao toán học cần chứng minh thay vì chỉ thử mãi.

Tangram trong trường học Việt Nam

Ở Việt Nam, tangram quen thuộc với nhiều người qua đồ dùng học tập ở mầm non, tiểu học và các bộ đồ chơi gỗ giáo dục. Không có tư liệu rõ về thời điểm tangram vào trường học Việt Nam; nhiều khả năng nó đến qua sách giáo dục và đồ dùng dạy học nhập về hoặc sản xuất trong nước ở cuối thế kỷ 20. Nếu bạn cần mốc cụ thể cho một bài viết chuyên môn, hãy tra chương trình và tài liệu hướng dẫn giáo viên của từng giai đoạn.

Trong lớp học, tangram thường dùng cho ba mục đích: nhận biết hình (tam giác, hình vuông, hình bình hành), luyện tư duy không gian (xoay, lật mảnh để khớp hình bóng) và khơi gợi sáng tạo (tự nghĩ ra hình mới rồi đặt tên). Cả ba đều hợp với tinh thần luyện vừa sức, không cần chấm điểm.

Một điểm nên giữ là tôn trọng nguồn gốc. Khi giới thiệu tangram, giáo viên có thể kể ngắn: bộ bảy mảnh này đến từ Trung Hoa, đã đi vòng quanh thế giới hơn hai trăm năm, và phần kể “có từ bốn nghìn năm” là chuyện một nhà soạn đố đặt ra. Kể như vậy vừa đúng, vừa thú vị hơn huyền thoại.

Gợi ý một buổi kể chuyện lịch sử tangram cho lớp hoặc câu lạc bộ

Nếu bạn muốn đưa phần lịch sử vào một buổi sinh hoạt luyện trí, có thể đi theo khung dưới đây, khoảng ba mươi đến bốn mươi phút, phù hợp học sinh tiểu học lớn trở lên và cả người lớn:

  • Mở đầu năm phút: phát mỗi người một bộ tangram (cắt bằng bìa cứng cũng được), cho xếp lại thành hình vuông ban đầu — việc này khó hơn nhiều người nghĩ.
  • Kể chuyện mười phút: nguồn gốc Trung Hoa, chuyến đi theo tàu buôn sang châu Âu, cái tên chưa rõ gốc, rồi cuốn sách năm 1903 và huyền thoại bốn nghìn năm.
  • Thử thách mười phút: xếp vài hình bóng có trong các sách tangram cổ (người ngồi, con mèo, con thuyền) để cảm nhận thú vui của người xưa.
  • Thảo luận năm phút: vì sao chuyện bịa lại được tin rộng rãi; mỗi người nêu một cách kiểm tra thông tin.
  • Kết thúc: mỗi người tự sáng tác một hình và đặt tên, ghi vào sổ của câu lạc bộ — không chấm, không chọn hình “đẹp nhất”.

Khung này cố ý không có phần thi. Lịch sử tangram hợp để kể và khám phá hơn là để so ai nhanh hơn; phần thi xếp hình, nếu có, nên là một buổi riêng với luật rõ ràng.

Câu hỏi thường gặp

Tangram có thật sự có từ bốn nghìn năm trước không?

Không. Tư liệu chắc chắn về tangram chỉ có từ khoảng cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19 ở Trung Hoa. Câu chuyện bốn nghìn năm xuất phát từ một cuốn sách câu đố in ở Mỹ năm 1903 và được giới nghiên cứu coi là hư cấu.

Thất xảo bản nghĩa là gì?

Đây là cách đọc Hán Việt tên gọi tiếng Hán của tangram, nghĩa là bảy tấm khéo, ý nói bảy mảnh ghép có thể tạo ra rất nhiều hình nhờ sự khéo léo của người xếp. Tên tangram là tên xuất hiện ở phương Tây, nguồn gốc chữ chưa rõ.

Ai là người phát minh ra tangram?

Không ai biết. Các sách tangram sớm nhất không ghi tên người nghĩ ra, và giả thuyết về nguồn gốc từ bộ bàn tiệc ghép vẫn chỉ là giả thuyết. Khi kể cho trẻ, nên nói thẳng là chưa rõ, đó cũng là một bài học về lịch sử.

Tangram xếp được bao nhiêu hình?

Số hình bóng xếp được gần như không giới hạn vì các mảnh có thể đặt lệch nhau tuỳ ý; sách sưu tập in hàng nghìn hình. Riêng hình lồi thì đã được chứng minh có đúng 13 hình, một kết quả công bố năm 1942.

Có nên dùng tangram để thi ở trường không?

Có thể, nhưng với trẻ nhỏ nên ưu tiên khám phá và sáng tác hơn thi nhanh. Nếu tổ chức thi, nên để mỗi em tự đặt mục tiêu, ghi nhận em đã thử bao nhiêu hình và hình mới tự nghĩ ra, không xếp hạng các em với nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138