Sudoku 4×4 dùng các số 1–4 trên lưới 16 ô chia bốn khối 2×2; sudoku 6×6 dùng 1–6 trên lưới 36 ô chia sáu khối 2×3. Luật giống hệt bản 9×9: mỗi hàng, cột, khối có đủ các số, không lặp. Lưới nhỏ cho phép người mới thấy trọn vẹn cách suy luận trong vài phút, trước khi gặp bản 81 ô.
Hai cỡ lưới này hợp với trẻ đã nhận mặt số, với người lớn tuổi muốn làm quen mà không bị ngợp, và với bất kỳ ai từng thử 9×9 rồi bỏ vì không biết bắt đầu từ đâu. Bài có một đề mỗi cỡ, đã kiểm có đúng một lời giải, kèm các bước đầu và đáp án; phần sau bàn cách kèm người mới mà giữ được niềm vui, và lúc nào chuyển lên lưới lớn.
Lưới nhỏ khác lưới 9×9 ở chỗ nào
Khác biệt rõ nhất là số khả năng phải giữ trong đầu. Ở lưới 4×4, mỗi ô chỉ có tối đa bốn lựa chọn, và một hàng đã có hai số thì hai ô còn lại chỉ còn hai khả năng; người mới có thể nhìn ra toàn bộ suy luận mà không cần ghi chép. Ở 9×9, một ô trống giữa lưới có thể còn năm sáu ứng viên, và chính khối lượng đó làm nhiều người nản ngay từ đề đầu tiên.
Khác biệt thứ hai nằm ở hình dạng khối. Lưới 4×4 dùng khối vuông 2×2, giống bản 9×9 thu nhỏ. Lưới 6×6 không chia được thành khối vuông nên dùng khối chữ nhật, thường là 2 hàng × 3 cột. Khối chữ nhật làm hàng và cột không còn đối xứng: một hàng đi qua hai khối, còn một cột đi qua ba khối. Người chuyển từ 4×4 lên 6×6 hay vấp ở chỗ này vì quen nghĩ khối là hình vuông.
Điểm giống nhau quan trọng hơn: mọi kỹ thuật cơ bản, như tìm chỗ duy nhất cho một số trong hàng, cột, khối hay tìm ô chỉ còn một khả năng, đều dùng y nguyên. Vì vậy lưới nhỏ không phải phiên bản "trẻ con" của sudoku mà là phòng tập của chính những thao tác bạn sẽ dùng ở lưới lớn.
Đề sudoku 4×4 và lời giải từng bước
Đề dưới có sáu số gợi ý, hàng 1 trống hoàn toàn. Khối 2×2 là bốn góc: hàng 1–2 cột 1–2, hàng 1–2 cột 3–4, hàng 3–4 cột 1–2 và hàng 3–4 cột 3–4. Ô ghi H2C3 nghĩa là hàng 2, cột 3.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | ||||
| H2 | 2 | 3 | ||
| H3 | 4 | 3 | ||
| H4 | 3 | 1 |
Các bước suy luận: hàng 2 đã có 2 và 3, còn thiếu 1 và 4 ở C3, C4. Cột 3 đã có 3 và 1, nên H2C3 không thể là 1, vậy H2C3 = 4 và H2C4 = 1. Cột 1 đã có 2, 4, 3, nên H1C1 = 1. Hàng 4 có 3 và 1, thiếu 2 và 4; khối dưới trái đã có 4, nên H4C2 = 2 và H4C4 = 4. Hàng 3 thiếu 1 và 2; cột 2 vừa có 2 nên H3C2 = 1, H3C4 = 2. Cuối cùng hàng 1: cột 2 đã có 3, 1, 2 nên H1C2 = 4; cột 3 có 4, 3, 1 nên H1C3 = 2; còn H1C4 = 3.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | 1 | 4 | 2 | 3 |
| H2 | 2 | 3 | 4 | 1 |
| H3 | 4 | 1 | 3 | 2 |
| H4 | 3 | 2 | 1 | 4 |
Đề sudoku 6×6 và hai nước mở đầu
Đề 6×6 dưới có 14 số gợi ý. Khối là hình chữ nhật 2 hàng × 3 cột: hàng 1–2 chia hai khối ở cột 1–3 và cột 4–6, tương tự với hàng 3–4 và hàng 5–6. Đề giải được hoàn toàn bằng cách tìm chỗ duy nhất và ô một khả năng.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 | C5 | C6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| H1 | 2 | 6 | 5 | |||
| H2 | 3 | 5 | 4 | 6 | ||
| H3 | 5 | |||||
| H4 | 5 | 1 | 4 | 2 | ||
| H5 | 2 | |||||
| H6 | 4 |
Hai nước đầu để bạn bắt nhịp. Hàng 1 thiếu 1, 3, 4 ở các ô C1, C4, C6. Số 4 không thể ở C4 hay C6 vì khối phải trên đã có 4 ở H2C4; vậy H1C1 = 4. Hàng 1 còn 1 và 3 cho C4, C6; cột 4 đã có 1 ở H4C4, nên H1C4 = 3 và H1C6 = 1. Từ đây, bạn tiếp tục với hàng 2 (thiếu 1 và 2) rồi lần xuống. Đáp án đầy đủ để đối chiếu:
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 | C5 | C6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| H1 | 4 | 2 | 6 | 3 | 5 | 1 |
| H2 | 1 | 3 | 5 | 4 | 2 | 6 |
| H3 | 2 | 4 | 1 | 5 | 6 | 3 |
| H4 | 6 | 5 | 3 | 1 | 4 | 2 |
| H5 | 5 | 1 | 2 | 6 | 3 | 4 |
| H6 | 3 | 6 | 4 | 2 | 1 | 5 |
Kèm trẻ làm quen mà không biến thành bài kiểm tra
Bắt đầu bằng đồ vật trước con số. Với trẻ chưa quen ký hiệu, có thể dùng bốn màu giấy hoặc bốn loại hạt thay cho 1–4. Luật vẫn vậy: mỗi hàng, cột, khối có đủ bốn màu. Khi trẻ nắm luật, đổi sang số chỉ là đổi ký hiệu.
Cùng làm, nói thành tiếng. Người lớn nói to suy nghĩ của mình: "Hàng này có 2 với 3 rồi, còn thiếu 1 với 4". Trẻ học cách suy luận qua nghe nhiều hơn qua được giảng. Sau vài đề, đổi vai để trẻ nói và người lớn hỏi "sao con biết?".
Không chấm điểm, không bấm giờ, không so với bạn. Lưới nhỏ là để trẻ thấy mình giải được, không phải để đo trẻ. Ghi nhận việc con tự tìm ra một ô, hoặc kiên nhẫn làm đến hết, thay vì ghi nhận nhanh hay chậm. Mỗi trẻ có nhịp riêng; so sánh dễ làm trẻ ghét một việc vốn thú vị.
Khi trẻ điền sai. Thay vì nói "sai rồi", hỏi trẻ dò lại hàng hoặc cột chứa ô đó. Tự phát hiện lỗi là kỹ năng quý hơn điền đúng ngay lần đầu.
Dừng khi còn vui. Một hai đề mỗi lần là đủ. Kết thúc khi trẻ vẫn còn muốn làm tiếp sẽ giữ mong muốn quay lại lần sau.
Với người lớn tuổi và người đã bỏ sudoku lâu năm
Nhiều người lớn tuổi từng thử sudoku trên báo, gặp lưới 9×9 dày đặc rồi gác lại. Bắt đầu lại bằng lưới 6×6 thường dễ chịu hơn: đủ thử thách để thấy phải suy nghĩ, đủ nhỏ để xong trong một tách trà. Khi đã giải trơn tru vài chục đề 6×6, chuyển lên 9×9 đề dễ sẽ thấy quen thuộc chứ không còn lạ lẫm.
Về hình thức, nên in hoặc kẻ lưới to, ô rộng ít nhất cỡ đầu ngón tay, dùng bút chì đậm vừa và giấy không bóng để không bị loá. Ánh sáng đủ và kính đúng độ quan trọng không kém đề hay. Nếu cầm bút khó, có thể dùng thẻ số bằng bìa cứng đặt lên lưới kẻ sẵn trên bàn.
Một lời nhắc thẳng thắn: sudoku là một thú luyện trí dễ chịu, giúp tập trung và có thể là hoạt động chung của ông bà với cháu. Nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng giải sudoku ngăn được sa sút trí tuệ. Nếu thấy mình hay quên khác thường, lẫn lộn ngày tháng hay khó làm những việc vốn quen, đó là lúc nói chuyện với bác sĩ, không phải tăng số đề mỗi ngày.
Lỗi hay gặp ở lưới nhỏ và nấc chuyển lên lưới lớn
Lưới nhỏ có vài cái bẫy riêng. Bảng dưới ghép lỗi hay gặp với cách sửa, rồi gợi ý các nấc tự đặt cho chặng chuyển từ 4×4 lên 9×9. Các nấc chỉ là mốc để chính người luyện thấy mình đã đi được đến đâu.
| Lỗi hay gặp hoặc nấc | Mô tả | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nhầm hình khối ở 6×6 | Coi khối là 3 hàng × 2 cột, hoặc quên khối | Tô nhạt hai màu xen kẽ cho sáu khối trước khi bắt đầu |
| Chỉ nhìn hàng | Bỏ sót suy luận từ cột và khối | Mỗi lượt hỏi đủ ba câu: hàng, cột, khối |
| Nấc 1 | Giải 4×4 có người kèm | Tự giải 4×4 không cần gợi ý |
| Nấc 2 | Giải 4×4 một mình, nói được lý do từng ô | Thử 6×6 nhiều số gợi ý |
| Nấc 3 | Giải 6×6 không tẩy | Thử 6×6 ít gợi ý hơn, hoặc 9×9 đề dễ |
| Nấc 4 | Giải 9×9 đề dễ | Học quét số theo chữ số ở lưới lớn |
Không cần đi đủ bốn nấc. Có trẻ thích ở mãi lưới 4×4 với các biến thể màu sắc, hình con vật; có người lớn tuổi thấy 6×6 vừa đủ cho buổi sáng. Cột mốc tự đặt có giá trị khi nó vừa với người luyện, không phải vì nó dẫn tới đích nào cố định.
Tự soạn đề lưới nhỏ cho gia đình
Một lợi thế của lưới 4×4 là bạn có thể tự soạn đề. Cách đơn giản: viết một lưới đã điền đủ và đúng luật trước, ví dụ chính đáp án ở trên, rồi xoá bớt số. Sau mỗi lần xoá, tự giải lại xem từ những số còn lại có suy ra được duy nhất một cách điền không. Nếu đến một lúc có hai cách điền đều hợp lệ, bạn đã xoá quá tay; trả lại một số.
Cách tạo nhiều đề từ một lưới gốc: hoán đổi các ký hiệu (mọi số 1 thành 3, mọi số 3 thành 1), đổi chỗ hai hàng trong cùng một dải khối, hoặc xoay lưới. Lưới mới vẫn hợp lệ nhưng trông khác hẳn. Trẻ lớn hơn có thể tham gia soạn đề cho anh chị em hoặc cho ông bà, và việc soạn đề tự nó đã là một bài luyện suy luận khá sâu, vì phải nghĩ ngược từ lời giải về đề.
Trước khi đưa đề tự soạn cho người khác, tự giải lại một lần từ đầu như người chưa biết đáp án, ghi lại thứ tự các ô suy ra được. Nếu có lúc phải đoán, đề chưa đạt, cần thêm một số gợi ý ở chỗ bị kẹt.
Nếu soạn cho lớp học hoặc nhóm sinh hoạt, nên chuẩn bị vài mức: nhiều gợi ý, vừa, ít gợi ý, để mỗi người tự chọn mức của mình. Không công bố ai xong trước; dán đáp án ở cuối phòng để ai xong tự đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì làm được sudoku 4×4?
Không có tuổi cố định. Trẻ nhận mặt được bốn ký hiệu khác nhau và hiểu ý "không lặp lại" là có thể thử, nhiều trẻ mẫu giáo lớn đã làm được bản dùng màu hoặc hình. Quan sát xem trẻ thấy vui hay căng thẳng quan trọng hơn con số tuổi.
Sudoku 6×6 có thể chia khối 3 hàng × 2 cột không?
Có thể, miễn đề ghi rõ và người giải biết trước. Phổ biến hơn là khối 2 hàng × 3 cột. Luật suy luận giống nhau, chỉ đổi hướng; khi tự soạn đề, nên kẻ đậm đường chia khối để không ai hiểu nhầm.
Đề 4×4 có cần đúng một lời giải không?
Nên có, vì người giải dựa vào điều đó để suy luận. Đề có hai lời giải khiến người mới bối rối khi đến cuối có hai ô đổi chỗ được cho nhau. Khi tự soạn đề, giải lại sau mỗi lần xoá số để chắc chỉ còn một cách điền.
Người lớn tuổi nên làm sudoku mỗi ngày bao lâu?
Không có định mức chuẩn. Một hai đề lúc tỉnh táo, dừng khi thấy mỏi mắt hay khó chịu, là cách nhiều người duy trì được lâu. Nên kết hợp với đi bộ, trò chuyện và ngủ đủ, vì đầu óc khoẻ dựa vào nhiều thứ chứ không riêng việc luyện trí.
Khi nào nên chuyển từ 6×6 lên 9×9?
Khi người luyện giải được 6×6 mà không cần tẩy và có thể giải thích lý do từng ô. Lúc đó thử 9×9 đề dễ có nhiều số gợi ý. Nếu thấy nản, quay lại 6×6 thêm một thời gian không có gì sai.
Có thể dùng sudoku lưới nhỏ trong lớp học không?
Có, nhiều giáo viên dùng như hoạt động khởi động hoặc góc tự chọn. Nên chuẩn bị đề nhiều mức để học sinh tự chọn, không thi ai xong trước và không chấm điểm. Mục đích là luyện suy luận và kiên nhẫn trong không khí thoải mái.