Biến thể sudoku giữ luật gốc mỗi hàng, cột, vùng đủ các số không lặp, rồi thêm hoặc đổi một ràng buộc: sudoku chéo thêm hai đường chéo, sudoku răng cưa đổi khối vuông thành vùng hình dạng bất kỳ, sudoku chẵn lẻ đánh dấu ô phải là số chẵn, sudoku liên tiếp đánh dấu cặp ô là hai số liền nhau. Mỗi ràng buộc mới mở ra một lối suy luận mà sudoku thường không có.
Biến thể là cách tốt để làm mới việc luyện khi sudoku thường bắt đầu đơn điệu, mà không phải học lại từ đầu. Bài giới thiệu sáu biến thể phổ biến, luật và kỹ thuật riêng của từng loại, một đề sudoku chéo 4×4 có lời giải đã kiểm, rồi gợi ý thứ tự nên thử và lỗi hay gặp khi chuyển giữa các loại.
Sáu biến thể phổ biến trong một bảng
Bảng dưới tóm tắt luật thêm của từng biến thể và điểm khai thác đầu tiên. Tên gọi có thể khác nhau tuỳ sách báo; khi gặp đề lạ, luôn đọc phần luật in kèm.
| Biến thể | Luật thêm hoặc đổi | Điểm khai thác đầu tiên |
|---|---|---|
| Sudoku chéo | Hai đường chéo chính cũng phải đủ 1–9 | Ô giao hai chéo ở giữa lưới chịu năm ràng buộc |
| Vùng răng cưa | Chín vùng hình dạng bất kỳ thay cho chín khối 3×3 | Vùng hẹp dài vắt qua nhiều hàng, cột |
| Bốn khối phụ | Thêm bốn khối 3×3 tô màu bên trong lưới, cũng đủ 1–9 | Ô thuộc cả khối thường lẫn khối phụ |
| Chẵn lẻ | Ô tô màu phải là số chẵn (hoặc lẻ, tuỳ đề) | Mỗi hàng chỉ có bốn số chẵn 2, 4, 6, 8 |
| Liên tiếp | Dấu chấm giữa hai ô: hai số liền nhau; thường kèm luật không có chấm thì không liền nhau | Ô cạnh số 1 hoặc 9 có chấm chỉ còn một khả năng |
| Lưới ghép | Nhiều lưới 9×9 chồng lên nhau ở các khối góc | Khối chung chịu luật của cả hai lưới |
Biến thể "liên tiếp" có hai cách ra đề. Cách thứ nhất chỉ đánh dấu một số cặp liền nhau, không nói gì về cặp không đánh dấu. Cách thứ hai, chặt hơn, hiểu là mọi cặp liền nhau đều đã được đánh dấu. Hai cách cho ra suy luận rất khác, nên đọc kỹ đề trước khi bắt đầu.
Đề sudoku chéo 4×4 và lời giải
Lưới 4×4 dùng 1–4, khối 2×2. Luật thêm: đường chéo chính (H1C1, H2C2, H3C3, H4C4) và đường chéo phụ (H1C4, H2C3, H3C2, H4C1) cũng phải có đủ 1–4. Đề chỉ cho bốn số; nếu bỏ luật chéo, đề có nhiều lời giải, nên đây là ví dụ cho thấy ràng buộc mới thực sự làm việc. Đề đã kiểm có đúng một lời giải.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | 3 | 4 | ||
| H2 | 4 | |||
| H3 | 2 | |||
| H4 |
Lời giải. Cột 2 có 3, 4, 2 nên H4C2 = 1. Đường chéo phụ đã có 4 (H1C4) và 2 (H3C2), nên H2C3 và H4C1 là 1 và 3. Hàng 4 đã có 1, nên H4C1 = 3 và H2C3 = 1. Khối trên trái có 3 và 4, nên H1C1, H2C1 là 1 và 2; hàng 2 đã có 1 nên H2C1 = 2, H1C1 = 1, và hàng 2 còn H2C4 = 3. Hàng 1 có 1, 3, 4 nên H1C3 = 2. Cột 1 có 1, 2, 3 nên H3C1 = 4.
Hàng 3 có 4 và 2, còn 1 và 3; cột 3 đã có 2 và 1 nên H3C3 = 3, H3C4 = 1. Hàng 4 có 3 và 1, còn 2 và 4; cột 3 thiếu 4 nên H4C3 = 4, H4C4 = 2. Kiểm hai đường chéo: 1, 4, 3, 2 và 4, 1, 2, 3, đều đủ. Đáp án:
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | 1 | 3 | 2 | 4 |
| H2 | 2 | 4 | 1 | 3 |
| H3 | 4 | 2 | 3 | 1 |
| H4 | 3 | 1 | 4 | 2 |
Kỹ thuật riêng của từng biến thể
Sudoku chéo: coi đường chéo như một đơn vị thứ tư. Mọi kỹ thuật quét số, cặp lộ, cặp ẩn áp dụng được cho đường chéo y như hàng. Người mới hay quên quét đường chéo vì mắt quen nhìn ngang dọc; tự nhắc mình thêm hai lượt quét chéo trong mỗi vòng.
Vùng răng cưa: dùng quy tắc 45 cho nhóm hàng. Vì vùng không khớp với dải ba hàng, tổng ba hàng (135) thường không bằng tổng các vùng nằm trọn trong chúng; phần chênh cho biết ô lòi ra hoặc thụt vào, giống killer sudoku. Ngay cả khi không cộng, đếm "vùng này cần bao nhiêu số 7 nằm trong dải ba hàng" cũng cho suy luận.
Bốn khối phụ: nhìn ô thuộc hai khối. Ô nằm ở giao giữa khối thường và khối phụ chịu bốn ràng buộc cùng lúc. Vùng giữa lưới, nơi các khối phụ nằm sát nhau, thường mở ra trước.
Chẵn lẻ: đếm số chẵn còn thiếu. Mỗi hàng, cột, khối có đúng bốn số chẵn và năm số lẻ. Khi một hàng đã có đủ bốn ô chẵn được đánh dấu, mọi ô còn lại phải là số lẻ dù đề không đánh dấu.
Liên tiếp: chú ý số 1 và số 9. Số 1 chỉ có một hàng xóm liền là 2; số 9 chỉ có 8. Ô có chấm cạnh ô đã biết là 1 hoặc 9 lập tức được điền. Với đề theo luật chặt, ô không chấm cạnh số 5 không thể là 4 hay 6.
Lưới ghép: bắt đầu từ khối chung. Khối chung nhận thông tin từ hai lưới; số đã biết ở lưới này trở thành gợi ý cho lưới kia. Giải xen kẽ, đừng cố xong một lưới rồi mới sang lưới khác.
Biến thể mượn nước đi của cờ vua
Một họ biến thể khác lấy cảm hứng từ bàn cờ vua. Ở sudoku chống nước mã, hai ô cách nhau đúng một nước đi của quân mã (hai ô theo một hướng, một ô theo hướng vuông góc) không được chứa cùng một chữ số. Ở sudoku chống nước vua, hai ô chạm nhau theo đường chéo cũng không được trùng số; theo hàng và cột thì luật sudoku gốc đã cấm sẵn. Các luật này thường xuất hiện kèm đề cho rất ít số sẵn, vì mỗi ô bị ràng buộc thêm tới tám ô xung quanh.
Kỹ thuật riêng là vẽ "vùng ảnh hưởng" của một chữ số: khi đặt số 5 vào một ô, không chỉ hàng, cột, khối của nó bị loại 5 mà cả tám ô cách một nước mã. Trong một khối 3×3, số ô còn nhận được 5 có thể giảm rất nhanh, nhiều khi chỉ còn một. Người giải biến thể này hay dùng bút chì đánh dấu nhẹ các ô cách nước mã quanh số vừa điền để khỏi bỏ sót.
Không cần biết đánh cờ vua để giải; chỉ cần nhớ hình dạng nước đi chữ L của quân mã. Nếu chưa quen, có thể vẽ một mẫu nhỏ ở lề giấy làm khuôn.
Nên thử biến thể nào trước
Với người đã vững sudoku thường ở mức vừa, sudoku chéo là bước chuyển êm nhất: luật thêm rõ ràng, kỹ thuật cũ dùng nguyên, chỉ cần thêm hai lượt quét. Sau đó, sudoku chẵn lẻ và bốn khối phụ cũng gần với sudoku thường, khác ở chỗ phải nhìn thêm một lớp đánh dấu. Ba loại này hợp để luyện đều đặn mà không thấy quá sức.
Sudoku vùng răng cưa đòi hỏi thay đổi thói quen thị giác nhiều hơn: mắt đã quen chia lưới thành chín ô vuông, nay phải theo những đường viền ngoằn ngoèo. Giai đoạn đầu nên tô nhạt mỗi vùng một màu. Sudoku liên tiếp, nhất là bản theo luật chặt, cho cảm giác rất khác vì thông tin đến từ quan hệ giữa các số chứ không chỉ từ vị trí. Còn lưới ghép thiên về sức bền: lưới năm mảnh chồng nhau có thể mất vài buổi.
Không có thứ tự bắt buộc. Một cách tự đặt cột mốc dễ chịu là mỗi tháng thử một biến thể mới, giải ba bốn đề cho tới khi thấy mình nắm được kỹ thuật riêng của nó, rồi quyết định giữ lại hay chuyển tiếp. Mục tiêu là giữ cho việc luyện còn thú vị, không phải sưu tầm đủ mọi loại.
Cột mốc tự đặt khi luyện biến thể
Biến thể hợp để tự đặt cột mốc theo chiều rộng thay vì chiều cao: thay vì chỉ giải đề khó hơn, bạn mở thêm loại mới. Bảng dưới là gợi ý; mỗi người tự chọn mốc vừa với mình, và không cần đi đủ.
| Cột mốc | Dấu hiệu đã đạt | Gợi ý tiếp |
|---|---|---|
| Làm quen một biến thể | Giải xong ba đề mức dễ của loại đó | Ghi một dòng về kỹ thuật riêng vừa học |
| Vững một biến thể | Giải đề mức vừa không phải đọc lại luật giữa chừng | Thử đề có ít số sẵn hơn |
| Biến thể kết hợp | Giải đề gộp hai luật, ví dụ chéo kèm chẵn lẻ | Tự liệt kê suy luận mới sinh ra từ việc gộp |
| Lưới ghép trọn vẹn | Hoàn thành một lưới ghép năm mảnh qua vài buổi | Giữ sổ ghi chỗ kẹt và cách gỡ |
| Tự soạn | Soạn một đề chéo 4×4 có đúng một lời giải | Đưa người trong nhà giải thử |
Một cuốn sổ nhỏ ghi ngày, loại biến thể và một câu nhận xét giúp bạn nhìn lại chặng đường sau vài tháng. Thứ đáng ghi là kỹ thuật học được, không phải thời gian giải.
Lỗi hay gặp khi chuyển giữa các biến thể
Khi giải nhiều loại xen kẽ, lỗi thường không đến từ thiếu kỹ năng mà từ việc mang luật của loại này sang loại kia. Những lỗi hay gặp nhất:
- Giải sudoku răng cưa nhưng vẫn kiểm theo khối 3×3 cũ, loại nhầm một số hợp lệ.
- Quên một trong hai đường chéo ở sudoku chéo, thường là đường chéo phụ.
- Hiểu nhầm luật sudoku liên tiếp: áp luật chặt cho đề chỉ đánh dấu một phần, hoặc ngược lại.
- Ở sudoku chẵn lẻ, coi ô không đánh dấu là chắc chắn lẻ trong khi đề chỉ đánh dấu ô chẵn và để ô còn lại tự do.
- Ở lưới ghép, điền số vào khối chung mà chỉ kiểm theo một lưới.
- Đem kỹ thuật nhanh của sudoku thường như đếm khối đầy nhất sang vùng răng cưa mà không điều chỉnh.
Cách phòng chung là đọc lại phần luật ngay trước khi đặt bút, kể cả với loại đã giải nhiều lần, và viết một dòng nhắc ở lề như "chéo: nhớ hai đường" hay "liên tiếp: luật chặt". Thói quen nhỏ này tiết kiệm nhiều lần tẩy cả mảng lưới.
Câu hỏi thường gặp
Sudoku chéo có khó hơn sudoku thường không?
Ràng buộc thêm vừa làm đề phức tạp hơn vừa cho thêm thông tin, nên độ khó phụ thuộc vào cách soạn. Đề chéo thường cho ít số sẵn hơn để bù lại phần thông tin của đường chéo. Với người đã vững sudoku thường, đề chéo mức vừa thường dễ làm quen.
Sudoku răng cưa có dùng quy tắc 45 được không?
Được. Mỗi vùng vẫn có đủ 1 đến 9 nên tổng 45, và mỗi dải hàng có tổng là bội của 45. So tổng các vùng nằm trọn trong một dải hàng với tổng của dải cho biết ô nào lòi ra hoặc thụt vào, giống cách dùng trong killer sudoku.
Có biến thể sudoku nào dùng chữ cái thay số không?
Có. Thay chín chữ số bằng chín chữ cái hoặc chín hình là biến thể chỉ đổi ký hiệu, luật giữ nguyên. Một số đề chọn chín chữ cái tạo thành một từ, và từ đó hiện ra ở một hàng hay đường chéo khi giải xong.
Lưới ghép mất bao lâu để giải?
Tuỳ số lưới và độ khó. Lưới ghép năm mảnh mức vừa có thể mất vài buổi với người mới. Không nên ép xong trong một lần; giải theo từng khối chung rồi nghỉ là cách giữ được sự tập trung.
Biến thể nào hợp cho trẻ em?
Sudoku chéo 4×4 và sudoku chẵn lẻ lưới nhỏ thường hợp với trẻ đã quen sudoku 4×4. Biến thể dùng màu hoặc hình thay số cũng phù hợp. Như mọi bài luyện cho trẻ, không chấm điểm, không bấm giờ và không so sánh giữa các bạn.
Tự soạn đề biến thể có khó không?
Với lưới 4×4, khá dễ: điền một lời giải thoả luật biến thể, xoá bớt số, rồi giải lại để chắc chỉ còn một cách điền. Lưới 9×9 thì khó hơn nhiều khi soạn tay, vì cần kiểm tính duy nhất cẩn thận.