Phần lớn quảng cáo ứng dụng luyện não pha trộn một điều đúng (luyện bài nào thì giỏi bài đó) với những lời hứa vượt xa bằng chứng (học giỏi hơn, làm việc giỏi hơn, phòng bệnh). Đọc kỹ từng câu, bạn sẽ thấy chỗ nào là thông tin, chỗ nào là kỳ vọng được bán kèm. Ở nước ngoài đã có trường hợp cơ quan bảo vệ người tiêu dùng xử phạt một doanh nghiệp vì quảng cáo luyện não quá lời, cho thấy đây không phải chuyện bắt bẻ chữ nghĩa.
Bài này không nêu tên ứng dụng nào và không khuyên bạn tránh hết. Có những ứng dụng câu đố làm tốt phần việc giải trí và giữ thói quen. Mục tiêu là giúp bạn đọc tám câu hứa hay gặp nhất, biết câu nào có cơ sở, câu nào nên dè dặt, trước khi quyết định trả tiền cho mình hoặc cho cha mẹ.
Tám câu hứa hay gặp và cách đọc
"Được thiết kế bởi các nhà khoa học." Câu này nói về người làm ra sản phẩm, không nói sản phẩm có tác dụng. Một nhà khoa học tham gia thiết kế bài luyện không đồng nghĩa với việc bài luyện đã được kiểm chứng.
"Dựa trên nghiên cứu khoa học." Có thể dựa trên các nghiên cứu về trí nhớ hay chú ý nói chung, nhưng chưa chắc chính ứng dụng đó đã được thử nghiệm. Hỏi: nghiên cứu nào thử đúng sản phẩm này?
"Cải thiện trí nhớ, sự tập trung, tốc độ tư duy." Gần như chắc chắn bạn sẽ khá lên ở các bài luyện trong ứng dụng. Câu hỏi là khá lên ở đâu: trong ứng dụng hay ngoài đời. Quảng cáo thường để chỗ này mơ hồ.
"Điểm số não bộ của bạn tăng sau mỗi tuần." Điểm đó thường được tính từ chính các bài trong ứng dụng. Nó tăng chủ yếu vì bạn quen bài, không phải vì một thước đo chung về trí óc đã nhích lên.
"Giúp học sinh học giỏi, người đi làm năng suất hơn." Đây là lời hứa chuyển giao xa, loại có bằng chứng yếu nhất. Nên đòi hỏi bằng chứng đo thẳng kết quả học tập hay công việc, chứ không đo điểm bài luyện.
"Giữ cho não trẻ mãi, phòng sa sút trí tuệ." Không có cơ sở để hứa như vậy. Một quảng cáo nói thẳng điều này là dấu hiệu bạn nên dè dặt với cả những câu còn lại.
"Chỉ mười phút mỗi ngày." Thời lượng ngắn là ưu điểm thật về mặt duy trì thói quen. Nhưng mười phút luyện bài nào giỏi bài đó, không phải mười phút nâng cấp cả bộ óc.
"Hàng triệu người đã tin dùng." Số người dùng cho biết sản phẩm phổ biến, không cho biết nó có tác dụng như hứa. Nhiều thứ phổ biến không có cơ sở khoa học.
Vì sao điểm trong ứng dụng tăng mà đời không đổi
Người dùng ứng dụng luyện não hay kể một trải nghiệm giống nhau: sau vài tuần, biểu đồ tiến bộ đi lên đẹp đẽ, nhưng nhìn lại cuộc sống thì vẫn quên chìa khoá, vẫn khó tập trung khi họp. Điều đó không có nghĩa bạn luyện sai, mà phản ánh đúng cách kỹ năng hình thành: điểm tăng vì bạn quen dạng bài, học được mẹo riêng của từng bài, bớt lúng túng với giao diện.
Các nhà thiết kế ứng dụng thường làm cho mức khó tăng dần theo người dùng, nên cảm giác tiến bộ đều đặn được giữ lâu. Cảm giác đó khiến bạn quay lại mỗi ngày, và đó là mục tiêu kinh doanh hợp lý. Chỉ là đừng đọc biểu đồ đó như một bản đo sức khoẻ trí óc.
Nếu bạn vẫn thích luyện trên điện thoại, cách nhìn lành mạnh là coi nó như một tập câu đố có sẵn, tiện mang theo, có đếm ngày cho vui. Giá trị nằm ở thói quen và niềm vui, không nằm ở con số mà ứng dụng gọi là điểm não.
Bộ câu hỏi trước khi trả tiền cho gói luyện não
Trước khi đăng ký gói trả phí, cho bản thân hay cho cha mẹ, hãy thử trả lời những câu sau. Không trả lời được câu nào thì đó là chỗ nên hỏi lại người bán hoặc tự tìm hiểu thêm.
- Ứng dụng có nêu rõ nghiên cứu nào thử chính sản phẩm này không, hay chỉ nói chung chung là "dựa trên khoa học"?
- Nghiên cứu đó đo cái gì: điểm trong các bài luyện, hay một việc ngoài đời như học tập, công việc, sinh hoạt?
- Có nhóm đối chứng làm một việc khác tương đương, ví dụ giải ô chữ trên giấy hay xem phim tài liệu, để so không?
- Người tham gia có giống mình không, về tuổi, về tình trạng sức khoẻ, về thói quen?
- Mình mua vì thích các bài trong ứng dụng, hay vì sợ đầu óc kém đi nếu không mua?
- Có bản dùng thử đủ dài để biết mình có thật sự thích không, và huỷ gói có dễ không?
- Số tiền này nếu dùng cho một khoá học thật, một bộ câu đố giấy, hay một lớp vận động cho cha mẹ thì có lợi hơn không?
Câu hỏi thứ năm quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Quảng cáo luyện não hay đánh vào nỗi lo tuổi tác; quyết định mua vì lo sợ thường là quyết định ít tỉnh táo nhất.
Phân biệt ba loại thông tin trong một quảng cáo
Tách câu chữ trong quảng cáo thành ba loại giúp bạn đọc nhanh hơn. Bảng dưới là cách phân loại gợi ý.
| Loại thông tin | Ví dụ câu chữ | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Mô tả sản phẩm | Có hơn năm mươi dạng bài, mỗi phiên khoảng mười phút, có chế độ ngoại tuyến | Kiểm bằng cách dùng thử; thường đúng |
| Tác dụng trong ứng dụng | Bạn sẽ thấy điểm số tăng dần qua từng tuần | Tin được phần lớn, nhưng hiểu đó là quen bài |
| Tác dụng ngoài đời | Học giỏi hơn, làm việc tập trung hơn, nhớ tốt hơn mỗi ngày | Đòi bằng chứng đo thẳng việc ngoài đời |
| Hứa về sức khoẻ | Giữ não trẻ, phòng suy giảm trí nhớ khi về già | Không tin; hỏi bác sĩ nếu đang lo về trí nhớ |
Một quảng cáo tốt sẽ có nhiều câu loại thứ nhất và thứ hai, ít câu loại thứ ba, không có câu loại thứ tư. Khi tỷ lệ đảo ngược, phần lớn câu chữ dồn vào lời hứa ngoài đời và sức khoẻ, đó là lúc bạn nên đọc chậm lại, tìm phần chữ nhỏ ở cuối trang và cân nhắc kỹ hơn trước khi đăng ký.
Dấu hiệu quảng cáo đang khai thác nỗi lo thay vì nói về sản phẩm
Ngoài nội dung lời hứa, cách một quảng cáo nói chuyện với bạn cũng là tín hiệu. Những dấu hiệu dưới đây không có nghĩa sản phẩm tệ, nhưng cho thấy người bán đang dựa vào cảm xúc nhiều hơn vào bằng chứng.
- Mở đầu bằng câu hỏi gây lo như "bạn có hay quên không" rồi ngay lập tức đưa ra giải pháp mua gói.
- Dùng hình ảnh người già lú lẫn, hoặc người trẻ "mất khả năng tập trung vì điện thoại", để tạo cảm giác ai cũng đang có vấn đề.
- Đưa ra bài kiểm tra ngắn rồi báo kết quả rằng "não bạn đang già hơn tuổi thật", kèm lời mời mua ngay.
- Giảm giá có đếm ngược thời gian, khiến bạn quyết định trước khi kịp tìm hiểu.
- Gói dài hạn được ưu đãi mạnh nhưng huỷ gói lại khó, phải qua nhiều bước.
- Lời chứng thực của người dùng kể về những thay đổi lớn trong cuộc sống mà không có cách nào kiểm.
Gặp hai ba dấu hiệu trở lên trong cùng một quảng cáo, hãy cho mình một ngày trước khi quyết định. Phần lớn ưu đãi "chỉ hôm nay" sẽ quay lại, còn quyết định vội vì lo thì khó quay lại.
Khi mua cho cha mẹ lớn tuổi
Nhiều người con mua gói luyện não cho cha mẹ vì thương và lo. Ý định đó tốt, nhưng nên tách hai việc. Nếu cha mẹ thích làm câu đố, một ứng dụng hay một bộ sách câu đố khổ lớn chữ to đều có thể là món quà dễ thương, miễn là cha mẹ dùng được và thấy vui. Nếu điều bạn lo là trí nhớ của cha mẹ đang kém đi rõ rệt, thì ứng dụng không phải câu trả lời.
Những thay đổi như quên chuyện vừa nói, hỏi lại nhiều lần, lẫn lộn ngày tháng, gặp khó khăn với việc quen tay như nấu cơm hay đi chợ cần được bác sĩ thăm khám. Có những nguyên nhân gây giảm trí nhớ điều trị được, và chỉ khám mới biết. Mua một gói luyện não thay cho việc đưa cha mẹ đi khám có thể làm chậm thời điểm được giúp đỡ đúng cách.
Ngoài ra, với nhiều người cao tuổi, ngồi một mình với điện thoại không vui bằng làm câu đố cùng ai đó. Một tờ ô chữ giải chung buổi tối, một bộ xếp hình cả nhà cùng làm cuối tuần có khi mang lại nhiều hơn một gói trả phí.
Những gì một ứng dụng câu đố làm tốt
Để công bằng, ứng dụng câu đố có những điểm mạnh thật. Chúng tiện: mở ra là có bài, không cần mang sách hay giấy bút. Chúng điều chỉnh độ khó theo người dùng, điều mà một quyển sách câu đố không làm được. Chúng có bộ đếm ngày, có cột mốc, có lời nhắc, giúp nhiều người giữ được thói quen hằng ngày mà tự mình khó giữ.
Nếu bạn dùng ứng dụng với mục tiêu rõ ràng là giải trí có chất lượng, rèn kiên nhẫn, có mười phút không mạng xã hội, thì đó là cách dùng hợp lý. Chọn ứng dụng không chèn quảng cáo dày đặc, không đòi quyền truy cập dữ liệu không cần thiết, không dùng thông báo dồn dập kiểu "bạn sắp mất chuỗi ngày".
Điều duy nhất cần giữ trong đầu: giá trị bạn trả tiền là nội dung câu đố và sự tiện lợi, không phải một bộ não mới. Đặt kỳ vọng ở đó, bạn sẽ hài lòng; đặt kỳ vọng ở những lời hứa lớn, bạn sẽ hoặc thất vọng, hoặc tự thuyết phục mình rằng nó đang có tác dụng mà không có cách nào kiểm.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng luyện não có tác dụng thật không?
Có tác dụng thật ở chỗ bạn sẽ làm tốt hơn các bài trong ứng dụng. Bằng chứng cho tác dụng lan ra học tập, công việc hay sức khoẻ trí óc lâu dài thì yếu và còn tranh cãi. Nên dùng vì thích, không vì lời hứa nâng cấp trí óc.
"Điểm não bộ" trong ứng dụng có ý nghĩa gì?
Điểm đó thường được tính từ chính các bài luyện trong ứng dụng, nên nó phản ánh mức thành thạo của bạn với các bài ấy. Nó không phải một thước đo y khoa hay một chỉ số trí tuệ chung, và không nên dùng để lo lắng hay tự đánh giá.
Có nên mua gói luyện não cho cha mẹ để phòng lẫn không?
Không nên mua với mục đích phòng bệnh, vì chưa có cơ sở cho điều đó. Nếu cha mẹ thích câu đố thì có thể tặng như một hoạt động giải trí. Nếu đang lo trí nhớ của cha mẹ, việc cần làm là đưa cha mẹ đi khám.
Làm sao biết một ứng dụng có thật sự được nghiên cứu?
Xem ứng dụng có nêu nghiên cứu thử chính sản phẩm của họ, có nhóm đối chứng và đo kết quả ngoài đời hay không. Câu chung chung như "dựa trên khoa học thần kinh" không đủ. Nếu không tìm thấy thông tin cụ thể, nên coi như chưa được kiểm chứng.
Luyện câu đố trên giấy có khác trên điện thoại không?
Về bản chất, luyện dạng bài nào thì giỏi dạng bài đó, dù trên giấy hay trên máy. Giấy có lợi thế là không có thông báo làm phân tâm và dễ làm cùng người khác; điện thoại tiện mang theo và tự điều chỉnh độ khó.