Theo những nghiên cứu đã công bố, người thi trí nhớ hàng đầu nhìn chung không có bộ não hay trí thông minh khác thường; điều phân biệt họ chủ yếu là chiến lược ghi nhớ họ dùng, đặc biệt là phương pháp vị trí, và lượng thời gian họ đã luyện. Người bình thường luyện chiến lược đó trong vài tuần cũng cải thiện rõ ở đúng loại bài được luyện.
Tuy vậy, số nghiên cứu còn ít, mẫu nhỏ, và nhiều câu hỏi chưa có lời đáp chắc chắn. Bài này tóm tắt những gì các nghiên cứu nổi bật đã cho thấy, những giới hạn của chúng, chuyện "trí nhớ chụp ảnh" và chuyển giao kỹ năng, và điều đó nghĩa là gì với người đang luyện.
Nghiên cứu so sánh người thi với người thường
Một nghiên cứu hay được nhắc tới, công bố đầu những năm 2000 bởi một nhóm nhà khoa học thần kinh ở Anh, đã so sánh khoảng mười người có thành tích ghi nhớ nổi bật, phần lớn từng thi đấu, với một nhóm người bình thường. Nhóm nghiên cứu đo các bài kiểm tra nhận thức chung và chụp cấu trúc não. Kết quả theo báo cáo: không thấy khác biệt đáng kể về khả năng trí tuệ chung hay cấu trúc não giữa hai nhóm.
Khác biệt hiện ra khi người tham gia ghi nhớ trong lúc chụp não chức năng. Ở nhóm có thành tích cao, những vùng não thường gắn với trí nhớ không gian và định hướng hoạt động mạnh hơn. Khi được hỏi, phần lớn họ cho biết đang dùng phương pháp vị trí, tức đặt thông tin vào các điểm dọc một tuyến đường quen thuộc. Nói cách khác, bộ não của họ không khác, nhưng cách họ dùng nó thì khác.
Kết quả này phù hợp với một quan sát lâu đời trong tâm lý học: thành tích phi thường ở một kỹ năng hẹp thường đến từ luyện tập có chủ đích và chiến lược phù hợp, hơn là từ năng lực bẩm sinh chung. Dù vậy, một nghiên cứu với mười người chưa đủ để kết luận rằng không có ai mang lợi thế bẩm sinh; nó chỉ cho thấy lợi thế đó không phải điều kiện cần.
Khi người bình thường luyện thử
Câu hỏi tiếp theo là nếu người bình thường học chiến lược ấy thì sao. Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên một tạp chí khoa học thần kinh lớn đã làm đúng việc này. Nhóm nghiên cứu ở châu Âu so sánh một nhóm người thi trí nhớ thuộc hàng đầu với nhóm người bình thường cùng độ tuổi và trí thông minh, rồi cho một nhóm người chưa từng luyện tập luyện phương pháp vị trí khoảng nửa giờ mỗi ngày trong sáu tuần.
Theo báo cáo của nhóm, số từ mà người tập nhớ được trong bài kiểm tra danh sách từ tăng hơn gấp đôi sau thời gian luyện, trong khi các nhóm đối chứng không có thay đổi tương tự. Điều đáng chú ý hơn là kiểu kết nối chức năng giữa các vùng não của nhóm tập trở nên giống hơn với kiểu kết nối của người thi. Khi kiểm tra lại sau vài tháng, phần lớn mức cải thiện vẫn còn.
Nghiên cứu này thường được dẫn để nói rằng trí nhớ kiểu thi đấu luyện được. Nhưng cần đọc đúng: thứ được cải thiện là khả năng nhớ danh sách từ, chính loại bài mà phương pháp vị trí được thiết kế cho. Nó không chứng minh người tập trở nên thông minh hơn hay nhớ mọi thứ tốt hơn trong đời sống.
Giới hạn của những nghiên cứu này
Mẫu nhỏ. Người thi trí nhớ hàng đầu không nhiều, nên các nghiên cứu thường chỉ có vài chục người. Kết quả từ mẫu nhỏ cần được lặp lại ở những nhóm khác trước khi coi là chắc chắn.
Người tham gia tự chọn. Những người đã luyện tới mức thi đấu có thể khác người thường ở nhiều điều khác ngoài trí nhớ: kiên trì, thích thử thách, có thời gian rảnh. So sánh hai nhóm khó loại hết các yếu tố này.
Bài đo trong phòng thí nghiệm. Nhớ danh sách từ hay dãy số trong phòng thí nghiệm khác với nhớ trong đời sống. Kết quả nói nhiều về loại bài đó, ít về trí nhớ nói chung.
Hình ảnh não không phải lời giải thích trọn vẹn. Thấy một vùng não hoạt động mạnh hơn không có nghĩa đã hiểu cơ chế. Diễn giải hình ảnh não là việc phức tạp và thường còn tranh luận.
Thời gian theo dõi ngắn. Vài tháng là chưa đủ để biết lợi ích có kéo dài nhiều năm hay không, và có ảnh hưởng gì tới sức khoẻ não lâu dài hay không. Không có cơ sở để nói luyện thể thao trí nhớ phòng được bệnh lý về trí nhớ.
Vì sao phương pháp vị trí hiệu quả: các giải thích đang được bàn
Chưa có một lời giải thích duy nhất được mọi người đồng ý, nhưng có vài hướng thường được nhắc tới. Hướng thứ nhất cho rằng con người vốn có trí nhớ không gian rất tốt: nhớ đường đi, nhớ chỗ để đồ là những việc trí não làm hằng ngày mà ít tốn sức. Phương pháp vị trí mượn sẵn năng lực đó, gắn thông tin trừu tượng vào một bản đồ mà bộ não đã thuộc.
Hướng thứ hai nhấn vào cấu trúc. Một tuyến đường cho sẵn thứ tự và cho sẵn những điểm gợi nhớ. Khi nhớ lại, bạn không phải lục tìm trong một khoảng mênh mông mà chỉ cần đi tới điểm tiếp theo và nhìn. Nhiều nhà nghiên cứu về trí nhớ coi chất lượng của các gợi ý lúc nhớ lại là yếu tố quyết định, và tuyến đường là một hệ gợi ý rất tốt.
Hướng thứ ba liên quan tới bản thân hình ảnh. Có lý thuyết cho rằng thông tin được mã hoá cả bằng lời lẫn bằng hình thì dễ nhớ hơn chỉ bằng lời. Còn chuyện hình càng kỳ quặc càng dễ nhớ thì bằng chứng lẫn lộn hơn người ta thường nghĩ: một số thí nghiệm thấy có lợi, số khác thấy lợi ích phụ thuộc vào bối cảnh. Người luyện vì vậy nên tự thử xem hình kỳ quặc hay hình sống động mà hợp lý giúp mình hơn.
Có "trí nhớ chụp ảnh" không
Nhiều người tin rằng người thi trí nhớ nhìn một trang số là "chụp" được cả trang vào đầu. Các mô tả từ chính người thi cho thấy điều ngược lại: họ nhìn từng nhóm nhỏ, đổi sang hình ảnh, đặt vào tuyến. Quá trình đó tốn công và có thể mô tả từng bước, khác xa với việc chụp một tấm ảnh.
Hiện tượng trí nhớ hình ảnh lưu lại rất rõ trong vài giây sau khi nhìn, thường gọi là trí nhớ eidetic, đã được ghi nhận ở một số trẻ em trong các nghiên cứu cũ, nhưng bằng chứng về một trí nhớ chụp ảnh lâu dài ở người lớn rất yếu và gây tranh cãi. Những câu chuyện về người "nhìn một lần nhớ mãi" thường không qua được kiểm tra chặt chẽ.
Điều này đáng nói vì niềm tin vào trí nhớ chụp ảnh làm nhiều người nghĩ thể thao trí nhớ là chuyện của người có năng khiếu đặc biệt, và họ không thử. Thực tế, thứ người thi dùng là một quy trình có thể dạy và học.
Một cách tự kiểm đơn giản: sau một bài nhớ thật, hãy thử đọc lại trang số theo cột thay vì theo hàng. Nếu trí nhớ là một tấm ảnh, đọc theo hướng nào cũng như nhau. Với người dùng tuyến đường, đọc theo cột chậm và khó hơn hẳn, vì thông tin được cất theo thứ tự đi chứ không theo vị trí trên giấy. Chính người thi thường nói đây là bằng chứng dễ thấy nhất rằng họ không chụp ảnh.
Giỏi nhớ số có giỏi việc khác không
Trong tâm lý học, câu hỏi này được gọi là chuyển giao. Chuyển giao gần là khi luyện một việc giúp những việc rất giống nó; chuyển giao xa là khi giúp được những việc khác hẳn. Bằng chứng về luyện trí nhớ nhìn chung cho thấy chuyển giao gần có thật, còn chuyển giao xa thì hạn chế và không ổn định.
Với người thi trí nhớ, điều đó có nghĩa là luyện nhớ số giúp nhớ bộ bài vì cùng bảng mã hoá và tuyến đường; luyện phương pháp vị trí giúp nhớ danh sách. Nhưng không có bằng chứng chắc chắn rằng nó làm bạn giải toán giỏi hơn, ra quyết định tốt hơn hay ít quên đồ hơn. Nhiều người thi chia sẻ rằng trong đời thường họ vẫn quên như mọi người khi không chủ động dùng kỹ thuật.
Ngay cả nghiên cứu năm 2017 nhắc ở trên cũng chỉ đo cải thiện ở bài nhớ danh sách. Muốn biết nó có lợi cho học tập hay công việc, cần những nghiên cứu khác với thiết kế khác, và đến nay câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ.
Điều này nghĩa là gì với người đang luyện
Đọc kỹ các nghiên cứu giúp đặt kỳ vọng đúng, và đó là điều tốt cho động lực lâu dài.
- Bạn không cần năng khiếu đặc biệt để bắt đầu. Chiến lược và thời gian luyện là hai thứ quyết định chính.
- Tiến bộ sẽ rất rõ ở loại bài bạn luyện. Đó là niềm vui thật, đo đếm được, đáng ghi vào sổ thành tích.
- Đừng kỳ vọng thay đổi toàn bộ trí nhớ. Muốn nhớ tốt hơn trong đời sống, vẫn cần những thói quen riêng như ghi chép, ôn tập, ngủ đủ.
- Không coi đây là cách phòng bệnh. Không có bằng chứng luyện thể thao trí nhớ ngăn được sa sút trí tuệ. Người cao tuổi hay quên tăng dần, lặp lại câu hỏi, lạc đường ở nơi quen nên đi khám bác sĩ.
- Đọc tin "bí quyết siêu trí nhớ" với sự dè dặt. Lời hứa nhanh chóng, dễ dàng, áp dụng cho mọi việc thường đi xa hơn những gì nghiên cứu cho thấy.
- Với trẻ em, giữ đúng tinh thần khám phá. Đây là cách để con hiểu trí nhớ của mình vận hành thế nào, không phải để con trở thành "thần đồng".
Câu hỏi thường gặp
Người thi trí nhớ có chỉ số thông minh cao hơn người thường không?
Các nghiên cứu so sánh nổi bật không thấy khác biệt đáng kể về khả năng trí tuệ chung giữa người thi và người thường. Tuy vậy mẫu còn nhỏ, nên kết luận an toàn chỉ là lợi thế trí tuệ chung không phải điều kiện cần để thi tốt.
Luyện thể thao trí nhớ có làm thay đổi não không?
Một nghiên cứu năm 2017 ghi nhận kiểu kết nối giữa các vùng não của người tập trở nên giống người thi hơn sau sáu tuần. Ý nghĩa lâu dài của thay đổi này với sức khoẻ não thì chưa rõ.
Trí nhớ chụp ảnh có thật không?
Trí nhớ hình ảnh lưu lại rõ trong vài giây được ghi nhận ở một số trẻ em, nhưng bằng chứng về trí nhớ chụp ảnh lâu dài ở người lớn rất yếu. Người thi trí nhớ mô tả cách làm của họ là mã hoá từng phần, không phải chụp ảnh.
Luyện trí nhớ có giúp phòng sa sút trí tuệ không?
Không có bằng chứng đủ mạnh để nói vậy. Luyện trí nhớ có thể là một hoạt động trí óc dễ chịu, nhưng nếu bạn hay người thân có dấu hiệu hay quên tăng dần, hãy đi khám bác sĩ.
Tuổi càng cao có còn luyện được không?
Phương pháp vị trí đã được thử ở nhiều lứa tuổi, và người lớn tuổi vẫn cải thiện ở loại bài được luyện, dù tốc độ thường chậm hơn. Nên luyện nhẹ nhàng, lấy niềm vui làm chính.
Có nên tin các khoá học hứa siêu trí nhớ trong vài ngày không?
Nên dè dặt. Kỹ thuật ghi nhớ có thật và học được, nhưng cần nhiều tuần luyện đều mới thành thạo, và hiệu quả chủ yếu ở loại bài được luyện. Lời hứa nhanh và áp dụng cho mọi việc thường là quảng cáo quá đà.