Trí nhớ làm việc là khả năng giữ một ít thông tin trong đầu trong lúc đang xử lý nó, như nhẩm cộng hoá đơn khi vẫn nghe người bán đọc tiếp giá, hay nhớ câu hỏi của người đối diện trong lúc nghĩ câu trả lời. Luyện các bài như nhắc ngược dãy số hay nhớ trễ vài lượt thường giúp bạn làm tốt hơn chính các bài đó; còn chuyện lan sang học tập, công việc thì các tổng quan nghiên cứu đến nay khá dè dặt.
Đây là một trong những đề tài sôi nổi nhất của khoa học luyện trí trong hai thập niên gần đây, từng được kỳ vọng là "chìa khoá" nâng trí tuệ chung. Bài này giải thích khái niệm, giới thiệu vài dạng bài bạn tự làm được bằng giấy bút hoặc bộ bài, kể lại vì sao kỳ vọng ban đầu nguội dần, và cách luyện hợp lý nếu bạn vẫn thích dạng bài này.
Trí nhớ làm việc khác gì với "trí nhớ" thông thường
Khi nói "trí nhớ", người ta thường nghĩ đến việc nhớ lâu: nhớ tên bạn học cũ, nhớ đường về quê, nhớ bài thơ học từ nhỏ. Trí nhớ làm việc là chuyện khác. Nó giống một mặt bàn nhỏ, nơi bạn bày tạm vài thứ đang dùng: một con số, một từ, một vị trí. Mặt bàn ấy nhỏ, thứ đặt lên dễ rơi nếu bị phân tâm, và nó bị xoá gần như ngay khi việc xong.
Điều làm trí nhớ làm việc được quan tâm là nó tham gia vào rất nhiều hoạt động: đọc một câu dài và giữ được chủ ngữ ở đầu câu đến khi gặp động từ ở cuối, nghe một chỉ dẫn gồm ba bước rồi làm theo, tính nhẩm một phép nhân có nhớ. Người ta quan sát thấy khả năng này có liên quan đến kết quả học tập và nhiều bài trắc nghiệm suy luận.
Chính mối liên quan đó dẫn đến một giả thuyết hấp dẫn: nếu mở rộng được mặt bàn này, có lẽ mọi việc dựa vào nó cũng được nâng lên. Giả thuyết ấy là động lực cho rất nhiều nghiên cứu và sản phẩm luyện não. Cần phân biệt rõ phần này với chuyện ghi nhớ đời thường, như nhớ tên người hay nhớ số điện thoại, vốn dựa nhiều hơn vào cách mã hoá và nhắc lại.
Ba dạng bài luyện trí nhớ làm việc bạn tự làm được
Không cần thiết bị gì đặc biệt. Ba dạng dưới đây làm được với giấy bút, bộ bài hoặc một người đọc giúp. Hãy bắt đầu ở mức dễ, lên dần khi thấy thoải mái.
- Nhắc ngược dãy số. Một người đọc chậm một dãy số, ví dụ năm chữ số; bạn nhắc lại theo thứ tự ngược. Bắt đầu với ba chữ số, mỗi lần đúng liền ba lượt thì thêm một số. Dạng bài này buộc bạn vừa giữ dãy số vừa đảo thứ tự, đúng tinh thần "giữ và xử lý cùng lúc".
- Nhớ trễ một hai lượt với bộ bài. Lật từng lá bài một, mỗi lá vài giây. Ở mức trễ một lượt, mỗi khi lật lá mới, bạn nói lá này có cùng chất với lá ngay trước nó không. Ở mức trễ hai lượt, so với lá cách đó hai lượt. Mức trễ càng xa càng khó, vì phải liên tục cập nhật những gì đang giữ trong đầu.
- Sắp xếp trong đầu. Nghe một danh sách bốn năm đồ vật lẫn lộn, như "quả cam, cái thìa, con mèo, quả chuối", rồi nhắc lại theo nhóm (quả trước, đồ vật sau, con vật cuối) hoặc theo thứ tự chữ cái. Dạng này giống tình huống đời thường hơn hai dạng trên.
- Ghi lại mức đang làm được. Không cần chấm điểm, chỉ ghi "hôm nay nhắc ngược được năm số, nhớ trễ một lượt không sai". Ghi chép giúp bạn thấy mình tiến bộ trong dạng bài, đúng phạm vi mà tiến bộ thật sự xảy ra.
Các dạng bài này cũng có thể làm cùng người thân như một hoạt động vui buổi tối. Với trẻ nhỏ, chỉ nên dùng dạng nhắc ngược ngắn và dừng lại khi trẻ thấy mệt.
Vì sao từng có kỳ vọng lớn
Khoảng cuối những năm 2000, một số nghiên cứu báo cáo rằng người tập dạng bài nhớ trễ vài lượt trong vài tuần có điểm số tăng ở các bài trắc nghiệm suy luận, những bài vốn được coi là khó thay đổi. Kết quả đó gây chú ý vì nó gợi ý một điều trước đây ít người tin: trí tuệ linh hoạt có thể luyện được bằng một bài tập đơn giản.
Sau đó là làn sóng nghiên cứu tiếp nối, sản phẩm thương mại, bài báo phổ biến khoa học. Nhiều người bắt đầu tập mỗi ngày với hy vọng học giỏi hơn, làm việc tốt hơn. Trong vài năm, luyện trí nhớ làm việc gần như trở thành đại diện cho cả ngành luyện não.
Cần nói rõ rằng những nhà nghiên cứu đầu tiên không làm gì sai khi công bố một kết quả thú vị; khoa học vận hành bằng cách đề xuất rồi kiểm lại. Vấn đề nằm ở chỗ một kết quả đơn lẻ, cỡ mẫu nhỏ, đã được truyền thông và thị trường đón nhận như điều đã được chứng minh, trước khi kịp có các nghiên cứu lặp lại.
Các tổng quan về sau thấy gì
Tiến bộ trong chính dạng bài: rõ. Người tập nhớ trễ vài lượt làm bài đó tốt hơn hẳn, và điều này lặp lại ổn định qua các nghiên cứu.
Lan sang bài trí nhớ làm việc tương tự: có, nhỏ hơn. Ví dụ tập với con số rồi thử với chữ cái cùng dạng bài, tiến bộ có lan sang nhưng ít hơn trong chính bài đã tập.
Lan sang suy luận chung, học tập: yếu hoặc không rõ. Khi các nghiên cứu được thiết kế chặt hơn, có nhóm đối chứng tích cực làm một hoạt động tương đương, phần lớn tác dụng lên suy luận chung thu nhỏ lại hoặc khó phân biệt với không có.
Kỳ vọng của người tập có vai trò. Một số nghiên cứu gợi ý rằng cách tuyển người tham gia, ví dụ thông báo trước rằng đây là chương trình "nâng trí tuệ", có thể ảnh hưởng đến kết quả. Đây là lý do các nghiên cứu tốt cố gắng che mù mục đích.
Tác dụng ở trẻ em cũng chịu giới hạn tương tự. Các chương trình luyện trí nhớ làm việc cho trẻ từng được quảng bá như cách giúp học tốt hơn. Các tổng quan về sau nhìn chung cho thấy trẻ khá lên ở chính bài luyện, còn tác dụng lên kết quả đọc, viết, làm toán ở trường thì không rõ ràng. Phụ huynh nên cân nhắc kỹ trước khi trả tiền cho những khoá luyện như vậy.
Tranh luận chưa khép hẳn. Vẫn có nhà nghiên cứu cho rằng ở một số nhóm người hoặc với một số cách luyện, tác dụng nhỏ nhưng có thật. Bức tranh chung hiện nay là thận trọng, chứ không phải đóng cửa hoàn toàn.
Luyện trí nhớ làm việc: kỳ vọng hợp lý và không hợp lý
Dựa trên bức tranh chung ở trên, bảng dưới gợi ý những điều bạn có thể kỳ vọng nếu luyện các dạng bài này vài tuần đến vài tháng.
| Kỳ vọng | Hợp lý không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Làm tốt hơn hẳn chính dạng bài đã luyện | Hợp lý | Thường thấy rõ sau vài tuần đều đặn |
| Làm khá hơn chút ở dạng bài tương tự | Khá hợp lý | Mức lan nhỏ hơn và khác nhau giữa người này người khác |
| Tính nhẩm, đọc hiểu khá hơn hẳn | Chưa có cơ sở vững | Nên luyện thẳng tính nhẩm, đọc hiểu nếu đó là mục tiêu |
| Học giỏi hơn, thi tốt hơn | Chưa có cơ sở vững | Ôn tập đúng cách và ngủ đủ có nhiều bằng chứng hơn |
| Thấy đầu óc tỉnh táo hơn trong lúc luyện | Có thể | Thường đến từ việc tập trung trọn vẹn, không phải mặt bàn trí nhớ lớn ra |
Luyện hợp lý nếu bạn vẫn thích dạng bài này
Không có lý do gì để bỏ một dạng bài bạn thấy thú vị. Nhắc ngược dãy số hay nhớ trễ vài lượt là bài tập tập trung rất tốt: bạn không thể vừa làm vừa nghĩ chuyện khác, và mỗi lần lơ là đều lộ ra ngay. Với nhiều người, đó là mười phút hiếm hoi trong ngày đầu óc chỉ ở một chỗ.
Hãy luyện vừa sức: mức khó đủ để bạn phải cố nhưng vẫn đúng được phần lớn. Mức quá dễ không còn thử thách, mức quá khó làm nản và sai liên tục. Khi đã đúng ổn định ở một mức, thêm một nấc. Khi mệt, buồn ngủ, kết quả tụt là bình thường; đừng đọc đó như dấu hiệu trí nhớ đi xuống.
Nếu mục tiêu thật của bạn là làm tốt một việc cụ thể, hãy xen thêm bài luyện sát với việc đó. Một người hay quên chỉ dẫn nhiều bước trong công việc có thể luyện nghe và nhắc lại chỉ dẫn ba bốn bước, rồi tập thói quen ghi ngay ra giấy. Kết hợp như vậy hữu ích hơn hy vọng một bài luyện chung sẽ tự giải quyết mọi chuyện.
Khi khó giữ thông tin trong đầu là tín hiệu cần hỏi chuyên gia
Ai cũng có lúc quên câu vừa định nói hay quên mình đi vào bếp để lấy gì. Phần lớn do mệt, thiếu ngủ, căng thẳng hoặc làm nhiều việc một lúc. Nhưng nếu khó khăn trong việc tập trung, giữ thông tin, làm theo chỉ dẫn kéo dài, ảnh hưởng rõ đến học tập, công việc hay sinh hoạt, thì nên hỏi người có chuyên môn thay vì tăng thêm bài luyện.
Với trẻ em, những khó khăn kéo dài về chú ý và ghi nhớ ở trường nên được trao đổi với giáo viên và chuyên gia phát triển trẻ em hoặc bác sĩ nhi. Với người lớn, nhất là khi thay đổi mới xuất hiện, tăng dần, hoặc đi kèm thay đổi tâm trạng, giấc ngủ, nên đi khám để tìm nguyên nhân.
Bài luyện không phải công cụ chẩn đoán, và kết quả bài luyện hôm nay thấp hơn hôm qua không nói lên điều gì về sức khoẻ. Nên đặt bài luyện vào đúng vị trí của nó: một hoạt động tập trung, vui và có tiến bộ trong phạm vi của nó.
Câu hỏi thường gặp
Trí nhớ làm việc là gì?
Trí nhớ làm việc là khả năng giữ một lượng nhỏ thông tin trong đầu trong lúc đang xử lý nó, ví dụ nhớ các con số khi tính nhẩm hay nhớ câu hỏi trong lúc nghĩ câu trả lời. Nó có sức chứa hạn chế và dễ bị phân tâm làm gián đoạn.
Luyện nhớ trễ vài lượt có làm tăng trí thông minh không?
Một số nghiên cứu đầu tiên từng gợi ý như vậy, nhưng các nghiên cứu và tổng quan về sau, thiết kế chặt hơn, phần lớn không xác nhận tác dụng rõ lên suy luận chung. Bạn gần như chắc chắn giỏi hơn ở chính dạng bài, còn phần lan rộng thì yếu.
Có thể luyện trí nhớ làm việc mà không cần ứng dụng không?
Có. Nhắc ngược dãy số do người khác đọc, nhớ trễ một hai lượt với bộ bài, sắp xếp lại danh sách đồ vật trong đầu đều làm được với giấy bút hoặc bộ bài. Cách này còn dễ làm cùng người thân hơn.
Mỗi ngày nên luyện bao lâu?
Không có con số chuẩn. Với mục đích tập trung và giữ thói quen, mười đến hai mươi phút ở mức vừa sức là đủ để duy trì. Luyện lâu hơn khi đang mệt thường không giúp thêm và dễ làm nản.
Trẻ hay quên lời dặn có nên cho luyện trí nhớ làm việc không?
Có thể cho trẻ làm vài dạng bài vui như nhắc ngược dãy số ngắn, nhưng không nên coi đó là cách chữa. Nếu trẻ khó tập trung và hay quên kéo dài ảnh hưởng việc học, nên trao đổi với giáo viên và chuyên gia để được đánh giá đúng.
Kết quả bài luyện giảm có phải trí nhớ đang kém đi không?
Thường là không. Kết quả thay đổi theo giấc ngủ, tâm trạng, mức tập trung trong ngày. Chỉ những thay đổi kéo dài trong sinh hoạt hằng ngày mới đáng hỏi bác sĩ, và việc đánh giá phải do người có chuyên môn thực hiện.