ChienTich.comChiến Tích
Luyện trí và khoa học

Luyện trí có làm thông minh hơn không: điều đã khá chắc và điều còn tranh luận

Làm sudoku, ô chữ, tính nhẩm mỗi ngày có làm bạn thông minh hơn? Phần giới nghiên cứu khá đồng thuận, phần còn tranh cãi và cách luyện cho đúng kỳ vọng.

Retired man at a wooden table on a quiet balcony in Huế, pencil hovering over a blank grid puzzle, cup of tea beside him, seen from behind

Câu trả lời ngắn: luyện trí gần như chắc chắn làm bạn giỏi hơn ở chính dạng bài mình luyện, nhưng bằng chứng cho việc nó nâng "trí thông minh chung" thì yếu và còn tranh cãi. Người làm sudoku mỗi sáng sẽ giải sudoku nhanh hơn, ít sai hơn sau vài tháng. Còn việc người đó nhớ lịch hẹn tốt hơn, tính toán công việc sắc hơn hay đọc hợp đồng tinh hơn thì các nghiên cứu cho tới nay chưa chứng minh được một cách thuyết phục.

Bài này không nhằm làm bạn nản. Luyện trí vẫn đáng làm vì nhiều lý do khác: vui, có cảm giác tiến bộ, có khoảng lặng trong ngày, có chuyện để làm cùng con cháu. Điều cần là đặt kỳ vọng đúng chỗ, để không thất vọng và không bị những lời quảng cáo quá đà dẫn đi. Các phần dưới lần lượt bàn chữ "thông minh" nghĩa là gì, điều đã khá chắc, điều còn bàn và cách luyện cho hợp lý.

Thông minh hơn nghĩa là gì: tách ba thứ hay bị gộp làm một

Phần lớn tranh cãi về luyện trí xuất phát từ việc mỗi người hiểu chữ "thông minh" một kiểu. Có ít nhất ba thứ hay bị gộp chung. Thứ nhất là kỹ năng cụ thể: giải một loại câu đố, nhẩm một loại phép tính, nhớ một loại danh sách. Thứ hai là các năng lực nhận thức nền: giữ thông tin trong đầu trong lúc xử lý, tốc độ phản ứng, khả năng chuyển sự chú ý từ việc này sang việc khác. Thứ ba là cái mà các nhà tâm lý học gọi là trí tuệ chung, thường được đo bằng các bài trắc nghiệm suy luận.

Trong giới nghiên cứu, người ta còn hay phân biệt trí tuệ linh hoạt (giải quyết vấn đề mới lạ, nhận ra quy luật chưa gặp) và trí tuệ tích luỹ (vốn từ, kiến thức, kinh nghiệm gom góp qua năm tháng). Hai loại này thay đổi khác nhau theo tuổi: phần tích luỹ thường giữ được hoặc tăng lên đến khá muộn, phần linh hoạt thì có xu hướng chậm dần từ tuổi trưởng thành.

Khi một lời quảng cáo nói "luyện não giúp bạn thông minh hơn", nó thường ngầm ý chạm vào tầng thứ ba, trong khi bằng chứng mạnh nhất chỉ có ở tầng thứ nhất. Nhận ra khoảng cách đó là bước đầu để đọc mọi tin tức về luyện trí cho tỉnh táo.

Điều giới nghiên cứu khá đồng thuận

Luyện một dạng bài thì giỏi dạng bài đó. Đây là kết quả lặp lại nhiều nhất và ít ai tranh cãi. Người luyện tính nhẩm nhanh hơn ở tính nhẩm, người luyện ghi nhớ dãy số nhớ được dãy dài hơn. Mức tiến bộ ban đầu thường rõ, sau đó chậm dần.

Tiến bộ lan sang những việc rất giống thì có, nhưng hẹp. Người luyện sudoku 9×9 làm sudoku chéo cũng khá hơn, vì hai dạng dùng chung lối suy luận loại trừ. Đây là cái mà các nhà nghiên cứu gọi là chuyển giao gần.

Lan sang những việc khác hẳn thì hiếm và nhỏ. Nhiều tổng quan nghiên cứu về các chương trình luyện nhận thức trên máy tính kết luận rằng tác dụng lên những năng lực ở xa, như suy luận chung hay thành tích học tập, thường nhỏ, không ổn định, hoặc biến mất khi thiết kế nghiên cứu chặt hơn.

Thiết kế nghiên cứu ảnh hưởng lớn tới kết quả. Những nghiên cứu nhỏ, không có nhóm đối chứng làm việc khác tương đương, hoặc để người tham gia biết mình đang được "luyện cho giỏi lên", thường cho kết quả đẹp hơn những nghiên cứu lớn, được che mù cẩn thận. Kỳ vọng của người tham gia tự nó cũng làm điểm số nhích lên.

Điều còn đang tranh luận

Có những câu hỏi mà giới nghiên cứu chưa thống nhất, và bạn nên biết chúng còn mở thay vì nghe một phía. Câu hỏi đầu tiên: luyện các năng lực nền, ví dụ giữ thông tin trong đầu, có nâng được suy luận chung hay không. Một số nghiên cứu từng báo cáo kết quả khả quan và gây tiếng vang, nhưng các nỗ lực làm lại về sau cho kết quả lẫn lộn, và nhiều tổng quan nghiêng về phía hoài nghi.

Câu hỏi thứ hai liên quan đến người cao tuổi: luyện trí đều đặn có làm chậm sự suy giảm theo tuổi hay không. Có những thử nghiệm dài hạn ghi nhận người được luyện giữ kỹ năng luyện tốt hơn trong nhiều năm, và một vài chỉ số về sinh hoạt hằng ngày có vẻ khả quan hơn. Nhưng diễn giải các kết quả đó thế nào, chúng có đủ mạnh để khuyên đại trà hay không, vẫn là chuyện các nhà khoa học bàn với nhau. Không có cơ sở để nói luyện trí phòng được sa sút trí tuệ.

Câu hỏi thứ ba ít được nhắc: những người hay làm câu đố có đầu óc tốt hơn vì làm câu đố, hay vì người có đầu óc tốt thì thích làm câu đố hơn. Các nghiên cứu quan sát, chỉ ghi nhận rằng hai thứ đi cùng nhau, không trả lời được câu này. Muốn biết chiều nhân quả cần thử nghiệm có phân nhóm ngẫu nhiên, mà loại đó tốn kém và hiếm hơn nhiều.

So sánh nhanh: lời nói thường gặp và mức bằng chứng

Bảng dưới gom các câu hay nghe về luyện trí và xếp theo mức bằng chứng hiện có. Đây là cách tóm lược chung của biên tập viên, không phải kết luận của một nghiên cứu cụ thể nào.

Câu nói thường gặpMức bằng chứngNên hiểu thế nào
Luyện sudoku thì giải sudoku nhanh hơnMạnhĐúng, và đó là mục tiêu hợp lý để tự đặt cột mốc
Luyện nhớ dãy số thì nhớ dãy số dài hơnMạnhĐúng, chủ yếu nhờ học được cách mã hoá, không phải trí nhớ "to" ra
Luyện một dạng bài thì giỏi dạng gần giốngKháCó, nếu hai dạng dùng chung lối nghĩ
Luyện não trên điện thoại làm học giỏi, làm việc giỏiYếuChưa đủ cơ sở; đừng trả tiền vì lời hứa này
Luyện trí phòng được sa sút trí tuệKhông đủKhông nên tin; giữ đầu óc bận rộn là việc tốt nhưng không phải thuốc phòng bệnh

Lưu ý: "mức bằng chứng yếu" không có nghĩa là chắc chắn sai, mà là chưa đủ để tin. Khi có nghiên cứu mới tốt hơn, cách xếp có thể đổi.

Vì sao cảm giác "đầu óc nhanh hơn" vẫn có thật

Nhiều người luyện trí đều đặn kể rằng họ thấy minh mẫn hơn, và cảm nhận đó không nhất thiết là ảo tưởng. Chỉ là nguồn gốc của nó có thể khác với điều quảng cáo nói. Khi bạn dành hai mươi phút mỗi sáng ngồi yên với một câu đố, bạn đang có một khoảng tập trung không bị điện thoại cắt ngang, một thói quen ổn định để bắt đầu ngày, và một cảm giác làm chủ khi thấy mình giải nhanh hơn tuần trước.

Những thứ đó có giá trị thật với tâm trạng và nhịp sống. Một người đã nghỉ hưu có lý do để dậy đúng giờ, một người làm văn phòng có mười lăm phút không màn hình trước giờ làm, một học sinh thấy mình tiến bộ ở một việc cụ thể sau chuỗi ngày nản vì điểm kém. Cái lợi ấy có thật, chỉ là đừng gán nó cho việc "trí thông minh tăng lên".

Cũng có một hiệu ứng ít ai để tâm: càng làm quen một dạng bài, bạn càng ít phải nghĩ về luật và càng có chỗ trong đầu cho chiến thuật. Cảm giác "đầu óc thoáng hơn" trong lúc giải chính là dấu hiệu bạn đã tự động hoá một phần công việc. Đó là tiến bộ thật, nằm gọn trong dạng bài bạn đang luyện.

Luyện trí cho đúng kỳ vọng: năm điều nên làm

Nếu đã hiểu luyện trí chủ yếu làm bạn giỏi thứ mình luyện, cách luyện hợp lý cũng rõ hơn. Năm gợi ý dưới đây không hứa bạn thông minh hơn, chỉ giúp bạn luyện vui và có ích hơn.

  1. Chọn dạng bài vì thích, không vì lời hứa. Bạn sẽ duy trì được lâu thứ mình thấy thú vị. Một dạng bài bỏ dở sau hai tuần không giúp được gì.
  2. Đặt cột mốc trong chính dạng bài. Ví dụ giải xong một mức khó mới, rút thời gian trung bình, làm được bài mà không cần ghi chú nháp. Những cột mốc này đo được và nằm đúng chỗ bằng chứng mạnh.
  3. Đổi dạng bài theo mùa. Sau vài tháng với con số, thử hình khối hoặc chữ. Cái mới buộc bạn học lại từ đầu, và đó là lúc đầu óc làm việc nhiều nhất.
  4. Muốn giỏi một việc ngoài đời, luyện thẳng việc đó. Muốn tính tiền chợ nhanh thì luyện tính nhẩm với số tiền chợ; muốn nhớ tên đồng nghiệp thì luyện nhớ tên người, đừng trông vào sudoku.
  5. Giữ phần nền cho đầu óc. Ngủ đủ, vận động, gặp gỡ người khác là những thứ có nhiều bằng chứng về sức khoẻ nói chung hơn bất kỳ ứng dụng nào.

Cách nghĩ này cũng giúp khi luyện cho con: khen con vì đã kiên nhẫn với một câu đố khó, không gắn câu đố với chuyện "con thông minh hay không".

Khi nào nên dừng tự luyện và đi gặp bác sĩ

Luyện trí không phải công cụ tự kiểm tra sức khoẻ. Nếu bạn hoặc người thân thấy những thay đổi rõ trong sinh hoạt, như hay hỏi lại một câu nhiều lần trong ngày, lạc ở con đường quen, khó làm những việc quen tay như nấu bữa cơm hay trả tiền, tính tình thay đổi khác thường, thì việc cần làm là đi khám, không phải tăng số câu đố mỗi ngày.

Đặc biệt, thay đổi xảy ra đột ngột trong vài giờ hoặc vài ngày, kèm lú lẫn, nói khó, yếu tay chân, là tình huống cần đến cơ sở y tế ngay. Những thay đổi chậm hơn có nhiều nguyên nhân khác nhau, có nguyên nhân điều trị được, và chỉ bác sĩ mới phân biệt được sau khi thăm khám. Câu đố có thể là một hoạt động bạn vẫn giữ trong lúc đó, nhưng không thay được phần việc của bác sĩ.

Cũng đừng tự đo "độ thông minh" của mình hay người thân bằng thời gian giải câu đố. Thời gian giải thay đổi theo giấc ngủ đêm qua, theo tâm trạng, theo độ khó ngẫu nhiên của từng bài. Một buổi chậm không nói lên điều gì; một xu hướng thay đổi rõ trong sinh hoạt hằng ngày mới là chuyện đáng hỏi người có chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Làm sudoku mỗi ngày có làm tăng chỉ số thông minh không?

Bằng chứng hiện có chưa cho thấy điều đó một cách thuyết phục. Làm sudoku mỗi ngày gần như chắc chắn giúp bạn giải sudoku nhanh và chính xác hơn, có thể giúp một chút với các dạng bài suy luận giống nó, nhưng chưa có cơ sở vững để nói chỉ số đo trí tuệ chung tăng lên.

Vậy luyện trí có phí thời gian không?

Không, nếu bạn luyện vì thích và đặt kỳ vọng đúng. Luyện trí mang lại niềm vui, cảm giác tiến bộ, một khoảng tập trung không màn hình và chuyện để làm cùng người thân. Nó chỉ thành phí khi bạn trả tiền hoặc bỏ qua việc khác vì tin những lời hứa quá đà.

Có dạng bài nào luyện được cho mọi thứ không?

Chưa có dạng bài nào được chứng minh là luyện được cho mọi thứ. Đó cũng là lý do nên đổi dạng bài theo thời gian, học những việc mới hẳn và luyện thẳng kỹ năng bạn cần ngoài đời, thay vì đặt hết vào một loại câu đố duy nhất.

Trẻ em luyện trí có thông minh hơn không?

Câu hỏi này cũng chịu cùng giới hạn như ở người lớn: trẻ giỏi lên ở cái trẻ luyện. Với trẻ, điều đáng giữ là niềm vui, sự kiên nhẫn và thói quen tự tìm cách, không nên biến câu đố thành thước đo trẻ thông minh hay không, cũng không so trẻ với bạn bè.

Người lớn tuổi luyện trí có phòng được lẫn không?

Không có cơ sở để hứa như vậy. Luyện trí là hoạt động tốt để giữ hứng thú và có nhịp sinh hoạt, nhưng không phải biện pháp phòng bệnh. Nếu thấy dấu hiệu hay quên ảnh hưởng tới sinh hoạt, hãy đưa người thân đi khám thay vì tăng thêm bài luyện.

Đọc tin "nghiên cứu mới chứng minh luyện não hiệu quả" thì nên làm gì?

Nên hỏi ba câu: nghiên cứu có bao nhiêu người, có nhóm đối chứng làm một việc tương đương không, và cái được đo có phải chính dạng bài đã luyện hay một năng lực khác. Một kết quả đơn lẻ, nhỏ, chưa ai làm lại thì nên chờ thêm trước khi tin.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138