Một bộ luật thi giải đố trên giấy tốt chỉ cần trả lời rõ năm câu: mỗi đề được bao nhiêu điểm, nộp sớm được thưởng thế nào, bài sai bị xử lý ra sao, bằng điểm thì xét gì, và đề in lỗi thì làm gì. Trả lời trước những câu này trên giấy, công bố trước ngày thi, là tránh được gần hết tranh cãi.
Bài này đưa ra một bộ luật mẫu cho giải sudoku, câu đố bút chì hoặc ô chữ quy mô câu lạc bộ, trường đại học hay khu phố, kèm lý do đằng sau mỗi điều để bạn tự điều chỉnh. Các con số trong bài là ví dụ giả định. Luật này dành cho người lớn và thanh thiếu niên tự nguyện thi đua; với trẻ nhỏ, nên dùng hình thức ghi nhận không tính điểm.
Ba nguyên tắc đứng sau mọi điều luật
Công bằng giữa người thi. Mọi người nhận cùng đề, cùng thời gian, cùng điều kiện. Điều luật nào khiến một người có lợi thế không liên quan tới khả năng giải đố đều phải bỏ.
Đo đúng điều muốn đo. Giải đố đo khả năng suy luận và quản lý thời gian. Nếu luật làm người thi phải đoán bừa hay ghi chép thủ thuật mới có điểm, luật đang đo sai.
Đơn giản đủ để nhớ. Người thi phải nắm được luật chỉ sau một lần nghe phổ biến. Luật càng nhiều ngoại lệ, càng nhiều chỗ để tranh cãi. Nếu không giải thích được một điều trong hai câu, nên viết lại.
Viết ra và công bố trước. Luật miệng là nguồn tranh chấp số một. Bản luật nên gửi cho người thi cùng lúc với thông báo đăng ký, đọc lại ngắn gọn trước giờ thi, và dán ở phòng thi.
Gán điểm theo độ khó: một bảng mẫu
Cách làm phổ biến ở các giải câu đố là gán điểm mỗi đề theo thời gian mà người kiểm đề cần để giải. Ví dụ giả định cho một vòng sudoku bốn mươi phút:
| Đề | Độ khó (theo người kiểm) | Thời gian kiểm đề trung bình | Điểm |
|---|---|---|---|
| Đề 1 | Dễ | Khoảng 3 phút | 10 |
| Đề 2 | Dễ | Khoảng 4 phút | 15 |
| Đề 3 | Vừa | Khoảng 7 phút | 25 |
| Đề 4 | Vừa | Khoảng 9 phút | 30 |
| Đề 5 | Khó | Khoảng 14 phút | 50 |
| Đề 6 | Rất khó | Khoảng 20 phút | 70 |
Nguyên tắc là điểm tỉ lệ gần với thời gian giải, để không đề nào “lời” bất thường. Nếu đề 6 cho điểm quá cao so với công sức, mọi người sẽ bỏ hết đề dễ để lao vào nó — vòng thi biến thành chuyện may rủi.
Tổng thời gian kiểm đề của cả vòng nên dài hơn thời gian thi một chút (trong ví dụ là khoảng 57 phút so với 40 phút), để người giải rất giỏi mới làm hết. Nhờ vậy vòng thi phân biệt được cả người mới lẫn người giỏi.
Thưởng thời gian và bài sai
Thưởng thời gian chỉ áp dụng khi người thi giải đúng toàn bộ đề của vòng trước giờ. Mẫu luật: mỗi phút còn dư được cộng một số điểm cố định, ví dụ giả định ba điểm mỗi phút. Người thi giơ tay khi xong, người coi ghi giờ nộp lên bài. Nếu sau khi chấm có đề sai, người đó mất thưởng thời gian — không cho thì ai cũng sẽ nộp sớm để “thử vận”.
Với bài sai, có ba mức phổ biến, bạn chọn một và ghi rõ: (1) đề sai không được điểm, không bị trừ; (2) đề sai bị trừ một phần điểm, để hạn chế nộp bừa; (3) đề nộp sai được trả lại sửa một lần trong giờ, nếu sửa đúng chỉ được một phần điểm. Mức (1) đơn giản nhất cho giải cộng đồng. Mức (3) thân thiện với người mới nhưng cần nhiều người chấm tại chỗ.
Cần định nghĩa thế nào là “đúng”. Với sudoku: mọi ô điền đúng, chữ số đọc được. Với ô chữ: mọi chữ cái đúng theo quy ước điền không dấu. Những trường hợp ranh giới — chữ số viết mờ, ô bỏ trống một ô — nên có quy định sẵn: chẳng hạn chữ số người chấm đọc ra hai cách khác nhau thì tính là sai. Viết như vậy nghe khắt khe nhưng giúp người thi biết cần viết rõ ràng ngay từ đầu.
Quy định trong phòng thi
Những điều sau nên có trong bản luật và được đọc to trước giờ thi:
- Chỉ dùng bút chì, tẩy và giấy do ban tổ chức phát; không dùng giấy riêng mang vào.
- Điện thoại, đồng hồ thông minh, máy tính bỏ túi cất trong túi, tắt chuông. Có thiết bị trên bàn trong giờ thi là vi phạm, kể cả khi không dùng.
- Không trao đổi với người khác trong vòng cá nhân, kể cả hỏi mượn tẩy — giơ tay để người coi hỗ trợ.
- Người thi được hỏi người coi về luật của dạng bài, không được hỏi gợi ý về lời giải; người coi chỉ được đọc lại luật đã in.
- Ra khỏi phòng giữa giờ phải để bài lại trên bàn, úp mặt xuống, và chỉ một người ra cùng lúc.
- Hết giờ, mọi người đặt bút xuống ngay khi có hiệu lệnh; điền thêm sau hiệu lệnh bị tính là vi phạm.
- Vi phạm lần đầu thường được nhắc nhở; vi phạm rõ ràng như dùng thiết bị giải hộ thì bị huỷ kết quả vòng đó.
Mức xử lý nên tỉ lệ với lỗi và nói trước. Đọc to các quy định này mất ba phút nhưng tiết kiệm rất nhiều lời phân bua sau đó.
Luật cho vòng đồng đội
Vòng đồng đội cần vài điều luật riêng vì ở đây người thi được nói chuyện với nhau. Mẫu luật: mỗi đội ba hoặc bốn người, nhận một tập đề chung; đội được trao đổi thoải mái nhưng chỉ trong đội, giữ giọng nhỏ để không làm phiền đội bên cạnh. Bàn các đội nên đặt cách nhau đủ xa để không nghe thấy nhau.
Có hai kiểu đề đồng đội phổ biến. Kiểu thứ nhất là tập đề rời: nhiều đề độc lập, đội tự chia ai làm đề nào, điểm cộng chung. Kiểu thứ hai là đề ghép: một đề lớn chia thành nhiều phần, mỗi phần cần thông tin từ phần khác — ví dụ một lưới sudoku lớn ghép từ bốn lưới chồng góc nhau. Kiểu ghép thú vị hơn nhưng khó soạn và khó kiểm, chỉ nên dùng khi người soạn đã có kinh nghiệm.
Một điều nên ghi rõ: đội nộp một bản bài duy nhất, ghi tên đội và đủ chữ ký các thành viên. Nếu cho đội nộp từng đề lẻ để được thưởng thời gian, cần quy định ai được đứng lên nộp và người coi ghi giờ thế nào. Luật càng rõ, vòng đồng đội càng vui, vì người ta dành sức cho đề thay vì cãi nhau về thủ tục.
Đề lỗi: khi nào huỷ, khi nào chấp nhận nhiều đáp án
Dù kiểm kỹ đến đâu, thỉnh thoảng vẫn có đề lỗi: sudoku có hai lời giải, ô chữ có gợi ý dẫn tới hai từ đều khớp, đề in thiếu một số. Luật nên quy định trước cách xử lý, vì quyết định ngay tại chỗ dưới áp lực dễ thiên vị.
Nguyên tắc mẫu: đề có nhiều lời giải thì mọi lời giải hợp luật đều được tính đúng. Người thi không có lỗi khi đề có hai đường ra. Nếu đề in sai đến mức không giải được (ví dụ hai số cùng hàng mâu thuẫn), ban tổ chức huỷ đề đó cho tất cả mọi người, không ai được hay mất điểm của đề này, và cộng bù thời gian hợp lý nếu đã phát hiện trong giờ.
Ban tổ chức không nên thay đề mới giữa giờ thi, vì người đã bỏ thời gian cho đề cũ bị thiệt. Phát hiện lỗi giữa giờ thì thông báo chung cho cả phòng cùng lúc, đọc nguyên văn một câu đã soạn sẵn. Sau giải, ghi đề lỗi vào biên bản và kiểm lại quy trình soạn đề: thường lỗi đến từ việc chỉ có một người kiểm hoặc sửa đề vào phút cuối mà không kiểm lại.
Đồng điểm và khiếu nại tại chỗ
Hai phần này nên được viết thành các bước rõ ràng để ai làm trọng tài cũng xử lý giống nhau.
- Bằng tổng điểm: xét tổng thưởng thời gian; vẫn bằng thì xét điểm vòng cuối; vẫn bằng thì cho đồng hạng. Ghi thứ tự xét này trong luật từ trước.
- Với vị trí cần một người duy nhất (ví dụ chọn đại diện đi giải lớn hơn), tổ chức một đề phụ ngắn cho những người đồng điểm, cùng giờ, cùng phòng.
- Công bố điểm từng vòng theo số báo danh ngay sau khi chấm, cho người thi khoảng mười lăm phút xem bài của mình tại bàn ban tổ chức.
- Người thi thấy chấm nhầm thì ghi vào phiếu khiếu nại: số báo danh, vòng, đề, lý do. Không nhận khiếu nại miệng.
- Trọng tài chính xem bài cùng một người chấm khác người đã chấm ban đầu, quyết định và ghi lý do ngắn gọn lên phiếu.
- Hết thời gian khiếu nại thì điểm được chốt; kết quả cuối cùng công bố sau khi mọi phiếu đã xử lý.
Người thi nên được xem đáp án chính thức sau mỗi vòng. Khi mọi người cùng thấy lời giải, phần lớn thắc mắc tự hết, và người thi học thêm được từ đề mình chưa giải được.
Bản luật một trang: khung để điền
Gom tất cả những điều trên, bản luật cho một giải nhỏ có thể nằm gọn trong một trang. Khung gợi ý theo thứ tự đọc của người thi:
- Thông tin chung: tên giải, ngày, giờ có mặt, đối tượng tham gia, các hạng mục (người lớn tính điểm, trẻ em ghi nhận không tính điểm).
- Các vòng thi: tên dạng bài, thời gian mỗi vòng, cá nhân hay đồng đội.
- Cách tính điểm: điểm từng đề in ngay trên đề, thưởng thời gian bao nhiêu mỗi phút và điều kiện được thưởng.
- Bài sai: chọn một trong ba mức đã nói ở trên, ghi bằng một câu.
- Đề lỗi: mọi lời giải hợp luật đều đúng; đề không giải được thì huỷ cho tất cả.
- Quy định phòng thi: dụng cụ được dùng, thiết bị phải cất, cách hỏi người coi, hiệu lệnh hết giờ.
- Đồng điểm: thứ tự tiêu chí xét, hoặc đồng hạng.
- Khiếu nại: thời gian xem bài, mẫu phiếu, người quyết định.
- Giải thưởng và ghi nhận: loại quà, các hạng mục ghi nhận; nêu rõ không có tiền đặt vào kết quả.
Đưa bản luật cho một người chưa từng dự giải đọc thử. Chỗ nào người đó hỏi lại là chỗ cần viết rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trừ điểm khi người thi nộp bài sai không?
Tuỳ mục tiêu giải. Giải cộng đồng cho người mới nên chọn cách không cho điểm nhưng không trừ, cho đơn giản và đỡ căng thẳng. Giải dành cho người đã quen thi có thể trừ một phần điểm để hạn chế nộp bừa. Dù chọn cách nào cũng phải ghi rõ trong luật.
Đề sudoku có hai lời giải thì chấm thế nào?
Mọi lời giải hợp luật đều được tính đúng, vì người thi không có lỗi khi đề có nhiều đường ra. Nếu đề mâu thuẫn đến mức không giải được, nên huỷ đề đó cho tất cả mọi người. Sau giải cần ghi lại để rút kinh nghiệm khâu kiểm đề.
Làm sao gán điểm các đề cho công bằng?
Nhờ ít nhất hai người kiểm đề giải độc lập và ghi thời gian, rồi gán điểm gần tỉ lệ với thời gian giải trung bình. Tránh cho một đề điểm quá cao so với công sức vì người thi sẽ dồn hết vào đề đó.
Có cho người thi dùng giấy nháp không?
Với sudoku và câu đố bút chì, người thi thường ghi số dự phòng ngay trong lưới nên không cần giấy riêng. Nếu cho nháp, ban tổ chức nên phát giấy nháp có đóng dấu và thu lại cùng bài, không cho mang giấy riêng vào phòng.
Ai nên làm trọng tài cho giải nhỏ?
Nên là người hiểu rõ luật các dạng bài, không có người thân dự thi và không tham gia soạn đề của vòng mình xử lý khiếu nại. Ở câu lạc bộ nhỏ, có thể mời một thành viên lâu năm tạm không thi để làm trọng tài.