ChienTich.comChiến Tích
Lịch sử và giải đấu

Lịch sử sudoku: từ bình phương Latinh của Euler, tạp chí đố số ở Mỹ đến cái tên Nhật

Sudoku không phải sản phẩm Nhật từ đầu: gốc toán học thế kỷ 18, dạng hiện đại ra đời ở Mỹ năm 1979, được đặt tên ở Nhật và lan khắp thế giới qua báo chí.

Young Vietnamese woman on a sleeper train near Lao Cai, pencil over an empty nine by nine grid in a notebook, window light, close crop on hands, face out of frame

Sudoku hiện đại ra đời ở Mỹ cuối thập niên 1970 dưới tên “Number Place”, được một nhà xuất bản câu đố Nhật Bản đặt tên “sudoku” vào giữa thập niên 1980, rồi lan khắp thế giới qua báo chí Anh từ cuối năm 2004. Gốc toán học của nó còn xa hơn: các bình phương Latinh mà nhà toán học Leonhard Euler nghiên cứu ở thế kỷ 18.

Vì cái tên tiếng Nhật, nhiều người tin sudoku là câu đố cổ của Nhật. Bài này đi lại từng chặng để bạn kể đúng câu chuyện cho con, cho học sinh hay bạn cùng câu lạc bộ: chặng nào chắc chắn, chặng nào còn mờ, và mấy kết quả toán học thú vị về sudoku đã được chứng minh.

Gốc toán học: bình phương Latinh

Một bình phương Latinh cấp n là lưới n hàng, n cột, điền n ký hiệu sao cho mỗi ký hiệu xuất hiện đúng một lần trên mỗi hàng và mỗi cột. Leonhard Euler nghiên cứu loại lưới này vào thế kỷ 18, gắn với một bài đố nổi tiếng: xếp 36 sĩ quan thuộc 6 trung đoàn và 6 cấp bậc thành hình vuông 6×6 sao cho mỗi hàng, mỗi cột không trùng trung đoàn và không trùng cấp bậc. Euler cho rằng không làm được; điều này về sau được chứng minh là đúng.

Sudoku là một bình phương Latinh cấp 9 thêm một điều kiện: chín khối 3×3 cũng phải chứa đủ các số từ 1 đến 9. Nói cách khác, sudoku không phải phát minh từ con số không mà là một trường hợp đặc biệt của đối tượng toán học đã có hơn hai trăm năm. Bình phương Latinh có ứng dụng thật trong thiết kế thí nghiệm — chẳng hạn bố trí ruộng thử giống sao cho mỗi giống gặp đủ các loại đất — đây là lý do giới thống kê quen thuộc với nó từ lâu trước khi có sudoku.

Cuối thế kỷ 19, một số tờ báo ở Pháp đã đăng các câu đố điền số trong lưới 9×9 gần giống sudoku, có điều kiện tổng hoặc điều kiện không trùng. Tư liệu về chúng còn rời rạc và các câu đố này không trực tiếp dẫn tới sudoku hiện đại, nên bạn nên coi đây là “họ hàng xa” chứ không phải tổ tiên.

Năm 1979: “Number Place” trên tạp chí đố ở Mỹ

Dạng sudoku như ngày nay — lưới 9×9, chia chín khối 3×3, cho sẵn một số ô, mỗi hàng, cột, khối chứa đủ 1 đến 9 — xuất hiện lần đầu năm 1979 trong các tạp chí câu đố của nhà xuất bản Dell ở Mỹ, dưới tên “Number Place”. Người soạn thường được cho là một kiến trúc sư đã nghỉ hưu, làm thêm nghề soạn đố; các tạp chí khi đó không ghi tên người soạn, nên danh tính này được xác định về sau qua đối chiếu tư liệu.

Điều đáng chú ý là ở Mỹ, Number Place chỉ là một mục nhỏ giữa hàng chục dạng câu đố khác trong tạp chí. Nó không gây chú ý gì đặc biệt suốt hơn hai mươi năm. Nghĩa là một dạng bài hay chưa đủ để thành phổ biến; nó còn cần cách trình bày, cái tên và kênh phát hành phù hợp — đó là phần câu chuyện diễn ra ở Nhật và ở Anh.

Chi tiết này cũng cho thấy vì sao gọi sudoku là “câu đố Nhật” là không chính xác. Nhật Bản đóng vai trò rất lớn trong việc hoàn thiện và đặt tên, nhưng hình thức gốc đã có ở Mỹ từ trước.

Giữa thập niên 1980: cái tên đặt ở Nhật

Năm 1984, nhà xuất bản câu đố Nikoli ở Nhật đưa dạng Number Place vào tạp chí của mình với một cái tên dài, đại ý “chữ số phải đứng một mình” (ý nói không trùng). Tên đó sau được rút gọn thành sudoku — “su” là số, “doku” là đơn độc. Ở Nhật, Nikoli giữ “sudoku” như tên riêng, còn nhiều nơi khác vẫn dùng tên kiểu “number place”.

Đóng góp quan trọng của giới soạn đề Nhật không chỉ là cái tên. Họ đặt ra những quy ước về thẩm mỹ và chất lượng mà người giải hôm nay coi là đương nhiên: các ô cho sẵn thường xếp đối xứng; số ô cho sẵn được hạn chế; và một đề tử tế phải có duy nhất một lời giải, giải được bằng suy luận chứ không phải thử bừa. Đề do người soạn tay, có “mạch” suy luận dẫn dắt, được trọng hơn đề máy sinh ngẫu nhiên.

Người Nhật cũng phát triển nhiều biến thể và dạng bài anh em của sudoku — các câu đố logic trên lưới với luật khác nhau — làm thành cả một hệ câu đố bút chì. Phần lớn các dạng đó ít người Việt biết, nhưng nếu bạn thích sudoku thì đó là kho để đi tiếp.

Cuối 2004 trở đi: sudoku lan ra toàn cầu

Bước nhảy toàn cầu bắt đầu ở Anh. Một người New Zealand từng làm thẩm phán ở Hồng Kông, sau khi gặp sudoku ở Nhật, đã viết chương trình máy tính sinh đề và thuyết phục báo chí Anh đăng. Từ tháng 11 năm 2004, sudoku lên mặt báo Anh; trong vài tháng, nhiều báo khác đua nhau mở mục. Các chặng tiếp theo diễn ra khá nhanh:

  • 2005: sudoku xuất hiện dày đặc trên báo chí ở Mỹ, châu Âu, Úc; sách tuyển tập sudoku bán chạy ở nhiều nước.
  • 2005–2006: các cuộc thi sudoku cấp quốc gia và quốc tế bắt đầu được tổ chức; giải vô địch sudoku thế giới đầu tiên diễn ra năm 2006.
  • Cùng thời gian đó: sudoku đến với độc giả Việt Nam qua báo giấy, sách luyện đề và sau đó là thiết bị di động.
  • Sau 2010: sudoku trở thành dạng bài “nền” trên điện thoại; cộng đồng giải chuyên sâu chuyển sang các biến thể và đề soạn tay có chất lượng cao.

Một bài học từ chặng này: sudoku lan nhanh vì luật có thể giải thích trong một câu, không cần biết ngoại ngữ, không cần kiến thức toán ngoài việc nhận ra chữ số. Đó cũng là lý do sudoku hợp để tổ chức giải nhỏ ở trường học hay câu lạc bộ — ai cũng hiểu luật ngay từ phút đầu.

Bạn nên dè dặt với những con số về “bao nhiêu triệu người giải sudoku mỗi ngày” trên mạng; phần lớn không có nguồn kiểm chứng.

Những điều toán học đã chứng minh về sudoku

Sudoku lôi kéo cả giới toán học và tin học. Dưới đây là mấy kết quả đã được công bố và kiểm chứng, đủ để bạn kể cho học sinh hay bạn cùng nhóm mà không sợ sai.

Câu hỏiKết quảÝ nghĩa với người giải
Có bao nhiêu lưới sudoku 9×9 đã điền đầy hợp lệ?Khoảng 6,67 × 10 mũ 21, tức chừng sáu nghìn tỉ tỉ lưới (tính năm 2005)Không bao giờ hết đề; mỗi đề bạn giải gần như chắc là mới
Nếu coi các lưới chỉ khác nhau do xoay, lật, đổi tên số là mộtCòn khoảng 5,5 tỉ lưới thật sự khác nhauNhiều đề “trông khác” thật ra cùng một cấu trúc
Một đề có lời giải duy nhất cần ít nhất bao nhiêu số cho sẵn?17 số; năm 2012 một nhóm nghiên cứu dùng máy tính chứng minh không có đề 16 số nào có lời giải duy nhấtĐề ít số không đồng nghĩa với đề khó; độ khó nằm ở kỹ thuật suy luận cần dùng
Giải sudoku tổng quát n×n có “dễ” cho máy không?Bài toán thuộc nhóm NP-đầy đủ khi lưới lớn dầnSudoku 9×9 máy giải tức thì, nhưng nó là ví dụ đẹp về độ khó tính toán

Cột “số cho sẵn” hay gây hiểu lầm nhất. Nhiều người nghĩ đề càng ít số càng khó, nhưng một đề 17 số có thể khá dễ nếu chuỗi suy luận đơn giản, còn một đề 26 số có thể rất khó nếu cần kỹ thuật cao. Khi soạn hay chọn đề cho buổi thi nhỏ, bạn nên chọn theo kỹ thuật suy luận, đừng đếm số ô cho sẵn.

Vì sao sudoku lan nhanh hơn những câu đố số có trước nó

Luật một câu. Mỗi hàng, mỗi cột, mỗi khối có đủ 1 đến 9. Không có phép tính, không có từ vựng, không phụ thuộc ngôn ngữ. Một tờ báo ở bất kỳ nước nào cũng đăng được mà không phải dịch.

Chữ số chỉ là ký hiệu. Sudoku không đòi cộng trừ; thay số bằng chín màu hay chín con vật vẫn giải y hệt. Điều này làm người “sợ toán” vẫn dám thử, và là lý do nhiều người giải giỏi tự nhận mình không giỏi toán.

Độ khó trải rộng. Cùng một luật mà có đề năm phút và đề cả buổi tối. Báo chí xếp đề theo ngày trong tuần hoặc theo số sao, người đọc tự thấy mình tiến bộ qua từng nấc — một động lực tự nhiên mà các câu đố một độ khó không có.

Có cảm giác khép lại. Đề đúng chuẩn có một lời giải duy nhất; ô cuối cùng điền xong là biết chắc mình đúng, không cần tra đáp án. Cảm giác hoàn thành rõ ràng này khiến người ta muốn giải thêm đề nữa.

Máy sinh đề được. Khi chương trình máy tính sinh và kiểm đề đủ tốt, báo chí có nguồn đề vô tận với chi phí thấp. Đây là yếu tố kỹ thuật ít được nhắc nhưng quyết định chặng lan ra toàn cầu cuối năm 2004.

Sudoku ở Việt Nam và cách kể lịch sử cho đúng

Sudoku vào Việt Nam cùng làn sóng toàn cầu giữa thập niên 2000, qua báo giấy, sách tuyển tập đề và sau đó là điện thoại. Không có tư liệu rõ về tờ báo Việt nào đăng sudoku đầu tiên; nếu bạn cần mốc này cho một bài thuyết trình, hãy tra kho báo cũ thay vì dựa vào trí nhớ của ai đó.

Khi kể cho học sinh, có thể tóm cả chặng đường trong một câu dễ nhớ: toán châu Âu cho cái lõi, Mỹ cho hình dạng, Nhật cho cái tên và tiêu chuẩn chất lượng, Anh cho sân khấu toàn cầu. Câu này đủ chính xác và giúp người nghe hiểu rằng một dạng bài luyện trí phổ biến là kết quả của nhiều nơi góp sức, không phải phát minh một sớm một chiều của một quốc gia.

Biết lịch sử cũng giúp bạn chọn đề tốt hơn. Truyền thống soạn tay của Nhật coi trọng “đề có duyên”: có đúng một lời giải, có một mạch suy luận dẫn từ ô này sang ô kia, không đòi đoán. Khi tổ chức một buổi thi hay một buổi luyện ở câu lạc bộ, hãy ưu tiên đề có lời giải duy nhất và kiểm lại bằng cách tự giải trước — đó là cách tôn trọng người giải mà những người soạn đề đi trước đã đặt ra.

Câu hỏi thường gặp

Sudoku là của Nhật hay của Mỹ?

Dạng sudoku hiện đại xuất hiện đầu tiên ở Mỹ năm 1979 với tên Number Place. Nhật Bản đặt tên sudoku vào năm 1984 và góp các tiêu chuẩn chất lượng như lời giải duy nhất, ô cho sẵn đối xứng. Vì vậy nói sudoku là câu đố cổ của Nhật là không đúng.

Chữ sudoku nghĩa là gì?

Đây là dạng rút gọn của một cụm tiếng Nhật đại ý chữ số phải đứng một mình, tức mỗi số chỉ xuất hiện một lần. Su nghĩa là số, doku nghĩa là đơn độc. Ở Nhật, tên sudoku gắn với nhà xuất bản đặt ra nó, nên một số nơi dùng tên khác.

Sudoku có liên quan gì tới toán học?

Có. Sudoku là bình phương Latinh cấp 9 thêm điều kiện khối 3×3. Các nhà toán học đã đếm được số lưới hợp lệ, chứng minh đề có lời giải duy nhất cần ít nhất 17 số cho sẵn, và xếp bài toán sudoku tổng quát vào nhóm NP-đầy đủ.

Đề sudoku ít số cho sẵn có phải là đề khó nhất không?

Không hẳn. Độ khó phụ thuộc vào kỹ thuật suy luận cần dùng, không phụ thuộc trực tiếp vào số ô cho sẵn. Có đề 17 số khá dễ và có đề hơn 25 số rất khó. Người soạn thường xếp độ khó theo kỹ thuật cần thiết.

Giải vô địch sudoku thế giới bắt đầu từ khi nào?

Giải vô địch sudoku thế giới đầu tiên được tổ chức năm 2006, sau khi sudoku lan khắp báo chí. Giải hiện do một liên đoàn quốc tế về câu đố điều phối, thường tổ chức cùng thời gian với giải câu đố thế giới. Thể lệ từng năm có thay đổi, nên cần xem thông báo của năm đó.

Có nên dạy trẻ lịch sử sudoku không?

Nên, ở mức kể chuyện ngắn. Biết sudoku có gốc toán học và do nhiều nước góp sức giúp trẻ thấy luyện trí gắn với tri thức. Chỉ cần kể vài mốc chắc chắn, tránh biến thành bài phải thuộc hay câu hỏi kiểm tra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138