ChienTich.comChiến Tích
Lịch sử và giải đấu

Lịch sử ô chữ: từ ô vuông chữ thời cổ đến ô chữ hàng dọc quen thuộc ở Việt Nam

Ô chữ ra đời thế nào, vì sao năm 1913 là mốc hay được nhắc, ô chữ kiểu Anh khác kiểu Mỹ ra sao và ô chữ tiếng Việt đã tự biến đổi theo cách riêng.

Elderly Vietnamese man at a wooden cafe table in Hue, pencil resting on a blank crossword grid on plain paper, morning light, shot over the shoulder, face turned away

Ô chữ theo nghĩa hiện đại — một lưới ô có các từ đan chéo nhau theo hàng ngang và hàng dọc, mỗi từ có một lời gợi ý — thường được tính mốc từ tháng 12 năm 1913, khi một tờ báo ở New York đăng câu đố mà người soạn gọi là “word-cross”. Trước đó loài người đã chơi chữ trong ô vuông hàng nghìn năm, nhưng chính dạng đan từ kèm gợi ý mới là thứ lan ra khắp thế giới và đến tận các trang báo thiếu nhi ở Việt Nam.

Bài này đi theo dòng thời gian: những ô vuông chữ cổ, cái mốc 1913, giai đoạn ô chữ thành thói quen đọc báo, sự tách nhánh giữa kiểu Mỹ và kiểu Anh, rồi cách người Việt biến ô chữ thành ô chữ hàng dọc rất riêng. Chỗ nào sử liệu chưa rõ, bài ghi rõ là chưa rõ thay vì kể như chuyện đã chắc.

Trước ô chữ: ô vuông chữ và những câu đố xếp chữ cổ

Ý tưởng xếp chữ vào lưới để đọc được theo nhiều chiều có từ rất sớm. Ví dụ hay được nhắc nhất là ô vuông chữ Latinh năm dòng, mỗi dòng năm chữ cái, đọc ngang, đọc dọc, đọc xuôi hay ngược đều ra cùng một chuỗi từ. Ô vuông này đã được tìm thấy khắc trên tường ở Pompeii, tức là có từ trước khi thành phố bị tro núi lửa vùi lấp vào thế kỷ thứ nhất. Người ta vẫn còn tranh luận nó dùng để làm gì — trang trí, bùa chú hay đơn giản là một thú khéo tay về chữ — nhưng nó cho thấy niềm thích thú với chữ đặt trong lưới là rất cũ.

Ở châu Âu thế kỷ 19, các tạp chí cho trẻ em và người lớn thường đăng “ô vuông chữ”: cho sẵn vài gợi ý, người đọc phải tìm các từ cùng độ dài để điền thành một khối vuông đọc ngang dọc như nhau. Đây là họ hàng gần nhất của ô chữ hiện đại. Điểm khác là ô vuông chữ bắt mọi hàng và mọi cột trùng nhau, nên rất khó soạn khi lưới lớn hơn năm sáu ô; người soạn bị trói tay.

Ở phương Đông cũng có truyền thống chơi chữ lâu đời — câu đố chiết tự chữ Hán, câu đối, đố chữ trong văn học dân gian Việt Nam — nhưng đó là những dòng phát triển riêng, không phải tổ tiên trực tiếp của lưới ô chữ. Khi đọc các bài viết nói “ô chữ có từ thời cổ đại ở nước nọ nước kia”, bạn nên hiểu là đang nói về tinh thần chơi chữ chung, chứ chưa có bằng chứng về một lưới đan từ có gợi ý trước thế kỷ 20.

Mốc năm 1913: câu đố “word-cross” trên một tờ báo New York

Ngày 21 tháng 12 năm 1913, phụ trương cuối tuần của tờ New York World đăng một câu đố do Arthur Wynne, một biên tập viên gốc Anh, soạn. Lưới có hình thoi, ở giữa rỗng, các từ đan nhau và mỗi từ có một lời gợi ý đánh số. Wynne gọi nó là “word-cross”; ít tuần sau, do lỗi sắp chữ hay do người làm báo thấy đọc thuận hơn, tên đổi thành “cross-word”, rồi dần dính liền thành “crossword” như ngày nay.

Điều làm câu đố của Wynne khác ô vuông chữ là các từ không cần trùng nhau theo cả hai chiều. Mỗi hàng ngang là một từ, mỗi cột dọc là một từ khác, chúng chỉ chia nhau những chữ cái ở chỗ giao. Nhờ vậy người soạn được tự do hơn hẳn, lưới có thể lớn, và người giải có hai đường vào cho mỗi ô: nếu chưa nghĩ ra từ ngang, từ dọc sẽ cho gợi ý một chữ cái.

Những câu đố đầu tiên chưa có ô đen chia lưới như bây giờ; hình dạng lưới thay đổi theo từng số báo. Ô đen, lưới vuông đối xứng, quy ước đánh số ở góc ô xuất hiện dần trong khoảng chục năm sau, do nhiều người soạn và nhiều tờ báo góp lại. Không có một “người phát minh” duy nhất cho toàn bộ hình thức ta thấy ngày nay — Wynne là người mở đầu, phần còn lại là sản phẩm của cả một nghề soạn đố.

Thập niên 1920: ô chữ thành thói quen đọc báo

Trong khoảng mười năm đầu, ô chữ chỉ là một mục nhỏ của một tờ báo. Đến giữa thập niên 1920, mọi chuyện đổi khác: năm 1924, một nhà xuất bản mới thành lập ở New York in cuốn sách tập hợp ô chữ, kèm bút chì, và cuốn sách bán chạy ngoài dự đoán. Sau đó hàng loạt báo ở Mỹ mở mục ô chữ riêng, rồi lan sang Anh và các nước nói tiếng Anh khác.

Thời đó cũng có không ít lời phàn nàn: có bài báo chê ô chữ làm mất thời gian, có thư viện than phiền người đọc giành nhau từ điển. Những chuyện này cho thấy ô chữ lan nhanh tới mức nào, nhưng bạn nên đọc các giai thoại cụ thể với chút dè dặt, vì nhiều chuyện được kể lại qua nhiều lớp và đã được tô thêm.

Một mốc đáng nhớ về chất lượng nghề là khi các tờ báo lớn bắt đầu có người biên tập ô chữ chuyên trách, đặt ra quy ước: lưới đối xứng xoay, không dùng từ quá hiếm, gợi ý phải công bằng — tức người giải có đủ thông tin để tìm ra đáp án mà không cần đoán mò. Chính những quy ước ấy biến ô chữ từ mục giải trí lặt vặt thành một dạng bài luyện trí có “tay nghề”, và sau này là nền để các giải thi ô chữ ra đời.

Hai nhánh lớn: ô chữ kiểu Mỹ và ô chữ kiểu Anh

Từ thập niên 1920–1930 trở đi, ô chữ tách thành hai nhánh khá rõ. Nắm được chỗ khác giúp bạn hiểu vì sao người giải ở hai nơi có thói quen rất khác nhau, và vì sao ô chữ tiếng Việt lại gần nhánh nào hơn.

Đặc điểmÔ chữ kiểu MỹÔ chữ kiểu Anh (cryptic)
LướiDày đặc, hầu như mọi chữ cái đều thuộc cả từ ngang lẫn từ dọcThưa hơn, khoảng một nửa số chữ cái chỉ thuộc một từ
Gợi ýThường là định nghĩa hoặc mô tả thẳngMỗi gợi ý vừa có phần định nghĩa vừa có phần chơi chữ: đảo chữ, ghép chữ, chữ ẩn
Cách giảiDựa nhiều vào vốn từ và kiến thức chungPhải “giải mã” cách người soạn chơi chữ trước khi ra đáp án
Người mớiDễ bắt đầu, khó dần theo ngày trong tuần ở nhiều báoBan đầu thấy như ngoại ngữ, cần học quy ước

Ô chữ trên báo Anh kiểu “cryptic” được nhiều người coi là đỉnh của nghề soạn ô chữ tiếng Anh, nhưng nó gắn chặt với cấu trúc tiếng Anh — từ nhiều âm tiết, đảo chữ cái được nhiều nghĩa. Tiếng Việt đơn âm tiết và có dấu, nên gần như không thể sao chép kiểu này; ô chữ tiếng Việt đi theo đường gợi ý thẳng, gần kiểu Mỹ hơn, rồi rẽ sang một dạng rất riêng ở phần dưới.

Ô chữ đến Việt Nam và cái khó của chữ có dấu

Không có tư liệu chắc chắn về câu đố ô chữ đầu tiên đăng trên báo chí tiếng Việt. Có thể hình dung ô chữ theo chân báo chí chữ Quốc ngữ trong nửa đầu thế kỷ 20, nhưng nếu cần một mốc cụ thể, bạn nên tra các kho báo cũ ở thư viện thay vì tin một con số trôi nổi trên mạng. Điều chắc hơn là đến nửa sau thế kỷ 20, ô chữ đã là mục quen trên báo dành cho thiếu nhi, tạp chí văn nghệ và trong giờ sinh hoạt lớp ở trường.

Tiếng Việt đặt ra một bài toán mà tiếng Anh không có: dấu thanh và dấu mũ. Quy ước phổ biến là điền chữ cái không dấu, mỗi ô một chữ cái, và “Đ” thường được ghi như “D”. Nhờ vậy “HÀ NỘI” điền thành HANOI năm ô, và một ô có thể đúng cho cả “a”, “á”, “â”. Cái giá là người giải không dùng dấu để kiểm, nên gợi ý phải chặt hơn.

Vấn đề thứ hai là cách tách từ. Một từ tiếng Việt thường gồm hai, ba âm tiết viết rời; khi điền vào lưới thì viết liền, không chừa ô trống. Nhiều người soạn ghi rõ số chữ cái trong ngoặc ở cuối gợi ý để người giải ước được độ dài. Đây là chi tiết nhỏ nhưng là thứ phân biệt một ô chữ tiếng Việt soạn cẩn thận với một ô chữ dịch máy móc từ tiếng Anh.

Ô chữ hàng dọc: một dạng Việt Nam hoá

Hình thức. Thay vì lưới đan dày đặc, ô chữ hàng dọc gồm nhiều hàng ngang độc lập, mỗi hàng là đáp án của một câu hỏi; các hàng được đặt lệch nhau sao cho những chữ cái tô màu xếp thẳng thành một cột. Cột đó, đọc từ trên xuống, là “từ khoá” — đáp án cuối cùng.

Vì sao hợp tiếng Việt. Các hàng ngang không phải đan với nhau nên người soạn không bị trói bởi chữ cái giao, dễ dùng từ nhiều âm tiết, tên riêng, cụm từ. Đây là lý do dạng này phổ biến trong lớp học, ở các buổi sinh hoạt đoàn đội và trong nhiều chương trình truyền hình kiến thức.

Ưu điểm trong lớp học. Mỗi hàng ngang có thể gắn với một ý của bài học; từ khoá là ý chính của cả buổi. Giáo viên dễ soạn trong một buổi tối, học sinh dễ hiểu luật trong một phút.

Giới hạn. Vì hàng ngang không đan nhau, một câu hỏi bế tắc thì không có chữ cái giao nào cứu. Ô chữ hàng dọc nghiêng về kiểm tra kiến thức hơn là luyện suy luận trên lưới; ai muốn rèn tư duy đan từ nên giải thêm ô chữ lưới đầy đủ.

Chưa rõ nguồn gốc. Không có tư liệu xác định ai đặt ra hay ô chữ hàng dọc xuất hiện lần đầu ở đâu. Dạng “từ khoá ẩn trong cột” có ở nhiều nước, nhưng cách nó trở thành chuẩn mặc định trong trường học Việt Nam là chuyện của nhiều thế hệ giáo viên, không thể gán cho một người.

Từ báo giấy đến giải thi ô chữ

Khi ô chữ đã có tay nghề, việc đem nó ra thi là bước tự nhiên. Ở Mỹ có những giải ô chữ tổ chức đều đặn hằng năm từ cuối thập niên 1970, người thi giải nhiều ô chữ trong giờ giới hạn, chấm theo số ô đúng và thời gian nộp. Ở Anh có những cuộc thi giải ô chữ kiểu cryptic do báo chí đứng ra tổ chức. Các giải này cho thấy một điều thú vị: người giải giỏi không phải là người thuộc nhiều từ hiếm nhất, mà là người đọc gợi ý nhanh và chuyển hướng tốt khi một nhánh bế tắc.

Ở Việt Nam, ô chữ xuất hiện trong thi đấu chủ yếu dưới dạng một phần của các cuộc thi kiến thức tổng hợp, ở trường học và trên truyền hình, chứ chưa phổ biến các giải chuyên giải ô chữ lưới. Đó cũng là khoảng trống để một câu lạc bộ hay một lớp học tự tổ chức buổi thi nhỏ, với ô chữ tự soạn, chấm theo đáp án đúng và ghi nhận người kiên trì — cách làm được trình bày ở các bài khác trong chuyên mục này.

Nhìn lại hơn một trăm năm, ô chữ cho một bài học về thể loại: nó sống được không phải nhờ người phát minh ra nó, mà nhờ những người soạn đề tử tế đặt ra quy ước công bằng cho người giải. Bạn tự soạn ô chữ cho gia đình hay lớp học cũng đang góp vào dòng lịch sử đó, miễn là giữ đúng tinh thần ấy: gợi ý đủ để giải, không đánh đố cho vui người soạn.

Câu hỏi thường gặp

Ai là người phát minh ra ô chữ?

Mốc hay được nhắc là câu đố “word-cross” của Arthur Wynne trên báo New York World ngày 21 tháng 12 năm 1913. Tuy vậy, hình thức ô chữ hiện đại với ô đen, lưới đối xứng và quy ước đánh số là sản phẩm của nhiều người soạn đề trong các năm sau, không phải của riêng một người.

Ô chữ tiếng Việt có điền dấu không?

Quy ước phổ biến là không. Mỗi ô điền một chữ cái không dấu, chữ Đ thường ghi như D, các âm tiết của một từ viết liền nhau. Người soạn cẩn thận sẽ ghi số chữ cái ở cuối gợi ý để người giải ước được độ dài đáp án.

Ô chữ hàng dọc khác ô chữ lưới thế nào?

Ô chữ lưới có các từ đan chéo, mỗi chữ cái giao thuộc hai từ nên người giải có hai đường vào. Ô chữ hàng dọc gồm các hàng ngang độc lập, chỉ những ô tô màu xếp thành một cột từ khoá. Dạng hàng dọc dễ soạn, hợp lớp học, nhưng thiên về kiểm tra kiến thức hơn.

Ô chữ kiểu cryptic có làm được bằng tiếng Việt không?

Rất khó. Kiểu cryptic dựa vào đảo chữ cái, ghép mảnh từ và chữ ẩn trong câu tiếng Anh nhiều âm tiết. Tiếng Việt đơn âm tiết và có dấu nên gần như không chuyển được nguyên kiểu; một vài người soạn thử dùng chơi chữ kiểu nói lái, nhưng đó là hướng riêng.

Muốn tra mốc ô chữ đầu tiên trên báo Việt Nam thì tìm ở đâu?

Nên tìm trong các kho báo cũ đã số hoá của thư viện quốc gia và thư viện lớn, hoặc hỏi người làm nghiên cứu báo chí. Các con số lan truyền trên mạng về ô chữ đầu tiên của báo Việt thường không ghi nguồn, nên bạn cần đối chiếu với bản báo gốc trước khi dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138