Killer sudoku là sudoku có thêm các "lồng": nhóm ô được khoanh bằng đường nét đứt, góc ghi một con số là tổng các chữ số trong lồng, và chữ số trong cùng lồng không được lặp. Mọi luật sudoku thường vẫn giữ nguyên. Đề killer thường cho rất ít hoặc không cho số nào sẵn; toàn bộ thông tin nằm ở các tổng.
Vì vậy killer kéo phép cộng trở lại sudoku, nhưng chỉ là phép cộng nhỏ và có quy luật. Bài giải thích luật, các tổ hợp tổng chỉ có một cách tách mà người giải killer thuộc lòng, quy tắc 45 để suy ra ô bị "lòi ra" ngoài lồng, một đề 4×4 nhỏ có lời giải từng bước, rồi lỗi hay gặp và các nấc luyện.
Luật killer sudoku và cách đọc một lồng
Lưới killer chuẩn là 9×9 như sudoku thường: mỗi hàng, cột, khối 3×3 có đủ 1–9. Trên lưới vẽ thêm các lồng bằng nét đứt; mỗi lồng có từ một đến vài ô, các lồng phủ kín lưới và không chồng nhau. Góc trên trái mỗi lồng ghi tổng. Luật lồng có hai vế: các chữ số trong lồng cộng lại bằng tổng ghi ở góc, và không chữ số nào lặp trong một lồng, kể cả khi lồng nằm vắt qua hai khối.
Vế "không lặp" hay bị quên và nó quan trọng ngang vế tổng. Lồng hai ô tổng 4 chỉ có thể là 1 và 3, không thể là 2 và 2. Lồng ba ô tổng 6 chỉ có thể là 1, 2, 3. Chính vế này làm cho nhiều tổng chỉ còn đúng một cách tách, và những tổng đó là chỗ người giải bắt đầu.
Một điểm nhận biết: vì mọi lồng phủ kín lưới, tổng của tất cả các lồng luôn bằng 405, tức chín lần 45. Bạn không cần dùng con số này khi giải, nhưng nó là cách kiểm nhanh khi tự soạn đề hoặc khi nghi đề in sai một tổng. Ở lưới 4×4 dùng để tập, mỗi hàng có tổng 10 và tổng các lồng là 40.
Bảng tổ hợp duy nhất người giải killer nên thuộc
Với một số ô và một tổng cho trước, có những tổng chỉ tách được đúng một cách khi các chữ số phải khác nhau và nằm trong 1–9. Đó là các tổng nhỏ nhất và lớn nhất cho mỗi số ô. Thuộc bảng này giúp bạn điền ứng viên ngay mà không phải cộng thử.
| Số ô trong lồng | Tổng chỉ có một cách tách | Các chữ số |
|---|---|---|
| 2 ô | 3 và 4 | 3 = 1+2; 4 = 1+3 |
| 2 ô | 16 và 17 | 16 = 7+9; 17 = 8+9 |
| 3 ô | 6 và 7 | 6 = 1+2+3; 7 = 1+2+4 |
| 3 ô | 23 và 24 | 23 = 6+8+9; 24 = 7+8+9 |
| 4 ô | 10 và 11 | 10 = 1+2+3+4; 11 = 1+2+3+5 |
| 4 ô | 29 và 30 | 29 = 5+7+8+9; 30 = 6+7+8+9 |
| 5 ô | 15 và 16 | 15 = 1+2+3+4+5; 16 = 1+2+3+4+6 |
| 5 ô | 34 và 35 | 34 = 4+6+7+8+9; 35 = 5+6+7+8+9 |
Một mẹo nhớ: tổng nhỏ nhất của n ô là 1+2+…+n, tổng lớn nhất là n số lớn nhất cộng lại; nhích lên hoặc lùi xuống một đơn vị so với hai mức này vẫn chỉ có một cách tách. Các tổng ở giữa có nhiều cách tách hơn, nhưng vẫn loại được chữ số: lồng hai ô tổng 10 không thể chứa 5, vì 5+5 lặp.
Quy tắc 45: ô lòi ra ngoài và ô thụt vào trong
Mỗi hàng, cột và khối của lưới 9×9 có tổng đúng 45. Quy tắc 45 là dùng điều đó để tìm giá trị của ô không được lồng nào "bao trọn". Giả sử bạn xét khối giữa: nếu các lồng nằm trọn trong khối có tổng 38, và chỉ còn một ô của khối thuộc một lồng thò ra ngoài, thì ô đó phải bằng 45 − 38 = 7. Ô này được gọi là ô thụt vào.
Trường hợp ngược lại: một nhóm lồng phủ trọn một khối và thò ra ngoài khối đúng một ô. Cộng tổng các lồng đó, trừ 45, ra giá trị của ô thò ra, gọi là ô lòi ra. Quy tắc áp dụng được cho hàng, cột, khối, và cả nhóm nhiều hàng liền nhau: hai hàng có tổng 90, ba hàng 135. Ví dụ giả định: ba lồng phủ trọn hàng 1 và lòi xuống hàng 2 một ô, tổng ba lồng là 52; ô lòi ra bằng 52 − 45 = 7.
Trên đề killer khó, quy tắc 45 thường là nước mở đầu chứ không phải nước cuối. Thói quen tốt là trước khi điền gì, lướt từng khối và đếm xem có khối nào chỉ còn một hai ô không thuộc lồng nằm trọn trong khối. Nếu còn hai ô, quy tắc 45 cho bạn tổng của hai ô đó, coi như một lồng ảo mới để dùng bảng tổ hợp.
Đề killer 4×4 để tập, kèm lời giải
Lưới 4×4 dùng 1–4, khối 2×2; mỗi hàng, cột, khối có tổng 10. Đề không cho số nào sẵn, chỉ có tám lồng. Bảng thứ nhất ghi tên lồng của từng ô (các ô cùng chữ cái thuộc cùng một lồng); bảng thứ hai ghi tổng từng lồng. Đề đã được kiểm có đúng một lời giải.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | A | B | B | C |
| H2 | A | D | D | C |
| H3 | E | F | F | H |
| H4 | E | E | G | G |
| Lồng | A | B | C | D | E | F | G | H |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Số ô | 2 | 2 | 2 | 2 | 3 | 2 | 2 | 1 |
| Tổng | 3 | 6 | 4 | 7 | 9 | 4 | 5 | 2 |
Lời giải từng bước. Lồng H chỉ có một ô nên H3C4 = 2. Đọc tổ hợp: A tổng 3 là {1, 2}; B tổng 6 với chữ số 1–4 không lặp chỉ có thể là {2, 4}; C tổng 4 là {1, 3}; D tổng 7 là {3, 4}; F tổng 4 là {1, 3}; E ba ô tổng 9 là {2, 3, 4}. Hàng 1 phải có đủ 1–4; lồng B đã giữ 2 và 4, nên H1C1 không thể là 2, vậy H1C1 = 1 và H2C1 = 2. Hàng 1 còn thiếu 3, nên H1C4 = 3 và H2C4 = 1.
Sang nửa dưới. Cột 1 đã có 1 và 2, nên H3C1, H4C1 là 3 và 4, tổng 7; lồng E tổng 9 nên ô thứ ba H4C2 = 2. Hàng 3 đã có 2 ở H3C4, lồng F giữ 1 và 3, nên H3C1 = 4 và H4C1 = 3. Hàng 4 có 3 và 2, còn 1 và 4 cho lồng G (tổng 5, khớp). Cột 4 đã có 3, 1, 2 nên H4C4 = 4, H4C3 = 1. Cột 3 có 1 ở hàng 4 nên H3C3 = 3, H3C2 = 1. Cuối cùng cột 2 đã có 1, 2 nên H1C2, H2C2 là 3 và 4; lồng B chỉ nhận 2 hoặc 4 nên H1C2 = 4, H1C3 = 2, H2C2 = 3, H2C3 = 4. Đáp án:
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | 1 | 4 | 2 | 3 |
| H2 | 2 | 3 | 4 | 1 |
| H3 | 4 | 1 | 3 | 2 |
| H4 | 3 | 2 | 1 | 4 |
Mở một đề killer 9×9: thứ tự quét gợi ý
Đề killer 9×9 lần đầu nhìn rất rối vì không có số nào sẵn. Trình tự dưới đây giúp bạn có điểm tựa trong vài phút đầu, trước khi bước vào quét số như sudoku thường:
- Tìm lồng một ô: tổng của nó chính là chữ số của ô đó, điền ngay.
- Tìm các lồng có tổng chỉ một cách tách (bảng ở trên), ghi ứng viên cho chúng. Lồng hai ô tổng 3 hay 17 thường xuất hiện vài lần trong mỗi đề.
- Dò quy tắc 45 cho từng khối, rồi từng hàng và cột: khối nào chỉ còn một ô không thuộc lồng nằm trọn trong khối thì ô đó tính ra được.
- Kết hợp: hai lồng cùng hàng cùng giữ một chữ số thì chữ số đó không thể ở chỗ khác của hàng, giống cặp lộ của sudoku thường.
- Khi đã có vài chục số, chuyển sang quét số và ghi ứng viên như sudoku thường, dùng tổng lồng để gạch thêm ứng viên.
Ví dụ giả định cho bước 4: hàng 5 có một lồng hai ô tổng 17 (buộc là 8 và 9) nằm trọn trong hàng. Khi đó 8 và 9 của hàng 5 đã có chỗ, gạch 8 và 9 khỏi mọi ô khác của hàng. Nếu lồng ấy cũng nằm trọn trong một khối, gạch luôn trong khối. Những suy luận kiểu này giúp đề killer không còn số sẵn vẫn mở ra được từng mảng, và là phần thú vị riêng mà sudoku thường không có.
Killer khác sudoku thường và kakuro ở đâu
Người mới hay gộp killer với kakuro vì cả hai đều có tổng. Khác biệt căn bản: kakuro không có luật hàng, cột, khối đủ chín số; nó giống ô chữ, mỗi đoạn ô trắng liền nhau có một tổng, chữ số không lặp trong đoạn, và lưới có ô đen chen giữa. Killer vẫn là sudoku đầy đủ, tổng lồng chỉ là ràng buộc thêm. Vì vậy ở killer bạn có hai nguồn thông tin bổ trợ nhau, còn ở kakuro bạn chỉ có tổng và luật không lặp.
So với sudoku thường, killer thay đổi nhịp suy nghĩ. Sudoku thường là bài nhìn: số nào đã có, chỗ nào còn trống. Killer đan thêm bài tính: lồng này còn thiếu bao nhiêu, cặp số nào cộng ra con số ấy. Người thích sudoku thường vì nó không cần tính toán đôi khi thấy killer kém thư giãn; người thấy sudoku thường đơn điệu lại thích killer vì mỗi đề có nhiều lối vào hơn.
Một khác biệt nữa liên quan đến cách luyện: ở killer, tiến bộ đến từ việc nhớ tổ hợp và nhìn ra nhóm ô cho quy tắc 45. Hai kỹ năng này luyện được có chủ đích, ví dụ dành vài ngày chỉ để nhận diện lồng một cách tách, không cần giải hết đề.
Lỗi hay gặp và các nấc luyện killer
Killer thêm phép cộng nên thêm một loại lỗi mà sudoku thường không có. Các lỗi dưới đây xếp theo mức hay gặp, mỗi lỗi kèm một thói quen sửa và một nấc bạn có thể tự đặt:
- Quên luật không lặp trong lồng. Điền 2 và 2 cho lồng tổng 4. Sửa: mỗi lồng, đọc cả hai vế "tổng bao nhiêu, không lặp" trước khi ghi ứng viên.
- Cộng nhầm khi dùng quy tắc 45. Bỏ sót một lồng nhỏ một ô. Sửa: đánh dấu từng lồng đã cộng bằng một chấm nhỏ ở góc.
- Coi lồng vắt qua hai khối như hai lồng. Sửa: tô nhạt đường viền lồng, phân biệt rõ với đường kẻ khối.
- Nấc 1: giải killer 4×4 và 6×6, thuộc bảng tổ hợp hai ô.
- Nấc 2: giải killer 9×9 mức dễ, thuộc bảng tổ hợp ba và bốn ô.
- Nấc 3: dùng được quy tắc 45 cho một khối trong mỗi đề.
- Nấc 4: dùng quy tắc 45 cho nhóm hai, ba hàng hoặc cột.
Killer hợp với người đã vững sudoku thường, thích một chút tính nhẩm. Nếu bạn thấy phần cộng trừ làm mất vui, đó không phải thất bại; nhiều người giải sudoku cả đời mà không đụng tới killer.
Câu hỏi thường gặp
Killer sudoku có khó hơn sudoku thường không?
Thường là khó hơn ở mức đề tương đương, vì có ít hoặc không có số cho sẵn và phải kết hợp phép cộng. Tuy vậy killer dễ có thể dễ hơn sudoku thường khó. Mức đề quan trọng hơn tên biến thể.
Trong killer, chữ số có được lặp trong lồng không?
Không. Chữ số trong cùng một lồng phải khác nhau, kể cả khi lồng vắt qua hai khối hay hai hàng. Đây là luật chuẩn; một số đề biến thể ghi rõ cho phép lặp, nhưng nếu đề không nói gì thì coi như không được lặp.
Có cần thuộc hết bảng tổ hợp không?
Không cần thuộc hết ngay. Bắt đầu với các tổng chỉ có một cách tách cho hai và ba ô, vì chúng xuất hiện nhiều nhất. Các tổng khác có thể tự tính khi gặp; dần dần bạn sẽ nhớ chúng một cách tự nhiên qua luyện.
Quy tắc 45 dùng được cho lưới 6×6 không?
Được, nhưng con số đổi theo cỡ lưới. Lưới 6×6 có mỗi hàng, cột, khối tổng 21, còn lưới 4×4 là 10. Nguyên lý vẫn vậy: tổng một đơn vị trừ tổng các lồng nằm trọn trong nó cho ra phần còn lại.
Killer sudoku có phù hợp cho trẻ em không?
Bản 4×4 có thể phù hợp với trẻ đã cộng nhẩm thoải mái trong phạm vi nhỏ. Nên để trẻ làm cùng người lớn, không bấm giờ và không chấm điểm. Nếu phép cộng làm trẻ căng thẳng, quay lại sudoku thường sẽ giữ được niềm vui.
Đề killer in trên báo bị sai tổng thì làm sao biết?
Cộng tất cả các tổng của lồng: ở lưới 9×9 phải ra 405. Nếu không ra 405 thì chắc chắn có tổng in sai. Nếu ra đúng 405 mà vẫn mâu thuẫn, nhiều khả năng lỗi nằm ở bước suy luận của bạn.