Futoshiki là lưới vuông n×n, điền các số 1 đến n sao cho mỗi hàng, mỗi cột không lặp số, đồng thời thoả các dấu lớn hơn, bé hơn đặt giữa một số cặp ô cạnh nhau. Tên gọi tiếng Nhật có nghĩa là bất đẳng thức. Đề thường cho rất ít số sẵn, có khi không cho số nào; thông tin chủ yếu nằm ở các dấu.
Dạng bài này không cần tính toán, chỉ cần so sánh, nên hợp với người thích suy luận thuần tuý và với học sinh vừa học dấu lớn bé. Bài trình bày luật, cách đọc chuỗi dấu nối tiếp nhau, một đề 4×4 đã kiểm có đúng một lời giải, kèm các lỗi hay gặp và nấc tự đặt.
Luật futoshiki và cách đọc ký hiệu
Lưới futoshiki là lưới Latin: mỗi hàng và mỗi cột có đủ các số từ 1 đến n, không lặp, không có khối. Giữa hai ô kề nhau theo chiều ngang có thể có dấu "<" hoặc ">", đầu nhọn chỉ về ô nhỏ hơn. Giữa hai ô kề nhau theo chiều dọc, dấu được xoay đứng: "∧" nghĩa là ô trên nhỏ hơn ô dưới, "∨" nghĩa là ô trên lớn hơn ô dưới. Cách nhớ đơn giản: phía miệng mở rộng là phía số lớn.
Dấu chỉ ràng buộc hai ô kề nhau, không nói gì về các ô khác cùng hàng. Hai ô không có dấu giữa chúng có thể theo bất kỳ thứ tự nào. Một ô có thể chịu tới bốn dấu từ bốn phía, và chính những ô bị kẹp bởi nhiều dấu thường là chỗ bắt đầu.
Hệ quả trực tiếp của dấu: ô lớn hơn một ô khác không thể là 1; ô nhỏ hơn một ô khác không thể là n. Với lưới 4×4, ô "lớn hơn" chỉ nhận 2, 3, 4; ô "nhỏ hơn" chỉ nhận 1, 2, 3. Hai quan sát này nghe hiển nhiên nhưng khi áp dụng có hệ thống cho mọi dấu trên lưới, chúng loại được một phần đáng kể ứng viên ngay từ đầu.
Chuỗi dấu: khi ba bốn ô xếp hàng theo thứ tự
Chuỗi dài bằng cạnh lưới. Nếu một hàng 4 ô có ba dấu liên tiếp a < b < c < d, hàng đó chỉ có thể là 1, 2, 3, 4 theo đúng thứ tự. Chuỗi như vậy hiếm nhưng khi xuất hiện là điền ngay cả hàng.
Chuỗi ba ô trên lưới 4×4. Với a < b < c, ô a chỉ nhận 1 hoặc 2, ô b nhận 2 hoặc 3, ô c nhận 3 hoặc 4. Nói chung, ô đứng ở vị trí thứ k trong chuỗi tăng dài m có giá trị ít nhất là k và nhiều nhất là n − m + k.
Chuỗi bẻ góc. Dấu nối được qua góc: ô trên nhỏ hơn ô dưới, ô dưới lại nhỏ hơn ô bên phải nó, thì ba ô tạo một chuỗi tăng dù không thẳng hàng. Người mới hay chỉ nhìn chuỗi thẳng và bỏ sót những chuỗi bẻ góc như vậy.
Đỉnh và đáy. Ô lớn hơn tất cả các ô kề có dấu với nó là một đỉnh; nếu nó lớn hơn hai ô mà hai ô đó lại khác nhau, đỉnh ít nhất là 3. Ô nhỏ hơn hai ô khác nhau là một đáy, nhiều nhất là n − 2.
Kết hợp với số đã biết. Khi một ô trong chuỗi có số, ràng buộc lan ra hai phía: nếu b = 3 trong chuỗi a < b < c trên lưới 4×4, thì c = 4 và a nhận 1 hoặc 2.
Đề futoshiki 4×4 và lời giải từng bước
Đề dưới có hai số cho sẵn và năm dấu. Ô trống là ô cần điền; các cột hẹp giữa hai ô chứa dấu ngang, các hàng hẹp giữa hai hàng chứa dấu dọc (∧: ô trên nhỏ hơn ô dưới; ∨: ô trên lớn hơn ô dưới). Đề đã kiểm có đúng một lời giải.
| C1 | C2 | C3 | C4 | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H1 | 1 | ||||||
| ∧ | |||||||
| H2 | 2 | ||||||
| H3 | < | ||||||
| ∨ | ∧ | ||||||
| H4 | > |
Đọc thành lời, năm dấu là: H1C2 < H2C2; H3C2 < H3C3; H3C1 > H4C1; H3C4 < H4C4; H4C3 > H4C4.
Lời giải. Cột 1 đã có 1 và 2, nên H3C1, H4C1 là 3 và 4; dấu H3C1 > H4C1 cho H3C1 = 4, H4C1 = 3. Xét chuỗi bẻ góc ở góc dưới phải: H3C4 < H4C4 < H4C3. Hàng 4 đã có 3, nên H4C4 không thể là 4 (vì còn phải nhỏ hơn H4C3) và H4C4 lớn hơn H3C4 nên không thể là 1; vậy H4C4 = 2, H4C3 = 4, H3C4 = 1, và H4C2 = 1. Hàng 3 có 4 và 1, còn 2 và 3 cho C2, C3; dấu H3C2 < H3C3 cho H3C2 = 2, H3C3 = 3.
Cột 2 đã có 2 và 1, nên H1C2, H2C2 là 3 và 4; dấu H1C2 < H2C2 cho H1C2 = 3, H2C2 = 4. Hàng 1 có 1 và 3, còn 2 và 4; cột 3 đã có 3 và 4 nên H1C3 = 2, H1C4 = 4. Hàng 2 có 2 và 4, còn 1 và 3; cột 3 thiếu 1, nên H2C3 = 1, H2C4 = 3. Đáp án:
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | 1 | 3 | 2 | 4 |
| H2 | 2 | 4 | 1 | 3 |
| H3 | 4 | 2 | 3 | 1 |
| H4 | 3 | 1 | 4 | 2 |
Vì sao futoshiki là bài tập suy luận gọn nhất
Futoshiki được cho là xuất hiện trên các tạp chí câu đố Nhật Bản rồi lan sang báo chí nhiều nước vào khoảng thập niên 2000, cùng đợt với sudoku. Điều làm nó khác là sự tối giản: không phép tính, không khối, chỉ có hàng, cột và quan hệ lớn bé. Mọi suy luận đều quy về một câu hỏi rất cơ bản: số này lớn hơn số kia thì mỗi số còn có thể là bao nhiêu?
Chính vì tối giản, futoshiki phơi bày rõ một kỹ năng mà nhiều dạng bài khác che khuất: lan truyền ràng buộc. Điền một ô ở đầu chuỗi dấu có thể kéo theo ba bốn ô khác theo đúng thứ tự; ngược lại, giới hạn trên và dưới của một ô bị siết dần từ hai phía cho tới khi chỉ còn một khả năng. Người giải futoshiki nhiều thường quen nghĩ theo khoảng giá trị thay vì từng số rời rạc.
Một lưu ý thận trọng: luyện futoshiki làm bạn giỏi futoshiki và các câu đố cùng họ. Chuyện kỹ năng ấy lan sang toán học ở trường hay công việc thì chưa có bằng chứng chắc chắn; nếu có, đó là phần thưởng thêm chứ không phải lý do chính để luyện.
Tự soạn đề futoshiki nhỏ cho lớp học và gia đình
Futoshiki 4×4 là một trong những dạng đề dễ tự soạn nhất. Bắt đầu bằng một lưới Latin 4×4 đã điền đủ, mỗi hàng, cột có 1–4 không lặp. Chọn khoảng sáu đến tám cặp ô kề nhau, ghi dấu đúng theo lời giải. Cho sẵn một hai số. Sau đó tự giải lại chỉ từ dấu và số sẵn; nếu đến một chỗ có hai khả năng, thêm một dấu ở vùng đó, thường là dấu nối hai ô đang lưỡng lự.
Mẹo để đề hay hơn: đặt ít nhất một chuỗi bẻ góc ba ô để người giải phải nhìn ra nó, và tránh đặt quá nhiều dấu quanh một ô duy nhất, vì như vậy đề dễ quá. Với học sinh đầu cấp, ngược lại, nhiều dấu và ba bốn số sẵn giúp các em có điểm bắt đầu rõ ràng.
Khi dùng trong lớp, giáo viên có thể cho học sinh xong trước tự soạn đề cho bạn bên cạnh. Việc kiểm tra đề của bạn có đúng một lời giải không là bài luyện còn sâu hơn chính việc giải. Không cần ghi tên ai giải nhanh nhất; treo các đề học sinh tự soạn lên góc lớp để cả lớp thử là đủ khích lệ.
Thứ tự làm một đề futoshiki lớn
Lưới 5×5 đến 7×7 có nhiều dấu hơn và ít số sẵn hơn. Trình tự sau giúp không bỏ sót suy luận dễ:
- Với mỗi dấu, gạch ngay số lớn nhất khỏi ô nhỏ và số 1 khỏi ô lớn.
- Dò mọi chuỗi dấu, kể cả chuỗi bẻ góc, ghi giới hạn trên và dưới cho từng ô trong chuỗi.
- Quét hàng và cột như sudoku: số nào chỉ còn một chỗ trong hàng hay cột thì điền.
- Mỗi lần điền một số, lan ràng buộc qua các dấu kề ô đó, rồi quét lại hàng và cột của nó.
- Khi kẹt, tìm cặp lộ trong hàng hay cột: hai ô cùng chỉ còn hai số giống nhau thì gạch hai số đó khỏi các ô khác.
Phần lớn đề futoshiki cỡ vừa giải xong bằng năm bước trên. Ở đề khó, giới hạn từ chuỗi dấu kết hợp với cặp lộ thường là chìa khoá; bạn không cần kỹ thuật nào riêng ngoài việc ghi giới hạn cẩn thận.
Cách ghi giới hạn gọn trên giấy là viết nhỏ hai số ở góc ô, ví dụ "2–4", rồi siết dần khi có thêm thông tin, thay vì liệt kê mọi ứng viên như sudoku.
Lỗi hay gặp và nấc tự đặt
Futoshiki trông đơn giản nên người mới hay chủ quan. Bảng dưới gom các lỗi hay gặp kèm cách sửa, và các nấc tự đặt khi luyện.
| Lỗi hoặc nấc | Mô tả | Cách sửa hoặc mục tiêu |
|---|---|---|
| Đọc ngược dấu dọc | Nhầm ∧ với ∨ | Nhớ: phía mở rộng là phía số lớn; ghi chú bằng lời ở lề |
| Áp dấu cho ô không kề | Nghĩ dấu giữa C1 và C2 cũng ràng buộc C3 | Dấu chỉ nói về hai ô nó nằm giữa |
| Bỏ sót chuỗi bẻ góc | Chỉ dò chuỗi thẳng hàng | Dò từng dấu và hỏi ô bên kia có dấu tiếp không |
| Nấc 1 | Lưới 4×4 có nhiều số sẵn | Giải xong và giải thích được từng bước |
| Nấc 2 | Lưới 4×4 và 5×5 ít số sẵn | Dùng chuỗi dấu có ý thức |
| Nấc 3 | Lưới 6×6, 7×7 | Kết hợp chuỗi dấu với cặp lộ |
Với học sinh mới học dấu lớn bé, lưới 3×3 hoặc 4×4 có nhiều dấu là bài tập so sánh số rất tự nhiên. Không chấm điểm, không thi; để các em giải theo cặp và đọc to lý do "ô này lớn hơn ô kia nên không thể là 1" là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Futoshiki có cần tính toán không?
Không cần phép tính nào, chỉ cần so sánh lớn bé và luật không lặp trong hàng, cột. Vì vậy futoshiki hợp với người thích suy luận nhưng không muốn cộng trừ. Với lưới lớn, phần khó là theo dõi chuỗi dấu, không phải tính.
Đề futoshiki không cho số nào có giải được không?
Được, nếu số dấu đủ nhiều và đặt hợp lý để chỉ còn một lời giải. Những đề như vậy thường bắt đầu từ một chuỗi dấu dài hoặc một ô bị kẹp bởi nhiều dấu. Đề có vài số sẵn thì dễ vào hơn.
Dấu ∧ và ∨ đọc thế nào cho khỏi nhầm?
Xem chúng như dấu bé hơn và lớn hơn được xoay đứng. Phía miệng mở rộng là phía số lớn, phía đầu nhọn là phía số nhỏ. Với ∧, đầu nhọn chỉ lên nên ô trên nhỏ hơn ô dưới; với ∨ thì ngược lại.
Futoshiki khác sudoku thế nào?
Futoshiki không có khối vuông, chỉ ràng buộc hàng và cột, cộng thêm các dấu so sánh. Sudoku có khối nhưng không có dấu. Kỹ thuật quét số và cặp lộ của sudoku dùng được cho futoshiki, còn suy luận chuỗi dấu là phần riêng.
Có biến thể nào của futoshiki không?
Có những biến thể thay dấu lớn bé bằng ký hiệu khác, ví dụ dấu chỉ hai ô liền nhau là hai số liên tiếp. Một số đề kết hợp dấu với khối như sudoku. Luật cụ thể luôn ghi ở đầu đề, nên đọc kỹ trước khi giải.
Học sinh tiểu học có giải được futoshiki không?
Lưới 3×3 và 4×4 nhiều dấu là bài tập vừa sức với học sinh đã biết so sánh số. Nên để trẻ làm cùng bạn hoặc người lớn, không bấm giờ, không chấm điểm. Mục tiêu là trẻ nói được lý do cho mỗi ô.