Chuyển giao là khi điều học được ở việc này giúp bạn làm tốt hơn một việc khác. Chuyển giao gần xảy ra giữa hai việc rất giống nhau; chuyển giao xa xảy ra giữa hai việc khác hẳn về bề ngoài. Giải sudoku 9×9 giỏi rồi chuyển sang sudoku 6×6 thấy dễ là chuyển giao gần. Giải sudoku giỏi rồi lập kế hoạch tài chính gia đình giỏi hơn, nếu có, mới là chuyển giao xa.
Đây là khái niệm trung tâm khi bàn chuyện luyện trí có ích tới đâu. Phần lớn lời hứa về "rèn não" thật ra là lời hứa về chuyển giao xa, trong khi bằng chứng mạnh chủ yếu nằm ở chuyển giao gần. Bài này giải thích hai khái niệm, lý do loại xa khó xảy ra, và những điều kiện giúp việc học của bạn lan ra rộng hơn một chút.
Hai khái niệm, giải thích bằng ví dụ đời thường
Hãy nghĩ về việc học lái xe máy. Sau khi quen chiếc xe số của nhà mình, bạn mượn xe số của hàng xóm và đi được gần như ngay, chỉ cần làm quen vị trí phanh và độ nhạy tay ga. Đó là chuyển giao gần: hai việc dùng chung gần hết thao tác. Chuyển sang xe tay ga, bạn mất thêm chút thời gian vì không còn cần số. Chuyển sang lái ô tô, phần dùng chung còn ít hơn nữa: luật đường, cách quan sát, cảm giác tốc độ, còn thao tác tay chân thì phải học lại.
Luyện trí cũng vậy. Từ sudoku sang kakuro, phần dùng chung là suy luận loại trừ và thói quen kiểm tra từng ô, nên tiến bộ lan khá rõ. Từ sudoku sang ô chữ, phần dùng chung chỉ còn sự kiên nhẫn và thói quen không đoán bừa. Từ sudoku sang việc đọc hiểu một bản hợp đồng, phần dùng chung còn mỏng hơn nữa.
Vì thế các nhà nghiên cứu không coi gần và xa là hai ngăn tách rời, mà là hai đầu của một dải. Hai việc càng chung cấu trúc, càng chung thao tác, khả năng lan càng cao. Câu hỏi thực tế không phải "có chuyển giao hay không", mà là "lan được bao xa và bao nhiêu".
Vì sao chuyển giao xa hiếm gặp
Kỹ năng được lưu cùng bối cảnh. Khi học, đầu óc gắn cách làm với những dấu hiệu bề ngoài của bài: hình dạng lưới, kiểu con số, kiểu câu hỏi. Gặp việc mới có bề ngoài khác, những dấu hiệu đó không xuất hiện nên cách làm cũ không được gọi ra, dù về bản chất nó vẫn dùng được.
Người học hiếm khi nhận ra cấu trúc chung. Hai bài có thể cùng một lối giải nhưng khoác hai câu chuyện khác nhau. Nhiều thí nghiệm tâm lý học cho thấy người ta thường không tự nhận ra sự giống nhau đó nếu không được gợi ý, dù vừa giải xong bài đầu.
Thứ được rèn thường hẹp hơn ta tưởng. Một bài luyện có vẻ "rèn trí nhớ" có thể thật ra chỉ rèn một mẹo nhỏ để làm tốt chính bài đó. Mẹo càng hẹp, chỗ lan sang càng ít.
Đo chuyển giao xa rất khó. Muốn chứng minh luyện câu đố làm bạn làm việc tốt hơn, cần đo công việc một cách khách quan, loại bỏ hiệu ứng kỳ vọng, theo dõi đủ lâu. Ít nghiên cứu làm được tất cả, nên dù có chuyển giao xa nhỏ cũng khó thấy rõ.
Câu hỏi cũ hơn bạn tưởng: từ "rèn óc" ở trường xưa đến tâm lý học hiện đại
Ý tưởng rằng luyện một môn khó sẽ "rèn óc" cho mọi việc khác có từ rất lâu. Trong nhiều nền giáo dục cũ, học sinh phải học thuộc những văn bản cổ, học hình học chứng minh, học ngôn ngữ cổ, một phần vì người ta tin rằng các môn ấy rèn cho trí óc nói chung trở nên kỷ luật và sắc bén, giống như tập tạ làm khoẻ cơ bắp.
Đầu thế kỷ hai mươi, các nhà tâm lý học bắt đầu thử nghiệm ý tưởng đó và thấy kết quả khiêm tốn hơn nhiều. Luyện một việc giúp việc khác chủ yếu khi hai việc có những thành phần giống nhau. Từ đó, câu hỏi "học cái này có giúp cái kia không" trở thành một chủ đề nghiên cứu lâu dài trong giáo dục, với rất nhiều tranh luận qua các thời kỳ.
Các ứng dụng luyện não ngày nay có thể xem là phiên bản mới của niềm tin rèn óc ngày xưa: một bộ bài luyện nhỏ, tập đều, sẽ làm mạnh cả trí óc. Lịch sử của câu hỏi này là lời nhắc rằng niềm tin ấy đã được kiểm nhiều lần, và lần nào cũng cho thấy chuyển giao hẹp hơn mong đợi. Điều đó không có nghĩa những môn khó vô ích, mà là ích lợi của chúng nằm ở chính nội dung và cách nghĩ đặc thù của môn đó.
Mấy cặp việc và khả năng chuyển giao
Bảng dưới đặt một số cặp việc lên dải gần – xa để bạn hình dung. Đây là ước đoán theo mức giống nhau về cấu trúc, không phải số đo từ nghiên cứu.
| Luyện việc này | Rồi làm việc kia | Vị trí trên dải | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Sudoku 9×9 | Sudoku chéo, sudoku 6×6 | Rất gần | Cùng luật loại trừ, chỉ đổi kích thước hay thêm ràng buộc |
| Ô chữ tiếng Việt | Đảo chữ tiếng Việt | Gần | Cùng huy động vốn từ, khác cách tìm |
| Tính nhẩm cộng trừ | Tính tiền khi đi chợ | Gần đến vừa | Cùng phép tính, khác bối cảnh và áp lực |
| Tangram | Xếp đồ vào vali, cốp xe | Vừa | Cùng xoay và ghép hình, khác vật liệu và mục tiêu |
| Nhớ dãy số theo hệ thống | Nhớ việc cần làm trong ngày | Xa | Khác loại thông tin, khác cách dùng |
| Câu đố bất kỳ | Học giỏi, làm việc giỏi nói chung | Rất xa | Quá nhiều thành phần không liên quan đến câu đố |
Những điều kiện giúp kỹ năng lan rộng hơn
Dù chuyển giao xa khó, giáo dục học và tâm lý học có một số gợi ý giúp việc học lan ra xa hơn mức mặc định. Bạn áp dụng được ngay khi luyện trí:
- Nói ra nguyên tắc, không chỉ làm theo quán tính. Sau khi giải một bài, tự hỏi: mình vừa dùng lối nghĩ gì? Ví dụ "khi bí, mình tìm chỗ có ít khả năng nhất trước". Nguyên tắc đã gọi được tên dễ mang sang chỗ khác hơn.
- Luyện cùng một nguyên tắc qua nhiều dạng bài. Thấy lối "loại trừ" ở sudoku, rồi ở câu đố logic dạng bảng, rồi ở việc tìm lỗi trong một danh sách chi tiêu. Nhìn một nguyên tắc dưới nhiều lớp vỏ giúp bạn nhận ra nó lần sau.
- So sánh hai bài có cùng lối giải. Đặt hai bài cạnh nhau và tìm điểm chung thường hiệu quả hơn giải từng bài riêng lẻ.
- Chủ động tìm chỗ dùng ngoài đời. Sau một tuần luyện, ghi lại một tình huống thật mà lối nghĩ đó có thể giúp. Chuyển giao ít khi tự đến, nhưng hay đến hơn khi bạn đi tìm nó.
- Luyện đủ sâu. Kỹ năng còn chập chững thì khó lan; chỉ khi đã vững trong dạng bài gốc, bạn mới có chỗ trống trong đầu để nhận ra nó ở nơi khác.
Những gợi ý này không biến một câu đố thành bài luyện vạn năng, nhưng giúp bạn khai thác được nhiều hơn từ thời gian đã bỏ ra.
Tự thử xem bài luyện của bạn lan tới đâu
Bạn không cần phòng thí nghiệm để có một ý niệm sơ bộ. Chọn một dạng bài đang luyện, rồi chọn thêm hai việc để so: một việc rất giống, một việc khác hơn. Ví dụ đang luyện tính nhẩm cộng trừ, việc gần là nhẩm tổng hoá đơn đi chợ, việc xa hơn là nhớ một dãy việc cần làm trong buổi sáng.
Trước khi bắt đầu một đợt luyện bốn tuần, thử làm hai việc kia vài lần và ghi lại cảm nhận hoặc thời gian, độ chính xác nếu đo được. Sau bốn tuần, làm lại. Nếu việc gần khá lên rõ còn việc xa thì gần như không đổi, bạn vừa tự quan sát được điều các nghiên cứu hay thấy.
Cách thử này có nhiều hạn chế: chỉ một người, không có nhóm đối chứng, lần thứ hai làm tốt hơn có thể chỉ vì đã quen bài thử. Nhưng mục đích không phải chứng minh khoa học, mà là giúp bạn có cái nhìn thực tế hơn về điều mình đang luyện, và chọn luyện thẳng việc mình cần khi thấy nó không tự lan sang.
Chuyển giao và việc luyện cho con
Phụ huynh hay mong con giải câu đố giỏi thì học toán giỏi. Mong muốn đó dễ hiểu, nhưng nên đặt kỳ vọng mềm hơn. Một số câu đố có cấu trúc gần với toán, như các bài điền số theo tổng, có thể giúp con quen với việc thử, kiểm và sửa. Nhưng toán ở trường còn có ngôn ngữ, ký hiệu, cách trình bày, những thứ câu đố không dạy.
Cách hữu ích hơn là để ý những lúc lối nghĩ từ câu đố xuất hiện trong bài học, rồi gọi tên nó cho con: "Lúc nãy con thử từng số rồi loại dần, giống hôm con làm câu đố lưới số đấy". Một câu nói như vậy giúp con nối hai việc mà con có thể không tự nối. Nhưng đừng biến câu đố thành bài tập phụ đạo, và đừng dùng thời gian giải để đánh giá con.
Quan trọng nhất, câu đố với trẻ trước hết là niềm vui và sự tò mò. Nếu chuyển giao có xảy ra thì đó là phần thưởng thêm, không phải lý do để ép con luyện.
Một cách nối hai việc nhẹ nhàng là để con tự kể lại cách mình giải một câu đố, rồi hỏi con xem ở trường có lúc nào con cũng làm như thế không. Câu trả lời của trẻ đôi khi bất ngờ: có em nhận ra mình hay thử từng trường hợp khi làm bài đố chữ, có em thấy mình hay vẽ hình ra giấy trước khi tính. Những phát hiện do chính trẻ nói ra thường được nhớ lâu hơn lời giảng của người lớn, và trẻ không cảm thấy mình đang bị kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển giao gần là gì?
Chuyển giao gần là khi điều học được ở một việc giúp bạn làm tốt hơn một việc rất giống nó, dùng chung phần lớn luật và thao tác. Ví dụ luyện sudoku 9×9 rồi giải sudoku 6×6 hay sudoku chéo dễ hơn. Đây là loại chuyển giao có nhiều bằng chứng.
Chuyển giao xa là gì và vì sao khó?
Chuyển giao xa là khi kỹ năng từ một việc giúp ở một việc khác hẳn về bề ngoài, như từ câu đố sang học tập hay công việc. Nó khó vì kỹ năng thường gắn với bối cảnh lúc học và người học ít khi tự nhận ra cấu trúc chung giữa hai việc.
Có cách nào giúp chuyển giao xa xảy ra không?
Không có cách bảo đảm, nhưng một số thói quen giúp tăng khả năng: gọi tên nguyên tắc vừa dùng, luyện cùng nguyên tắc qua nhiều dạng bài, so sánh các bài có cùng lối giải và chủ động tìm chỗ áp dụng ngoài đời.
Ứng dụng luyện não hứa giúp học giỏi là hứa chuyển giao gì?
Đó gần như luôn là lời hứa về chuyển giao xa, loại có bằng chứng yếu nhất. Khi đọc những lời hứa như vậy, nên hỏi nghiên cứu nào đã đo đúng việc học hay làm việc, chứ không chỉ đo điểm trong chính các bài luyện của ứng dụng.
Luyện nhiều dạng bài khác nhau có giúp chuyển giao không?
Có thể giúp một phần, nhất là khi các dạng bài dùng chung một nguyên tắc và bạn để ý đến nguyên tắc đó. Nếu chỉ đổi dạng bài mà không nghĩ về điểm chung, lợi ích chủ yếu vẫn nằm trong từng dạng bài riêng.
Giải câu đố có giúp con học toán tốt hơn không?
Có thể giúp ở những phần gần nhau như thử, kiểm và sửa, nhưng không nên kỳ vọng nhiều. Cha mẹ có thể giúp con nối hai việc bằng cách chỉ ra lối nghĩ giống nhau, và để câu đố là niềm vui chứ không thành bài phụ đạo.