Calcudoku là lưới vuông n×n, điền các số từ 1 đến n sao cho mỗi hàng và mỗi cột không lặp số; lưới được chia thành các lồng, mỗi lồng ghi một kết quả và một phép tính, và các số trong lồng phải cho ra đúng kết quả đó bằng phép tính ấy. Lồng "6×" gồm hai ô nghĩa là tích hai số bằng 6; lồng "2−" nghĩa là hiệu của số lớn trừ số nhỏ bằng 2.
Khác sudoku, calcudoku không có khối; khác killer sudoku, nó dùng đủ bốn phép tính. Dạng bài này còn lưu hành dưới vài tên thương mại; bài dùng tên chung calcudoku. Phần dưới gồm luật chi tiết, một đề 4×4 có lời giải từng bước đã kiểm, cách đọc nhanh từng loại lồng, các lỗi hay gặp và nấc luyện tự đặt.
Luật calcudoku và những điểm hay bị hiểu nhầm
Lưới thường có cỡ từ 3×3 đến 9×9. Với lưới n×n, mỗi hàng và mỗi cột chứa đủ các số từ 1 đến n, không lặp. Không có khối vuông như sudoku. Toàn bộ lưới được chia kín thành các lồng có đường viền đậm; góc mỗi lồng ghi một con số đích và ký hiệu phép tính. Lồng một ô chỉ ghi con số, đó chính là số của ô.
Với lồng cộng và lồng nhân, đích là tổng hoặc tích của mọi số trong lồng, bất kể thứ tự. Với lồng trừ và lồng chia, quy ước phổ biến là lồng chỉ có hai ô, lấy số lớn trừ hoặc chia cho số nhỏ; thứ tự ô trong lồng không quan trọng. Ở lồng chia, thương phải là số nguyên: lồng "2÷" có thể là 1 và 2, 2 và 4, 3 và 6, nhưng không thể là 2 và 3.
Điểm hay hiểu nhầm nhất: luật không lặp áp dụng cho hàng và cột, không áp dụng cho lồng. Một lồng hình chữ L có hai ô nằm khác hàng khác cột thì hai ô đó được phép trùng số. Ví dụ lồng ba ô hình chữ L "8+" có thể là 3, 1, 4 nhưng cũng có thể là 2, 4, 2, với hai số 2 nằm ở hai đầu chữ L, tức hai ô không chung hàng, không chung cột. Người mới thường bỏ sót những khả năng như vậy khi liệt kê tổ hợp.
Đề calcudoku 4×4 có lời giải
Đề dưới dùng số 1–4. Bảng thứ nhất cho biết ô nào thuộc lồng nào; bảng thứ hai ghi đích và phép tính của từng lồng. Lồng F có ba ô hình chữ L. Đề đã kiểm bằng máy có đúng một lời giải.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | A | A | B | C |
| H2 | D | E | B | C |
| H3 | D | E | F | F |
| H4 | G | G | H | F |
| Lồng | A | B | C | D | E | F | G | H |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Đích | 4+ | 2− | 6× | 4× | 2÷ | 8+ | 1− | 1 |
Bước 1, đọc lồng: H là lồng một ô nên H4C3 = 1. Lồng A hai ô cùng hàng tổng 4 phải là {1, 3}. Lồng C tích 6 trong phạm vi 1–4 chỉ có thể là {2, 3}. Lồng D tích 4, hai ô cùng cột nên khác nhau, là {1, 4}. Bước 2, hàng 1: A đã giữ 1 và 3, nên H1C3, H1C4 là 2 và 4. H1C4 thuộc C nên chỉ nhận 2 hoặc 3, vậy H1C4 = 2, H2C4 = 3, H1C3 = 4. Lồng B "2−" có 4 ở trên nên ô dưới H2C3 = 2. Cột 3 đã có 4, 2, 1 nên H3C3 = 3.
Bước 3: hàng 2 đã có 2 và 3, nên H2C1, H2C2 là 1 và 4. Lồng E "2÷" chứa H2C2 (1 hoặc 4) thì cặp phải là {1, 2} hoặc {2, 4}, tức H3C2 = 2. Lồng F: 3 + H3C4 + H4C4 = 8, nên H3C4 + H4C4 = 5; cột 4 đã có 2 và 3, hai ô này là 1 và 4. Hàng 4 đã có 1 ở H4C3, nên H4C4 = 4, H3C4 = 1. Hàng 3 khi đó thiếu 4, nên H3C1 = 4, kéo theo H2C1 = 1 (lồng D), H2C2 = 4. Cột 1 còn 3 và 2: lồng A nhận 3, nên H1C1 = 3, H1C2 = 1, H4C1 = 2, và H4C2 = 3 khớp lồng G "1−". Đáp án:
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| H1 | 3 | 1 | 4 | 2 |
| H2 | 1 | 4 | 2 | 3 |
| H3 | 4 | 2 | 3 | 1 |
| H4 | 2 | 3 | 1 | 4 |
Đọc nhanh từng loại lồng
Mỗi loại phép tính có "dấu vân tay" riêng giúp loại số rất nhanh. Bảng dưới tóm tắt cho lưới 4×4 và 6×6; với lưới lớn hơn, nguyên lý giữ nguyên, chỉ thêm khả năng.
| Loại lồng | Dấu hiệu dễ khai thác | Ví dụ trên lưới 1–6 |
|---|---|---|
| Nhân | Tích có thừa số nguyên tố lớn chỉ đến từ đúng số đó | "5×" hai ô chắc chắn có số 5 và số 1 |
| Nhân | Tích lớn buộc dùng số lớn | "30×" hai ô chỉ có thể là 5 và 6 |
| Chia | Thương lớn ít cách tách | "3÷" là {1, 3} hoặc {2, 6}; "6÷" chỉ là {1, 6} |
| Trừ | Hiệu lớn nhất buộc hai đầu mút | "5−" chỉ là {1, 6} |
| Cộng | Tổng nhỏ nhất hoặc lớn nhất một cách tách | "3+" hai ô là {1, 2}; "11+" hai ô là {5, 6} |
| Một ô | Cho số trực tiếp | Điền ngay, rồi gạch khỏi hàng và cột |
Mẹo riêng cho lồng nhân: phân tích đích ra thừa số nguyên tố. Trên lưới 1–6, mọi tích có thừa số 5 đều buộc lồng chứa số 5; tích chia hết cho 9 buộc lồng có ít nhất hai số lấy từ nhóm {3, 6}, có thể trùng nhau nếu nằm ở hai ô khác hàng khác cột. Thói quen này biến phép nhân từ chỗ đáng sợ thành chỗ dễ khai thác nhất.
Mẹo khởi đầu và thứ tự nên làm
Điền lồng một ô trước. Đó là số cho sẵn của calcudoku. Gạch số đó khỏi hàng và cột ngay để các lồng xung quanh hẹp lại.
Tiếp theo là lồng nhân và chia có ít cách tách. Chúng thường hẹp hơn lồng cộng và trừ cùng cỡ. Lồng hai ô "12×" trên lưới 1–4 chỉ có thể là 3 và 4, trong khi lồng "5+" cùng cỡ còn hai khả năng {1, 4} và {2, 3}.
Tận dụng tổng hàng. Mỗi hàng của lưới 1–n có tổng bằng 1 + 2 + … + n, ví dụ 10 với lưới 4×4, 21 với lưới 6×6. Khi các lồng cộng phủ gần trọn một hàng, phần còn thiếu tính ra được, giống quy tắc 45 của killer sudoku.
Dùng luật hàng – cột như sudoku. Khi một số chỉ còn một chỗ trong hàng, điền nó dù chưa xét lồng. Calcudoku vẫn là lưới Latin, mọi kỹ thuật quét số của sudoku đều dùng được.
Ghi tổ hợp ở góc lồng. Với lồng còn vài khả năng, ghi nhỏ các cặp có thể ở góc. Khi một số bị loại khỏi hàng, gạch luôn cặp chứa số đó.
Nhìn lồng nằm trọn trong một hàng hoặc cột. Lồng hai ô cùng hàng giữ chặt hai số của hàng đó, giống cặp lộ trong sudoku. Ví dụ trên lưới 1–6, lồng "11+" nằm ngang buộc hàng ấy có 5 và 6 ở đúng hai ô này; mọi ô khác trong hàng được gạch 5 và 6. Đây là nguồn loại trừ hay bị bỏ qua vì người giải mải tính phép trong lồng mà quên nhìn ra ngoài.
Lỗi hay gặp và vì sao calcudoku hợp cho học sinh
Lỗi thường gặp nhất là áp luật không lặp cho lồng, bỏ sót những tổ hợp có hai số trùng nằm khác hàng khác cột. Lỗi thứ hai là tính trừ và chia theo thứ tự ô, ví dụ lấy ô trên trừ ô dưới ra số âm rồi loại một cặp hợp lệ. Lỗi thứ ba là quên rằng lồng nhân có thể chứa số 1: "4×" hai ô là {1, 4}, nhưng nếu lồng có ba ô hình chữ L thì còn có thể là 2, 1, 2 hay 1, 4, 1, với hai số trùng nằm ở hai đầu chữ L.
Với học sinh tiểu học và trung học cơ sở, calcudoku lưới nhỏ là cách tập cộng trừ nhân chia có mục đích: phép tính không còn là dòng bài tập rời rạc mà là công cụ để mở một câu đố. Học sinh cũng phải nghĩ ngược, từ kết quả tìm các cặp số có thể, là kiểu tư duy ít có trong bài tập thông thường. Giáo viên có thể dùng một lưới 4×4 làm hoạt động khởi động mười phút.
Khi dùng trong lớp, giữ nguyên tắc không chấm điểm, không thi ai xong trước. Có thể cho học sinh làm theo cặp, một em đề xuất, một em kiểm tra phép tính. Học sinh xong sớm có thể tự soạn một lồng mới và đổi cho bạn, thay vì ngồi chờ hay được khen nhanh nhất.
Nấc luyện tự đặt với calcudoku
Các nấc dưới đây đi từ lưới nhỏ một phép tính đến lưới lớn đủ bốn phép. Chúng là gợi ý để người luyện tự chọn bước kế tiếp, không phải bậc đánh giá.
| Nấc | Lưới và loại lồng | Mục tiêu tự đặt |
|---|---|---|
| 1 | 3×3 hoặc 4×4, chỉ lồng cộng | Giải xong không cần gợi ý |
| 2 | 4×4 đủ bốn phép | Liệt kê đúng mọi cặp cho lồng hai ô |
| 3 | 5×5 hoặc 6×6, có lồng chữ L | Nhận ra khả năng trùng số trong lồng |
| 4 | 6×6 dùng tổng hàng | Tính ô còn thiếu khi lồng phủ gần trọn hàng |
| 5 | 7×7 trở lên | Giải trong vài buổi, ghi chú gọn |
Có những biến thể giấu phép tính, chỉ cho đích, buộc người giải tự đoán lồng dùng phép gì. Đó là bậc khó hơn hẳn, chỉ nên thử khi đã vững lưới 6×6 thông thường.
Một nấc phụ đáng thử ở bất kỳ giai đoạn nào là tự soạn đề: điền trước một lưới Latin hợp lệ, chia lưới thành lồng, ghi đích và phép tính, rồi giải lại chỉ từ các lồng. Nếu thấy có hai cách điền, đổi một lồng cộng thành lồng nhân, hoặc cắt một lồng lớn thành hai lồng nhỏ. Việc soạn buộc bạn hiểu lồng nào hẹp, lồng nào rộng, và từ đó giải đề người khác nhanh hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Calcudoku khác killer sudoku ở đâu?
Killer sudoku là sudoku 9×9 có khối và chỉ dùng phép cộng trong lồng, chữ số trong lồng không được lặp. Calcudoku không có khối, dùng đủ cộng trừ nhân chia, và số trong lồng được trùng nếu nằm khác hàng khác cột. Hai dạng bài chung ý tưởng lồng nhưng luật khác nhau.
Lồng trừ có thể có ba ô không?
Theo quy ước phổ biến, lồng trừ và lồng chia chỉ có hai ô, vì với ba ô kết quả phụ thuộc thứ tự tính. Một số đề biến thể có quy ước riêng và sẽ ghi rõ. Nếu đề không nói gì, coi lồng trừ và chia là hai ô.
Calcudoku hợp với lứa tuổi nào?
Lưới 3×3 và 4×4 chỉ có phép cộng hợp với học sinh đầu cấp tiểu học đã cộng nhẩm được. Lưới đủ bốn phép hợp với học sinh đã học bảng cửu chương. Người lớn có thể bắt đầu từ 4×4 rồi lên 6×6 trong vài tuần.
Một đề calcudoku có thể có hai lời giải không?
Đề soạn cẩn thận chỉ có một lời giải. Đề tự soạn dễ có hai lời giải nếu nhiều lồng cộng hai ô ở khoảng giữa. Khi soạn, nên giải lại từ đầu chỉ dựa vào các lồng để chắc chắn.
Có nên dùng máy tính cầm tay khi giải không?
Không cần, vì các phép tính đều nhỏ. Mục đích của dạng bài là luyện nhẩm và suy luận. Với lưới lớn có tích hàng trăm, có thể phân tích thừa số trên giấy nháp thay vì bấm máy.
Giải calcudoku có giúp học toán tốt hơn không?
Nó giúp luyện tính nhẩm và thói quen thử – loại trừ, điều có ích cho học toán. Nhưng không nên kỳ vọng một dạng câu đố thay được việc học kiến thức. Hãy xem nó như một hoạt động bổ trợ vui, không phải bài tập bắt buộc.