Để nhớ thứ tự một bộ bài 52 lá đã xáo, người thi quy mỗi lá thành một hình ảnh cố định, rồi đặt các hình theo thứ tự dọc một tuyến đường quen thuộc trong đầu, thường hai hoặc ba lá ở mỗi điểm dừng. Lúc nhớ lại, họ đi lại tuyến đường và đọc ngược từng hình ra lá bài. Không có mẹo nào khác ngoài một bảng mã hoá được luyện kỹ và một tuyến đường đủ dài.
Môn bộ bài là một trong những môn biểu tượng của thể thao trí nhớ vì nó dễ hiểu với người xem và dễ tự luyện ở nhà: chỉ cần một bộ bài và đồng hồ. Ở đây bộ bài chỉ là nguồn thứ tự ngẫu nhiên, không liên quan gì tới ăn thua tiền. Bài này đi từ cách quy lá bài ra hình, cách chia tuyến đường, quy trình luyện một bộ, cách kiểm kết quả, tới các nấc thời gian bạn có thể tự đặt cho mình.
Môn bộ bài thực ra kiểm tra điều gì
Một bộ bài xáo kỹ có số cách sắp xếp lớn tới mức gần như chắc chắn thứ tự bạn đang cầm chưa từng xuất hiện trước đó. Không có quy luật nào để đoán, không có ý nghĩa sẵn có để bám. Môn này vì vậy kiểm tra thuần tuý tốc độ mã hoá và độ chắc của tuyến đường: bạn biến lá bài thành hình nhanh đến đâu, đặt hình vào đúng chỗ chắc đến đâu.
Ở các giải theo thể thức cổ điển, môn bộ bài thường có hai dạng. Dạng nhanh là nhớ một bộ trong thời gian càng ngắn càng tốt, có giới hạn thời gian tối đa vài phút, rồi xếp lại một bộ thứ hai theo đúng thứ tự đã nhớ. Dạng dài là nhớ càng nhiều bộ càng tốt trong một khoảng thời gian dài hơn nhiều. Chi tiết thời lượng và cách chấm khác nhau giữa các tổ chức, nên khi định tham gia giải nào, bạn cần đọc luật của chính giải đó.
Với người tự luyện ở nhà, môn bộ bài có một ưu điểm lớn: kết quả là một con số thời gian rõ ràng. Hôm nay mười hai phút, tuần sau tám phút. Đó là thước đo tiến bộ rất dễ ghi vào sổ, và là lý do môn này thường được chọn làm cột mốc đầu tiên của những người mới tập.
Quy mỗi lá bài ra một số hai chữ số
Cách phổ biến là quy mỗi lá ra một số rồi dùng lại bảng 100 hình đã có cho dãy số. Bạn chỉ cần một quy ước cố định. Bảng dưới là một quy ước ví dụ giả định; chất bài được gọi theo cách quen dùng ở Việt Nam.
| Nhóm lá | Chữ số đầu | Chữ số sau | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Lá số từ A đến 10, chất bích | 1 | A là 1, 2 đến 9 giữ nguyên, 10 là 0 | 7 bích = 17 |
| Lá số từ A đến 10, chất cơ | 2 | như trên | A cơ = 21 |
| Lá số từ A đến 10, chất rô | 3 | như trên | 10 rô = 30 |
| Lá số từ A đến 10, chất nhép | 4 | như trên | 5 nhép = 45 |
| Lá J | 5 | bích 1, cơ 2, rô 3, nhép 4 | J cơ = 52 |
| Lá Q | 6 | như trên | Q rô = 63 |
| Lá K | 7 | như trên | K nhép = 74 |
Với quy ước này, 52 lá ứng với 52 số khác nhau, và bạn dùng đúng hình của những số đó trong bảng 100 hình. Ưu điểm: không phải học thêm bảng mới. Nhược điểm: lúc nhìn lá bài bạn phải qua hai bước, lá ra số rồi số ra hình. Nhiều người sau một thời gian luyện sẽ bỏ được bước giữa, nhìn lá là thấy hình ngay. Một số người khác thích lập hẳn bảng 52 hình riêng cho lá bài, chọn hình theo chất (chẳng hạn chất cơ là người thân, chất rô là đồ vật lấp lánh); cách này tốn công lập bảng nhưng nhanh hơn về sau.
Hai hay ba lá mỗi điểm dừng
Một lá mỗi điểm. Dễ nhất cho người mới, nhưng cần năm mươi hai điểm dừng cho một bộ. Đi tuyến dài tốn thời gian và mỗi bước di chuyển là một cơ hội lạc. Dùng mức này trong tuần đầu để quen cảm giác.
Hai lá mỗi điểm. Một bộ cần hai mươi sáu điểm. Hai hình được ghép thành một cảnh nhỏ: hình thứ nhất tác động lên hình thứ hai. Đây là mức nhiều người dừng lại lâu dài vì cân bằng giữa tốc độ và độ chắc.
Ba lá mỗi điểm. Một bộ cần khoảng mười tám điểm. Thường đi kèm hệ người – hành động – vật, trong đó ba lá ghép thành một cảnh duy nhất. Nhanh hơn nhưng đòi bảng mã hoá phức tạp hơn.
Giữ thứ tự trong mỗi điểm. Khi một điểm chứa nhiều hình, thứ tự giữa chúng phải theo một quy ước cứng, chẳng hạn hình đứng bên trái là lá trước, hoặc hình làm chủ thể là lá trước. Đây là chỗ người mới hay mất lá nhất: nhớ đúng cả hai hình nhưng đảo vị trí.
Chọn mức theo mục tiêu. Nếu bạn luyện vì thích và muốn đạt nấc nhớ trọn một bộ không lỗi, hai lá mỗi điểm là đủ cho rất lâu. Chỉ khi theo đuổi tốc độ cao mới cần nghĩ tới ba lá.
Quy trình luyện một bộ từ đầu đến khi bấm giờ
Trình tự dưới giả định bạn đã có bảng 100 hình và một tuyến đường hai mươi sáu điểm.
- Lấy riêng mười lá đầu, không bấm giờ. Lật từng cặp, ghép hai hình thành một cảnh, đặt vào điểm dừng. Xong mười lá thì úp lại, đi tuyến và đọc ra.
- Khi mười lá đã trơn, tăng lên hai mươi sáu lá, rồi cả bộ, vẫn chưa bấm giờ. Chú ý chỗ nào bạn chần chừ.
- Ghi lại những lá thường làm bạn khựng. Đổi hình cho các lá đó nếu cần, hoặc luyện riêng chúng bằng cách lật nhanh nhóm lá khó.
- Bắt đầu bấm giờ phần ghi nhớ cả bộ. Ở giai đoạn này đừng cố nhanh; mục tiêu là nhớ đúng trọn bộ.
- Kiểm kết quả bằng cách lật bộ bài từng lá trong khi nói lá tiếp theo bạn nhớ, hoặc viết thứ tự ra giấy rồi so.
- Chỉ rút ngắn thời gian khi bạn đã nhớ đúng trọn bộ ít nhất vài lần liên tiếp. Tốc độ xây trên độ chính xác, không phải ngược lại.
Nên có hai bộ bài giống nhau. Một bộ để nhớ, bộ kia để tập xếp lại theo thứ tự như trong thi. Việc xếp lại cũng là kỹ năng: tìm lá nhanh trong bộ thứ hai, sắp đúng chỗ, không làm rơi.
Chuẩn bị tuyến đường và quản lý hình ảnh cũ
Nếu luyện mỗi ngày cùng một tuyến đường, các hình của hôm qua sẽ còn vương vất khi bạn đặt hình mới hôm nay. Người thi gọi đó là bóng ma của lần trước. Lúc đọc lại, bạn có thể thấy hai cảnh chồng lên nhau ở cùng một điểm và không chắc cảnh nào mới. Đây là nguyên nhân sai lá phổ biến bậc nhất ở người đã luyện được vài tuần.
Cách xử lý đơn giản là có vài tuyến đường dành riêng cho bộ bài và luân phiên. Một tuyến dùng hôm nay thì để nghỉ hai ba hôm. Với người luyện nhiều, bốn đến năm tuyến là đủ để luân phiên thoải mái. Một số người còn chủ động "dọn tuyến" sau mỗi buổi bằng cách đi lại tuyến trong đầu và hình dung các điểm trống trơn.
Tuyến đường cho bộ bài nên là nơi bạn biết rất rõ, các điểm dừng cách nhau rõ ràng, không có hai điểm giống nhau. Ví dụ một ngôi nhà ống ở phố cổ Hội An bạn từng ở: cửa gỗ, bậc thềm, ghế mây, tủ thờ, cầu thang, ô cửa sổ, ban công, giàn hoa. Tránh dùng những dãy điểm giống hệt nhau như bốn cánh cửa phòng ngủ cùng kiểu trong một hành lang khách sạn.
Lúc nhớ lại: đọc tuyến đường và xếp lại bộ thứ hai
Đi tuyến chậm hơn lúc nhớ. Lúc ghi nhớ bạn lướt nhanh, nhưng lúc nhớ lại nên đi từng điểm một, dừng đủ lâu để hình hiện rõ. Nhiều người mất lá không phải vì quên mà vì đi quá vội, bỏ qua một điểm dừng.
Đọc ngược hình ra lá theo đúng quy ước. Ở mỗi điểm, xác định hình nào là lá trước theo quy ước bạn đã chọn, rồi đổi hình ra số, số ra lá. Nếu bảng đã thuần, bước này diễn ra gần như tự động.
Xếp bộ thứ hai theo từng nhóm. Khi phải xếp lại một bộ bài khác theo thứ tự đã nhớ, nhiều người trải bộ thứ hai ra bàn theo chất trước để tìm lá nhanh, rồi mới nhặt lần lượt. Mỗi giải có quy định riêng về cách trình bày bộ xếp lại, nên hãy đọc kỹ luật trước khi tập theo.
Đánh dấu chỗ nghi ngờ thay vì dừng hẳn. Gặp một điểm mờ, đừng đứng lì ở đó quá lâu. Đi tiếp các điểm sau, rồi quay lại điểm mờ cuối cùng. Thường thì những cảnh xung quanh sẽ gợi lại cảnh bị thiếu.
Ghi sổ lỗi sau mỗi lần kiểm. Mỗi lá sai nên được ghi cùng loại lỗi: nhầm hình, đảo thứ tự trong điểm, hay trống điểm. Sau vài tuần, sổ lỗi cho thấy bạn cần sửa bảng mã hoá hay sửa tuyến đường.
Các nấc tự đặt cho người luyện ở nhà
Dưới đây là gợi ý nấc tiến bộ để bạn tự ghi vào sổ thành tích. Các mốc thời gian là do người luyện tự chọn, không phải chuẩn của giải nào; hãy chỉnh theo nhịp của mình.
| Nấc | Mục tiêu | Dấu hiệu sẵn sàng lên nấc tiếp |
|---|---|---|
| Nấc 1 | Nhớ đúng mười lá liên tiếp, không bấm giờ | Ba buổi liền không sai lá nào |
| Nấc 2 | Nhớ đúng nửa bộ hai mươi sáu lá | Không còn chần chừ quá vài giây ở lá nào |
| Nấc 3 | Nhớ đúng trọn bộ, không giới hạn thời gian | Ba lần trọn bộ không lỗi |
| Nấc 4 | Trọn bộ dưới một mức thời gian bạn tự đặt, ví dụ mười phút | Đạt mức đó ổn định trong một tuần |
| Nấc 5 | Hạ mức thời gian xuống từng bước nhỏ | Tỷ lệ trọn bộ không lỗi vẫn giữ được |
| Nấc 6 | Hai bộ liên tiếp không lẫn | Quản lý được hai tuyến đường riêng trong một buổi |
Điều quan trọng là mỗi nấc ghi nhận độ chính xác trước, tốc độ sau. Một lần nhớ trọn bộ trong mười hai phút không lỗi đáng ghi hơn một lần sáu phút sai năm lá.
Câu hỏi thường gặp
Người mới mất bao lâu để nhớ được trọn một bộ bài?
Nếu đã có bảng 100 hình, nhiều người nhớ được trọn bộ không lỗi sau vài tuần luyện đều, lúc đầu mất khá nhiều phút. Nếu chưa có bảng, cần thêm thời gian lập và luyện bảng trước.
Có cần bộ bài loại đặc biệt để luyện không?
Không. Bộ bài thường là đủ, miễn đủ 52 lá và không có lá đánh dấu. Nên có hai bộ cùng kiểu để tập xếp lại thứ tự như cách nhiều giải vẫn làm.
Có nên lập bảng hình riêng cho lá bài thay vì quy ra số?
Tuỳ bạn. Quy ra số tận dụng bảng sẵn có nên khởi đầu nhanh. Bảng riêng cho lá bài tốn công hơn nhưng bỏ được bước trung gian. Người luyện vì thích thường dùng cách quy ra số là đủ.
Sai một lá giữa bộ thì có làm hỏng phần sau không?
Không nhất thiết. Mỗi điểm dừng độc lập, nên quên một điểm không xoá các điểm sau. Tuy vậy ở nhiều thể thức thi, điểm chỉ được tính tới lá sai đầu tiên, nên chính xác là ưu tiên hàng đầu.
Trẻ em có nên luyện nhớ bộ bài không?
Có thể, như một hoạt động nhẹ với vài lá và các hình ảnh ngộ nghĩnh con tự chọn. Không nên bấm giờ hay so với bạn khác. Cha mẹ nên giải thích rõ bộ bài ở đây chỉ để luyện nhớ.
Làm sao biết lỗi của mình nằm ở bảng mã hoá hay tuyến đường?
Nếu bạn nhớ ra một hình nhưng đọc nhầm sang lá khác, lỗi nằm ở bảng mã hoá. Nếu không thấy gì ở điểm dừng hoặc thấy hai cảnh chồng nhau, lỗi nằm ở tuyến đường hoặc bóng ma của lần luyện trước.