Sudoku 9×9 chỉ có một luật: điền các số từ 1 đến 9 sao cho mỗi hàng, mỗi cột và mỗi khối 3×3 đều có đủ chín số, không số nào lặp lại. Không cần giỏi toán, không cần tính cộng trừ; con số ở đây chỉ là chín ký hiệu khác nhau, thay bằng chín màu cũng được. Thứ bạn luyện là khả năng quan sát và suy luận loại trừ: ô này không thể là 8 vì hàng đã có 8, nên 8 chỉ còn một chỗ.
Bài này đi từ luật đến cách làm thật trên giấy: kỹ thuật quét số giải được phần lớn đề dễ và vừa, một đề mẫu kèm đáp án đã kiểm (đề có đúng một lời giải và giải được chỉ bằng quét số), các lỗi người mới hay mắc, và bảng nấc tiến bộ để bạn tự đặt mục tiêu cho mình, không phải để so với ai.
Luật sudoku 9×9 và mấy khái niệm cần gọi đúng tên
Lưới sudoku chuẩn gồm 81 ô, xếp thành 9 hàng ngang và 9 cột dọc. Lưới được chia thêm thành 9 khối vuông, mỗi khối 3×3 ô, thường kẻ bằng đường đậm hơn. Đề cho sẵn một số ô đã có số, gọi là số gợi ý; việc của bạn là điền nốt các ô trống. Ba ràng buộc chạy song song: mỗi hàng đủ 1–9, mỗi cột đủ 1–9, mỗi khối đủ 1–9. Một ô vì thế chịu ba "chủ quản" cùng lúc, và chính chỗ chồng chéo đó tạo ra lối suy luận.
Có ba điều nhiều người mới hiểu nhầm. Thứ nhất, không có phép tính nào: tổng một hàng luôn là 45 nhưng ở sudoku thường bạn gần như không bao giờ cần dùng đến tổng. Thứ hai, một đề tử tế chỉ có đúng một lời giải; nếu bạn thấy hai cách điền đều hợp lệ thì hoặc bạn đã sai từ trước, hoặc đề in lỗi. Thứ ba, không cần đoán. Đề dễ và vừa luôn có ít nhất một ô suy ra được chắc chắn ở mọi thời điểm; đoán mò rồi tẩy là thói quen làm bạn chậm đi chứ không nhanh hơn.
Để trao đổi cho rõ, bài dùng cách gọi tên ô theo hàng và cột: H1C4 là ô ở hàng 1, cột 4, đếm từ góc trên bên trái. Khối được gọi theo vị trí, ví dụ khối giữa trên là khối nằm ở hàng 1–3, cột 4–6. Thói quen gọi tên ô như vậy giúp ích khi bạn tự ghi chú, khi kèm con làm cùng, hoặc khi muốn hỏi lại một bước trong lời giải.
Đề mẫu cho người mới và đáp án đã kiểm
Đề dưới đây có 32 số gợi ý. Đề đã được kiểm bằng máy theo hai tiêu chí: có đúng một lời giải, và đi từ đầu đến cuối chỉ cần hai thao tác quét số mô tả ở mục sau, không cần ghi ứng viên hay đoán. Ô để trống là ô bạn cần điền. Bạn có thể chép lưới ra giấy kẻ ô vuông, kẻ đậm các đường chia khối sau cột 3, cột 6, hàng 3 và hàng 6.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 | C5 | C6 | C7 | C8 | C9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H1 | 6 | 9 | 5 | 2 | |||||
| H2 | 1 | 6 | 9 | ||||||
| H3 | 4 | 3 | 8 | ||||||
| H4 | 8 | 2 | |||||||
| H5 | 3 | 7 | 9 | 2 | 8 | ||||
| H6 | 4 | 1 | 8 | 2 | 5 | ||||
| H7 | 8 | 4 | 5 | 6 | |||||
| H8 | 2 | 1 | 3 | ||||||
| H9 | 3 | 1 | 7 |
Gợi ý trước khi xem đáp án: hãy bắt đầu với chữ số 8, vì đề cho sẵn nhiều số 8 rải ở các khối khác nhau. Số nào xuất hiện nhiều trong đề thường là số dễ "khoá" chỗ nhất, vì mỗi lần nó xuất hiện là thêm một hàng, một cột và một khối bị loại.
Đáp án đầy đủ ở bảng dưới. Cách tự kiểm nhanh khi làm xong: cộng từng hàng phải ra 45, rồi lướt từng cột xem có số nào lặp không. Cộng đúng 45 chưa đủ chứng minh lưới đúng, nhưng sai tổng thì chắc chắn có lỗi.
| Hàng | C1 | C2 | C3 | C4 | C5 | C6 | C7 | C8 | C9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H1 | 4 | 6 | 9 | 8 | 5 | 3 | 7 | 2 | 1 |
| H2 | 3 | 8 | 5 | 7 | 2 | 1 | 6 | 4 | 9 |
| H3 | 1 | 7 | 2 | 4 | 9 | 6 | 3 | 8 | 5 |
| H4 | 8 | 2 | 1 | 5 | 7 | 4 | 9 | 3 | 6 |
| H5 | 5 | 3 | 7 | 9 | 6 | 2 | 8 | 1 | 4 |
| H6 | 6 | 9 | 4 | 1 | 3 | 8 | 2 | 5 | 7 |
| H7 | 9 | 1 | 8 | 3 | 4 | 7 | 5 | 6 | 2 |
| H8 | 7 | 4 | 6 | 2 | 8 | 5 | 1 | 9 | 3 |
| H9 | 2 | 5 | 3 | 6 | 1 | 9 | 4 | 7 | 8 |
Quét số: bốn nước đi đầu tiên trên đề mẫu
Quét số là kỹ thuật nền của sudoku, gồm hai câu hỏi lặp đi lặp lại. Câu thứ nhất: trong một hàng, cột hay khối, số X còn đặt được ở những ô nào? Nếu chỉ còn một ô, số X phải nằm ở đó. Câu thứ hai: một ô cụ thể còn nhận được những số nào? Nếu chỉ còn một số, ô đó là số ấy. Bốn bước sau là bốn nước đầu tiên trên đề mẫu, bạn dò theo bảng để thấy cách loại trừ vận hành:
- Số 8 ở hàng 1. Hàng 1 còn trống các cột 1, 4, 6, 7, 9. Cột 1 đã có 8 (ở H4C1); cột 6 đã có 8 (ở H6C6); cột 7 và cột 9 thuộc khối phải trên, khối này đã có 8 ở H3C8. Chỉ còn H1C4, vậy H1C4 = 8.
- Số 8 ở hàng 2. Hàng 2 còn trống các cột 1, 2, 3, 4, 5, 8. Cột 1 có 8; cột 3 có 8 ở H7C3; cột 4 và 5 thuộc khối giữa trên, vừa có 8 ở H1C4; cột 8 thuộc khối phải trên đã có 8. Chỉ còn H2C2 = 8.
- Số 5 ở hàng 5. Hàng 5 còn trống cột 1, 5, 8, 9. Cột 5 đã có 5 ở H1C5; cột 8 và 9 thuộc khối phải giữa, khối này có 5 ở H6C8. Còn lại H5C1 = 5.
- Số 5 ở hàng 2. Hàng 2 giờ còn trống cột 1, 3, 4, 5, 8. Cột 1 vừa có 5 ở H5C1; cột 4 và 5 thuộc khối giữa trên đã có 5 ở H1C5; cột 8 có 5 ở H6C8. Còn H2C3 = 5.
Để ý rằng mỗi số vừa điền lập tức mở ra nước tiếp theo: điền 8 ở hàng 1 khiến 8 ở hàng 2 bị khoá chỗ, điền 5 ở hàng 5 khiến 5 ở hàng 2 lộ ra. Đây là nhịp chung của đề dễ. Khi bị kẹt, đừng nhìn chằm chằm một ô; hãy đổi sang lượt quét theo chữ số, lần lượt 1, 2, 3 đến 9, mỗi chữ số dò qua chín khối.
Khi nào bắt đầu ghi ứng viên bằng bút chì
Với đề dễ, quét số là đủ và ghi chú chỉ làm rối mắt. Nhưng sẽ đến lúc bạn quét hết một vòng từ 1 đến 9 mà không tìm ra ô nào chắc chắn. Đó là tín hiệu chuyển sang ghi ứng viên: ở mỗi ô trống, viết nhỏ các số còn có thể đặt vào, thường ở góc ô. Ứng viên là danh sách loại trừ thu nhỏ — ô H5C5 chẳng hạn không thể là số nào đã có trong hàng 5, cột 5 hay khối giữa.
Người mới hay mắc một trong hai thái cực. Có người không bao giờ ghi, giữ hết trong đầu, rồi bỏ cuộc ở đề vừa vì trí nhớ làm việc không chứa nổi chừng ấy khả năng. Có người ghi đầy đủ cho cả 50 ô trống ngay từ đầu, mất mười lăm phút chỉ để viết, và lưới dày đặc đến mức không nhìn ra gì. Cách cân bằng là ghi theo vùng: chọn khối hoặc hàng đang kẹt nhất, ghi ứng viên cho riêng chỗ đó, rồi tìm ô chỉ còn một ứng viên.
Nên dùng bút chì nét mảnh và tẩy tốt. Số đã chắc chắn viết to, đậm, ở giữa ô; ứng viên viết nhỏ, nhạt. Sự khác biệt về cỡ chữ giúp mắt tách hai loại thông tin mà không phải đọc lại. Khi một ô được điền, nhớ gạch số đó khỏi ứng viên của mọi ô cùng hàng, cùng cột, cùng khối. Bỏ quên bước gạch này là nguồn gốc của rất nhiều lỗi ở các đề khó hơn, sẽ bàn ở bài về kỹ thuật nâng cao.
Lỗi người mới hay mắc và cách sửa thói quen
Chỉ nhìn hàng, quên khối. Mắt người quen đọc theo dòng nên hay quét hàng và cột, bỏ sót ràng buộc khối. Nhiều nước đi dễ nhất lại đến từ khối: một khối đã có bảy số thì hai ô còn lại gần như tự lộ. Tập thói quen bắt đầu mỗi lượt bằng việc nhìn khối nào đầy nhất.
Điền vì "trông có vẻ đúng". Một số được điền phải có lý do nói ra được thành câu: "8 chỉ còn chỗ này vì…". Nếu không nói được, đó là đoán. Đoán đúng một lần không sao, nhưng sai một lần thì lỗi lan ra, và bạn chỉ phát hiện khi hai số trùng nhau ở cuối, lúc đã quá muộn để biết sai từ đâu.
Đọc nhầm số gợi ý. Số 1 và 7, số 6 và 0 viết tay dễ lẫn; bản in mờ khiến 3 và 8 trông giống nhau. Khi chép đề từ báo hay sách ra giấy, dò lại một lượt trước khi bắt đầu.
Tẩy cả vùng khi phát hiện sai. Nếu thấy hai số trùng nhau, đừng tẩy hết. Kiểm lại từng số theo thứ tự đã điền nếu bạn có đánh dấu, hoặc tẩy từ những số gần chỗ trùng nhất trở ra. Thói quen nhỏ có ích: chấm một chấm nhỏ bên cạnh mười số đầu tiên bạn điền, để biết đâu là phần chắc chắn nhất.
Ép mình làm đề quá khó quá sớm. Làm đề khó khi chưa vững quét số giống như chạy mười cây số khi mới tập đi bộ. Bạn sẽ kẹt, đoán, sai, rồi kết luận mình không hợp với sudoku. Hãy ở lại đề dễ cho tới khi giải trọn vẹn không cần tẩy.
Các nấc tiến bộ để tự đặt cột mốc
Sudoku hợp với việc tự đặt cột mốc vì tiến bộ thấy được rõ. Bảng dưới là các nấc gợi ý, không phải thang điểm: mỗi nấc mô tả một kỹ năng, bạn tự quyết định khi nào coi là đạt. Mục tiêu là so với chính mình tuần trước, không so với ai.
| Nấc | Dấu hiệu đã đạt | Việc nên luyện tiếp |
|---|---|---|
| 1. Làm quen | Hiểu luật, giải xong một đề dễ dù mất nhiều thời gian hoặc phải xem gợi ý | Giải đề dễ không xem đáp án giữa chừng |
| 2. Quét số vững | Giải đề dễ từ đầu đến cuối không phải tẩy lần nào | Quét theo chữ số 1–9 thành vòng có thứ tự |
| 3. Đề vừa | Giải đề mức vừa, có dùng ứng viên ở một vài vùng | Ghi ứng viên theo vùng, không ghi toàn lưới |
| 4. Đề khó | Gặp và dùng được cặp lộ, cặp ẩn ít nhất một lần trong một đề | Học thêm kỹ thuật khoá hàng – khối |
| 5. Nhịp đều | Duy trì luyện vài lần mỗi tuần trong một tháng | Tự chọn: thử biến thể sudoku, hoặc giải không bút chì |
Nếu thích, bạn có thể ghi một cuốn sổ nhỏ: ngày, mức đề, ghi chú ngắn kiểu "kẹt ở khối giữa, gỡ được nhờ quét cột". Thời gian giải có thể ghi để thấy mình nhanh lên, nhưng đừng biến nó thành áp lực; nhiều người thấy sudoku thú vị nhất khi làm chậm và chắc.
Luyện bao lâu, trên giấy hay trên màn hình
Không có con số chuẩn nào cho việc luyện bao nhiêu là đủ. Với người mới, một đề mỗi ngày hoặc vài đề mỗi tuần thường vừa sức: đủ để kỹ năng quét số thành phản xạ mà không thành nghĩa vụ. Điều quan trọng hơn thời lượng là mức đề: chọn đề sao cho bạn phải nghĩ nhưng vẫn giải xong. Đề quá dễ làm chán, đề quá khó làm nản, và cả hai đều khiến người ta bỏ dở.
Giấy và màn hình mỗi bên có cái lợi. Trên giấy bạn tự ghi ứng viên, tự phát hiện sai, nên rèn tính cẩn thận tốt hơn. Nhiều ứng dụng trên điện thoại tự động báo khi bạn điền trùng số hoặc tự ghi ứng viên giúp; tiện, nhưng cũng làm mất đi đúng phần luyện kiểm tra mà sudoku dạy. Nếu dùng màn hình, cân nhắc tắt các tính năng tự báo lỗi khi đã qua nấc làm quen.
Còn câu hỏi sudoku có làm đầu óc minh mẫn hơn không, câu trả lời thận trọng là: bạn sẽ giỏi sudoku hơn, điều này gần như chắc, còn lợi ích lan sang việc khác thì bằng chứng hạn chế và còn tranh luận. Danh mục luyện trí và khoa học của trang có bài riêng về chuyện này. Ở đây, lý do đủ tốt để luyện là bạn thấy thích, thấy đầu óc được tập trung vào một việc trọn vẹn trong mười lăm hai mươi phút.
Câu hỏi thường gặp
Sudoku có cần giỏi toán không?
Không. Sudoku thường không dùng phép tính nào; chín chữ số chỉ là chín ký hiệu khác nhau. Thứ cần là quan sát và suy luận loại trừ. Người không thích toán vẫn có thể giải sudoku tốt, và trẻ chưa học phép cộng cũng làm được bản lưới nhỏ.
Một đề sudoku có thể có hai lời giải không?
Đề được soạn cẩn thận chỉ có đúng một lời giải. Một số đề tự sinh kém chất lượng có thể có nhiều lời giải; khi đó đến cuối bạn sẽ gặp hai ô có thể đổi chỗ cho nhau mà vẫn đúng luật. Nếu gặp tình huống này, nhiều khả năng lỗi thuộc về đề chứ không phải bạn.
Đề sudoku tối thiểu cần bao nhiêu số gợi ý?
Với sudoku 9×9 chuẩn, các nhà toán học đã dùng máy tính chứng minh rằng đề có duy nhất một lời giải cần ít nhất 17 số gợi ý. Đề cho người mới thường có từ khoảng 30 số trở lên. Tuy vậy số lượng gợi ý không quyết định độ khó; vị trí của chúng mới quyết định.
Bị kẹt giữa chừng thì nên làm gì?
Đặt bút xuống, quét lại một vòng theo chữ số từ 1 đến 9 qua từng khối. Nếu vẫn kẹt, ghi ứng viên cho khối hoặc hàng có ít ô trống nhất. Nếu vẫn kẹt nữa, có thể đề vượt quá kỹ thuật bạn đang có; nghỉ một lúc rồi quay lại thường hiệu quả hơn ngồi tiếp.
Có nên bấm giờ khi giải sudoku không?
Có thể, nếu bạn thấy vui khi nhìn mình nhanh dần. Nhưng ở giai đoạn đầu, giải chắc quan trọng hơn giải nhanh; bấm giờ sớm dễ khiến bạn đoán để kịp. Với trẻ em thì không nên bấm giờ hay so thời gian giữa các bạn, chỉ ghi nhận việc con giải xong.
Giải xong làm sao biết mình đúng?
Kiểm từng hàng, từng cột và từng khối xem có đủ chín số khác nhau không. Cộng mỗi hàng ra 45 là phép thử nhanh nhưng chưa đủ, vì hai lỗi có thể bù nhau. Cách chắc chắn nhất là so với đáp án nếu đề có in kèm.