Các loại khối xoay chia theo cơ cấu thành năm nhóm chính: khối lập phương nhiều lớp (2×2 đến 7×7 và lớn hơn), khối xoay quanh trục đi qua đỉnh (kim tự tháp, khối nghiêng), khối nhiều mặt (mười hai mặt), khối đổi hình khi xoay (khối hai tầng cắt chéo, khối gương) và khối dạng mặt đồng hồ. Khối 3×3 là gốc; hầu hết loại còn lại học nhanh hơn nếu bạn đã giải được nó.
Bài này không dạy cách giải từng loại. Mục tiêu là giúp bạn hiểu mỗi khối khác 3×3 ở chỗ nào về cơ cấu, cái khó nằm ở đâu, và nên thêm khối nào vào bộ sưu tập theo thứ tự hợp lý. Tên gọi dùng theo cách cộng đồng Việt Nam hay gọi, kèm mô tả hình dạng để bạn không nhầm khi tìm mua. Bài không nêu hãng sản xuất hay giá.
Khối 2×2: ít khối hơn nhưng không có điểm tựa
Khối 2×2 chỉ có 8 khối góc, không có tâm và không có cạnh. Số trạng thái là 3.674.160, nhỏ hơn 3×3 rất nhiều, nên người ta đã tính được mọi trạng thái đều giải được trong tối đa 11 bước nếu xoay nửa vòng được tính là một bước. Với người giải nhanh, 2×2 là nội dung mà một lần giải có thể chỉ mất một, hai giây.
Nhưng với người mới, 2×2 có cái khó riêng: vì không có khối tâm, bạn không biết mặt nào "phải" là màu gì. Màu mỗi mặt được quyết định bởi các khối góc đã xếp xong. Nếu bạn đã quen 3×3 theo phương pháp tầng, có thể giải 2×2 bằng đúng phần xếp góc của 3×3: xếp bốn góc mặt dưới, rồi dùng các công thức định hướng và hoán vị góc tầng trên. Nhiều người giải được 2×2 ngay trong buổi đầu cầm nó.
Khối 2×2 cũng là món khởi đầu hợp cho trẻ nhỏ hoặc người không thích nhớ nhiều công thức. Tay nhỏ nắm vừa, ít trạng thái nên cảm giác tiến bộ đến nhanh, và khi đã quen, chuyển sang 3×3 thấy nhẹ hơn hẳn.
Khối lớn 4×4 trở lên: tâm không còn cố định
Khối chẵn không có tâm cố định. Với 4×4, mỗi mặt có bốn khối tâm có thể di chuyển. Bạn phải tự gom bốn tâm cùng màu về một mặt trước, đúng thứ tự màu so với các mặt khác. Đây là bước đầu tiên của cách giải phổ biến nhất cho khối lớn, gọi là phương pháp rút gọn.
Rút gọn về 3×3. Sau khi gom tâm, bạn ghép các cặp khối cạnh cùng màu thành một "cạnh lớn". Khi mọi tâm và cạnh đã ghép, khối 4×4 ứng xử như một khối 3×3 cỡ lớn, và bạn giải tiếp bằng đúng phương pháp 3×3 đã biết.
Lỗi chẵn lẻ chỉ có ở khối chẵn. Đến cuối, 4×4 có thể rơi vào trạng thái mà khối 3×3 không bao giờ gặp: một cạnh lớn bị lật ngược, hoặc hai cạnh đổi chỗ cho nhau. Đó không phải do bạn sai mà do cơ cấu khối chẵn cho phép. Bạn cần thêm một, hai chuỗi xoay dài để sửa. Người mới hay tưởng mình lắp nhầm khối ở chỗ này.
Khối lẻ lớn dễ đoán hơn. Khối 5×5 và 7×7 có tâm chính giữa cố định, nên không gặp vấn đề không biết mặt màu gì, và ít trường hợp chẵn lẻ hơn. Bù lại, số khối cần gom rất nhiều; một lần giải 7×7 với người luyện vừa phải có thể kéo dài vài chục phút.
Kim tự tháp, khối nghiêng và mười hai mặt
Ba loại này xoay theo trục khác với khối lập phương, nên cảm giác tay rất khác. Bảng dưới so sánh nhanh.
| Loại | Hình dạng và trục xoay | Khó ở đâu | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Kim tự tháp | Tứ diện bốn mặt tam giác; xoay quanh trục đi qua mỗi đỉnh; bốn chóp nhỏ ở đỉnh xoay riêng | Ít trạng thái, giải được bằng trực giác; chóp đỉnh chỉ cần xoay cho đúng màu là xong | Người mới, trẻ em, người muốn giải nhanh mà ít công thức |
| Khối nghiêng | Khối lập phương nhưng cắt theo mặt phẳng đi qua tâm và vuông góc với đường chéo; mỗi lần xoay đổi nửa khối | Chuyển động lạ mắt lúc đầu; số trạng thái nhỏ, giải trực giác được | Người đã quen 3×3 muốn thử cảm giác khác |
| Mười hai mặt | Khối mười hai mặt ngũ giác; có 12 tâm cố định, 20 góc, 30 cạnh | Dài hơn nhiều chứ không khó hơn nhiều; cách giải gần giống 3×3 nhưng thêm nhiều tầng | Người thích kiên nhẫn, ít ngại thời gian |
| Khối hai tầng cắt chéo | Hai tầng xoay theo bước 30 độ, một lát giữa lật nửa khối | Khối đổi hình thành dạng khác lập phương; phải đưa về lập phương trước rồi mới giải màu | Người thích tư duy hình dạng |
Bạn để ý: "khó" ở đây không chỉ là nhiều trạng thái. Mười hai mặt có số trạng thái lớn hơn 3×3 nhiều bậc độ lớn nhưng người đã giải 3×3 thường tự giải được, còn khối hai tầng cắt chéo nhỏ hơn mà lại làm nhiều người bối rối vì đổi hình.
Khối gương và các khối đổi hình
Khối gương có cơ cấu y hệt 3×3, nhưng các khối nhỏ có độ dày khác nhau và thường chỉ một màu bạc hoặc vàng. Khi giải xong, khối thành một hình lập phương phẳng; khi xáo, nó thành một khối gồ ghề nhiều bậc. Vì không có màu, bạn phải đọc hình dạng thay vì màu sắc: khối cạnh nào dày bao nhiêu, khối góc nào cao hơn. Cùng một bộ công thức 3×3 vẫn dùng được, nhưng nhận diện chậm hơn nhiều.
Họ khối đổi hình còn có khối trục (các lớp cắt lệch tâm nên xoay ra hình méo mó), khối hình trụ, khối có các mảnh hình răng cưa. Nhiều loại thật ra vẫn là 3×3 về mặt toán, chỉ khác vỏ ngoài. Điểm khó chung là nhận diện: mắt bạn đã quen tìm màu, giờ phải tìm hình. Đây là bài tập tốt cho tư duy không gian, và là lý do nhiều người đã giải 3×3 nhanh vẫn thấy lúng túng trước khối gương.
Mẹo khởi đầu: trước khi xáo một khối đổi hình, hãy xoay chậm từng mặt một lần, quan sát khối trở lại hình gốc thế nào. Giải được khối đã xoay một bước, rồi hai bước, rồi mới xáo hẳn.
Khối mặt đồng hồ và các khối cuộn
Một số khối được xếp chung vào họ khối xoay dù chẳng có lớp nào xoay. Khối mặt đồng hồ là một đĩa dẹt có chín mặt đồng hồ ở mỗi bên, bốn chốt nhấn và bốn bánh xe quay ở góc. Nhấn chốt lên hay xuống quyết định bánh xe nào kéo theo mặt đồng hồ nào. Mục tiêu là đưa cả mười tám kim về mười hai giờ. Cách giải dựa vào tính nhẩm theo modulo 12: biết hai mặt đồng hồ đang lệch nhau bao nhiêu giờ là biết phải quay bánh xe bao nhiêu nấc.
Khối mặt đồng hồ hợp với người mạnh về số và tính nhẩm hơn là tư duy không gian. Đây là ví dụ hay để thấy họ khối xoay rộng hơn hình lập phương nhiều sắc màu.
Một nhánh khác là khối kích thước không đều: 3×3×2, 2×2×3, 1×3×3 (khối mỏng chỉ có một lớp). Chúng ít trạng thái, xoay được ít hướng hơn, và thường giải bằng trực giác trong vài lần thử. Với trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi mới bắt đầu, khối 1×3×3 là bước làm quen rất nhẹ nhàng trước khi cầm khối lập phương đầy đủ.
Nên học thêm khối nào sau 3×3
Không có thứ tự bắt buộc, nhưng lộ trình dưới đây đi từ chỗ tận dụng được nhiều nhất kiến thức đã có, nên ít nản nhất.
- Khối 2×2: dùng lại phần xếp góc của 3×3, giải được ngay trong vài buổi.
- Kim tự tháp: thay đổi cảm giác tay, giải trực giác được, rất hợp để luyện quan sát.
- Khối 4×4: học gom tâm, ghép cạnh và hai trường hợp chẵn lẻ; mở cửa cho mọi khối lớn hơn.
- Mười hai mặt: kiểm tra độ kiên nhẫn; cách giải gần 3×3 nên khó ở thời gian hơn là ở hiểu.
- Khối nghiêng hoặc khối gương: thử tư duy theo hình dạng và trục lạ.
- Khối hai tầng cắt chéo hoặc khối mặt đồng hồ: hai loại "khác hẳn", để dành khi bạn đã thích sưu tập.
Mỗi khối mới là một cột mốc tự đặt hợp lý: giải được lần đầu có xem hướng dẫn, rồi giải được không cần xem. Không cần chạy theo thời gian khi mới học khối mới; quen tay rồi tốc độ tự đến.
Khối nào có trong thi đấu chính thức
Luật thi quốc tế hiện công nhận khoảng mười bảy nội dung; danh sách từng thay đổi qua các năm, có nội dung được thêm và có nội dung bị bỏ, nên bạn kiểm lại luật hiện hành trước khi chuẩn bị đi giải. Các nhóm chính gồm:
- Khối lập phương từ 2×2 đến 7×7: mỗi cỡ là một nội dung riêng, khối càng lớn thì số lần giải trong một lượt càng ít.
- 3×3 theo nhiều cách: giải thường, giải một tay, giải bịt mắt, giải nhiều khối bịt mắt liên tiếp, và tìm lời giải ít bước nhất bằng giấy bút.
- 4×4 và 5×5 bịt mắt: dành cho người đã quen giải bịt mắt 3×3; phần ghi nhớ dài hơn nhiều.
- Các khối khác hình: kim tự tháp, mười hai mặt, khối nghiêng, khối hai tầng cắt chéo và khối mặt đồng hồ.
Khối gương, khối trục, khối hình trụ và hàng trăm khối lạ khác không có trong thi đấu chính thức. Chúng thuộc về thú sưu tập và giải cho vui. Điều đó không làm chúng kém giá trị luyện trí: nhiều khối lạ đòi hỏi tư duy giao hoán tử thật sự, thứ mà khối thi đấu quen thuộc đôi khi cho phép bạn đi tắt bằng công thức thuộc lòng.
Nếu bạn chỉ định luyện ở nhà, không cần quan tâm danh sách này; chọn khối theo sở thích là đủ. Nếu muốn đi giải, nên bắt đầu ở nội dung 3×3 thường, vì đó là nội dung có nhiều lượt thi nhất ở hầu hết các giải.
Câu hỏi thường gặp
Rubik 2×2 có dễ hơn 3×3 không?
Về số trạng thái thì dễ hơn nhiều, và người đã giải 3×3 thường giải 2×2 ngay. Nhưng người mới hoàn toàn đôi khi thấy 2×2 khó định hướng hơn vì không có khối tâm để biết mặt nào màu gì.
Vì sao khối 4×4 hay bị lỗi một cạnh lật ngược ở cuối?
Đó là trường hợp chẵn lẻ, chỉ có ở khối có số lớp chẵn. Khối 3×3 không bao giờ có một cạnh lật một mình, nhưng cạnh lớn của 4×4 gồm hai khối có thể đổi chỗ cho nhau. Bạn cần một chuỗi xoay riêng để sửa, không phải do lắp sai.
Rubik tam giác có phải là rubik kim tự tháp không?
Trong tiếng Việt, nhiều người gọi kim tự tháp là rubik tam giác vì các mặt là tam giác. Về hình học, đó là khối tứ diện bốn mặt. Đây là một trong các khối dễ nhất để bắt đầu.
Khối 12 mặt có khó hơn 3×3 nhiều không?
Khó hơn về độ dài nhiều hơn về độ hiểu. Cách giải phổ biến đi theo từng tầng như 3×3 và dùng các công thức tương tự. Người đã giải 3×3 thường tự giải được mười hai mặt sau vài buổi, mỗi lần mất lâu hơn đáng kể.
Có nên mua ngay khối 7×7 cho trẻ?
Không nên với phần lớn trẻ mới làm quen. Khối lớn nặng, nhiều khối nhỏ, một lần giải rất dài và dễ nản. Nên đi từ khối 1×3×3 hoặc 2×2, sang 3×3, rồi mới đến khối lớn khi trẻ tự thấy hứng thú.
Khối gương giải bằng cách nào?
Khối gương có cơ cấu y hệt 3×3, nên dùng cùng phương pháp giải. Khác biệt là bạn nhận diện khối theo độ dày và hình dạng thay vì màu. Mẹo là nhìn mặt ngoài cùng của từng khối và so độ cao với khối bên cạnh.